You are here

Ε40

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

      1Κἂν τροχάδην βαίνης2, φίλεπαροδεῖτα3, βαιὸν ἐπίσχες̣̣̣̣̣4 .
      ἥρ̣̣̣̣̣π̣̣̣̣̣α̣̣̣̣̣σεν ἀθανάτων με χορός5 , τὸ δὲ σῶμα καλύπτει
          6 γαῖα  λαβοῦσα γέρας τοῦθ'δέδωκε πάλαι7·
      ἡ8 γάρ μοι ψυχὴ μὲν ἐς αἰθέρα καὶ Διὸς αὐλάς ,
  ὀστέα δ' εἰς Ἀίδην  ἄτροπος εἷλε νόμος .
     τοῦτ' ἔλαχον9 μέγα δῶρον  ὑπ' αὐτῶν Οὐρανιώνων10 
          Εὐλάλιος11 , γαμικὸς μοῦνος ἐνὶ φθιμένοις.

  1. 1 (ll. 1-2) Κἂν τροχάδην βαίνῃς φίλε, | παροδεῖτα, βαιὸν ἐπίσχες (= vv. 1-2) Perist.; unum versum put. cett. (vid. infra adnot. ad tit.); [φίλε, ] Sakell., Hadj. ‖
  2. βαίνης scripsimus (-HC in lap.): βαίνῃς vulgo ‖
  3. παροδεῖτα Kaib. Peek Hadj.; -είτα multi: παροδῖτα Welcker ‖ φίλ' ὁδίτα Cougny ‖
  4. ἐπίσχες̣̣̣̣̣ (-ες) Perist., Cougny (ἐπίσχ[ες]); ἐπίσχε Peek: ἐπίσχ[ου] plerique (ἐπίσχου Welck. Sakell. Hadj.)
  5. 2 ἥρ̣̣̣̣̣π̣̣̣̣̣α̣̣̣̣̣σεν ἀθανάτων με χορός Perist. (: ἥρπασεν), Peek, Hadj. (: [ἥρπασεν]); [ρπα]σεν [ἀθ]ανά[των με] χορός LBW, cf. Sakell. ([ρπα]σεν [ἀθα]νά[των με χ]ορός); ἦρ[ε μ]ὲν ἀθανάτ[ων] με χορός Oberh.: Ἥβης εν[θ]ανα·····χορος Welck.; ἥβησεν·ανα·····χορός Vidua Boeckh; alii alia
  6. 3 in­terp. alii aliter (vid. infra adnot. ad loc.) ‖
  7. πάλαι plerique: πάλ[ιν] Boeckh (adnot.); πάλιν Cougny
  8. 4 plerique: [Β] Boeckh Cougny
  9. 6 ἔλαχον vulgo: ἔ‹λα›χον (: ΕΑΛΧΟΝ leg.) Peek ‖
  10. Οὐρανιώνων vel οὐρανιώνων edd. (vid. infra s.v.)
  11. 7 Εὐλάλιος, γ. Welcker Kaibel Peek Hadj.; Εὐλάλιος γ. Oberh.: Εὐλάλιος γαμικός, Boeckh LBW Cougny; Εὐλάλιος Γαμικός, Sakell. Perist.

Κι ἂν προχωρεῖς τροχάδην, φίλε διαβάτη, λίγο στάσου.
Μὲ ἅρπαξε χορὸς τῶν ἀθανάτων· τὸ σῶμα μου καλύπτει
     ἡ γῆ, ὡς γέρας παίρνοντας ὅ,τι παλιὰ ἔχει δώσει·
γιατὶ ἡ ψυχή μου στὸν αἰθέρα καὶ στοῦ Δία τὶς αὐλές,
     μὰ τὰ ὀστᾶ στὸν Ἅδη ἄτρεπτος ἐπῆρε νόμος.
Τοῦτο μεγάλο δῶρο ἀπ' τοὺς Οὐράνιους τοὺς ἴδιους κέρδισα
     ὁ Εὐλάλιος, σὲ γάμου ἡλικία μοναδικὸς μέσ' στοὺς νεκρούς.

Σχόλια: 

Ἐπίγραμμα χαραγμένο σὲ ὀκτὼ σειρὲς στὴ βόρεια πλευρὰ μιᾶς τεράστιας μαρμάρινης λάρνακας (βλ. Περιστιάνη1) συναποτελοῦν στίχο σὲ δακτυλικὸ ἑξάμετρο (καὶ ἔτσι ἐκδίδονται ἀπὸ τοὺς προηγούμενους ἐκδότες, μὲ ἐξαίρεση τὸν Περιστιάνη2)· ἡ ἐπιλογὴ εἶναι δύσκολη, καθὼς δὲν ἀποκλείεται ὄντως τὸ βαιὸν νὰ προσετέθη ἀπὸ τὸν ποιητὴ ἢ τὸν χαράκτη (κατὰ ἀνάλογες ἐκφράσεις: βλ. π.χ. ἀνωτ. Ε24.1-2) σὲ στίχο ἑξάμετρο, καὶ νὰ ἔχουμε ἐδῶ δύο συνεχόμενους ἑξάμετρους στίχους (πβ. κατωτ. Ε44.6-8 καὶ Ε49, πβ. ἐπίσης Ε8, Ε17, Ε43), ὅπως δὲν ἀποκλείεται νὰ ἔχουμε ἕνα κείμενο προλογικὸ στὶς σειρὲς 1-2 (πβ. π.χ. ἀνωτ. Ε6 κ.ἄ., πβ. ἐπίσης Ε37 κ.τ.τ.). Τὸ ἐπίγραμμα χρονολογεῖται στὸν 2/3 αἰ. μ.Χ. (βλ. Peek 3καὶ Χατζηιωάννου4) καὶ ἐμφανίζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον καὶ γιὰ τὴν ἐκτεταμένη ἀναφορὰ στὴ μοίρα τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς τοῦ νεκροῦ (στ. 2-5, πβ. ἀνωτ. Ε33.5 καὶ βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. καὶ ΕΚυΕ5 5.2ε΄), ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸν τρόπο ἀντιμετώπισης τοῦ θανάτου (στ. 6 μέγα δῶρον, πβ. κατωτ. Ε42 μὲ εἰσαγ. σημ. στὸ ἐπίγρ. καὶ σχόλ. σ.στ. 3).

1. Βλ. GVI3 1302-1329 ("γ) Typen: 'Geh nicht vorüber', 'Bleib stehn und lies', II. Jh. v. Chr. – III. n. Chr."), ὅπου 1305 = ἀνωτ. Ε24 (βλ. ὅ.π. σχόλ. σ.στ. 1-2) καὶ 1325 = τὸ ἐδῶ ἐπίγρ. (Ε40)· πβ. κυρίως 1324. 1-2 κἢν σπεύδῃς ὦ ξεῖνε, καὶ ἢν εὔκαιρος ὁδεύῃς, | στῆθι κ.λπ. Γιὰ τὸ παροδεῖτα βλ. ἀνωτ. Ε31 σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. (καὶ GVI3 1306.1, 1308.1, 1316.1, 1317.1, 1319.1, 1327.1, 1328.1, 1331.1, 1334.2, 1338.1 κ.ἄ., πβ. 1341.1 ὁδεῖτα κ.τ.τ., πβ. ἐπίσης 1314.1 παροδῖτα, 1310.1 καὶ 1312.3 ὁδῖτα, κ.ἄ.). Γιὰ τὸ βαιὸν βλ. ἀνωτ. Ε24.1 (μὲ σχόλ. σ.λ.) καὶ Ε28.4 (μὲ σχόλ. σ.λ. οὐ δὴ βαιόν / οὐδ' ἠβαιόν), πβ. GVI3 1326.1-2 βαιόν | στῆσον ἴχνος, 1329.1 [σπευδό]μ̣̣ε̣̣ν̣̣ο̣̣ς̣̣ μεῖν̣̣ο̣̣ν̣̣ π̣̣ο̣̣δ̣̣ὸ̣̣ς̣̣ ἴχνεσι [βα]ιόν, ὁδεῖτα· (κ.τ.τ.).

2. ἥρ̣̣π̣̣α̣̣σεν ἀθανάτων με χορός: πβ. ΑΚυΓ1/1β´ 5 Υ1.117-8 νῦν δέ μ' ἀνήρπαξε χρυσόρραπις Ἀργειφόντης | ἐκ χοροῦ Ἀρτέμιδος (βλ. σχόλ. σ.στ. 118 μὲ παραπομπές, καὶ σχόλ. σ.στ. 16)· πβ. ἐπίσης 5 Υ2.13 χορὸν ἱμερόεντα θεῶν (μὲ σημ., ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές). Γιὰ τὸ ἁρπάζω βλ. ἀνωτ. Ε34.10 σχόλ. σ.λ. ἁρπαστός (πβ. Ε43.3 σημ. σ.λ. ἥρπασας ἐγ μαζῶν ματέρος καὶ Ε70 σχόλ. σ.στ. 2 σ.λ. ἡρπάσθη̣̣[ν], ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές). Γιὰ τὸ χορός βλ. Chantraine6 σ.λ. (μὲ ἐτυμ. παρατηρήσεις: ἀβέβ. ἐτυμ.), πβ. LSJ97 / LSK8 σ.λ. (κυρίως ΙΙ.)· βλ. ἐπίσης ἀνωτ. 2 F1 σχόλ. σ.στ. 9 (στ. 5) σ.λ. εὐρυχόρου.

2-3. τὸ δὲ σῶμα καλύπτει | γαῖα: πβ. κατωτ. Ε49.7 σὰ δὲ ὀσστᾶ (κατωτ. στ. 5 ὀστέα) γαῖα καλύπτει (μὲ σχόλ., ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές)· πβ. ἐπίσης ἀνωτ. Ε8.1 καὶ με χ[θ]ὼν ἥδε καλύπτει (μὲ σχόλ.) καὶ κατωτ. Ε62.3 πτόλις ἅδε καλύπτε[ι].

3. Πβ. ἀνωτ. Ε34.12 κἑ. (μὲ σχόλ.)· πβ. ἐπίσης GravE9 24.2 ἐκ γαίας βλαστὼν γαῖα πάλιν γέγονα, κ.τ.τ. Γιὰ τὸ γέρας (Ὁμηρ., συχνὸ καὶ σὲ ἐπιγράμματα: CEG210 575.2 καὶ 885.2, κ.ἄ.) βλ. ἀνωτ. Ε2 σχόλ. σ.στ. 11 σ.λ. Φοίβωι γέ̣̣[ρ]α[ς], πβ. Ε13.1 Π[αφίαι γέρας] καὶ Ε14.1 [Π]α̣̣φίαι γέρας.

4-5. Κοινὸς τόπος ἤδη στὸν Ὅμηρο. Ὅπως σημειώνει ὁ E. R. Dodds (Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο11, μετάφρ. καὶ εἰσαγωγὴ Γ. Γιατρομανωλάκη, Ἀθῆναι 1978, σελ. 154), "ἡ κλασικὴ ἐποχὴ κληρονόμησε μιὰ πλήρη σειρὰ ἀντίθετων εἰκόνων τῆς «ψυχῆς» καὶ τοῦ «ἐγὼ» – τὸ ζωντανὸ πτῶμα στὸν τάφο, τὴ σκιώδη μορφὴ στὸν Ἅδη, τὴν φθαρτὴ ἀνάσα ποὺ διασκορπᾶται στὸν ἀέρα ἢ ἀπορροφᾶται στὸν αἰθέρα, τὸν δαίμονα ποὺ ἀναγεννᾶται μέσα σὲ ἄλλα σώματα" κ.λπ. (βλ. ὅ.π. κεφ. V-VII, σσ. 122 κἑ., μὲ παραπομπὲς σὲ πηγὲς καὶ βιβλιογραφία: Rohde Psyche12, κ.ἀ.). Γιὰ τὴν ψυχὴ στὸν Ὅμηρο βλ. καὶ Comm.Il.13 σημ. στὰ χωρία Α3 (πβ. Ἀρ. Σκιαδᾶ, Ἀρχαϊκὸς λυρισμός,14 1 [Ἀθήνα 1979] σελ. 75: σημ. στὸ Ἀρχιλ. ἀπόσπ. 3 = 6 D. = 5W., στ. 3, σ.λ. ψυχὴν δ' ἐξεσάωσα), Ε295-6 καὶ 696, Η131, Ξ517-9 (γιὰ τὴν ψυχὴ "regarded as 'breath', as its etymology confirms"), Ο252-3 ["θυμός (Latin fumus) at first meant 'breath' or 'smoke', like ψυχή or 'spirit' (Bremmer15, Soul 56)"], Π 450-5 ["ψ. and θ. once meant 'breath' (481 n.)"], καὶ Comm.Od.16 σημ. στὰ χωρία ι 144-9 καὶ 602 (βλ. καὶ 81-3), υ18-24 (μὲ βιβλιογραφία), ω1-4 καὶ 347-8 ["active ἀποψύχειν means roughly 'to lose consciousness (ψυχή)', like ψυχὴν ἀποκαπύειν, Ιl. xxii 467; cf. Erbse17, Beiträge, 216)"]· βλ. ἐπίσης Chantraine6 σ.λ. ψυχή (μὲ ἐτυμ. παρατηρήσεις). Γιὰ παράλληλα χωρία σὲ ἐπιγράμματα βλ. W. Peek, "Griechische Epigramme III"18, MDAI(A) 66 (1941) 68 κἑ. (πβ. CEG219 545.1-2, 593.7-8 κ.ἄ., EGr20 312.4-6 κ.ἄ., GVI3 1760 κ.ἄ.).

4. ἐς αἰθέρα καὶ Διὸς αὐλάς: πβ. Ν 837 ἠχὴ δ' ἀμφοτέρων ἵκετ' αἰθέρα καὶ Διὸς αὐγάς (v.l. αὐλάς, [βλ. κριτ. ὑπόμν. Monro – Allen21, μὲ ἀναφορὰ στὸ ἐδῶ ἐπίγρ.], ἀλλὰ βλ. σημ. Janko [Comm.Il.22 IV 148] στὸν στ.)· πβ. Β 412 κ.ἀ. αἰθέρι ναίων (ὁ Ζεύς), καὶ Ο 191-2 Ἀΐδης (βλ. κατωτ. στ. 5) δ' ἔλαχε ζόφον ἠερόεντα, | Ζεὺς δ' ἔλαχ' οὐρανὸν εὐρὺν ἐν αἰθέρι καὶ νεφέλῃσι, κ.τ.τ. Προσωποποιημένος, ὁ Αἰθήρ στὸν Ἡσίοδο (Θεογ. 124) εἶναι ἀδελφὸς τῆς Ἡμέρας καὶ τέκνο τοῦ Ἐρέβους καὶ τῆς Νύκτας: ἐκ Χάεος δ' Ἔρεβός τε μέλαινά τε Νύξ ἐγένοντο· | Νυκτὸς δ' αὖτ' Αἰθήρ τε καὶ Ἡμέρη ἐξεγένοντο, | οὓς τέκε κυσαμένη Ἐρέβει φιλότητι μιγεῖσα. Στὸν Ὅμηρο τὸ οὐσ. εἶναι θηλ. γένους (μὲ ἐξαίρεση τὸ αἰθέρα δῖον: διάφ. γρ. στὸ τ 540, ἀντὶ τοῦ κρατοῦντος αἰθέρα δῖαν, ποὺ ἀπαντᾶ καὶ στὴν Ἡσ. Θεογ. 697), ἀργότερα κατὰ κανόνα ἀρσ. γένους (βλ. σημ. West23 σ.λλ. Αἰθήρ καὶ αἰθέρα, ὅ.π. στ. 124 καὶ 697). Γιὰ τὴν ἐτυμ. βλ. Chantraine6 σ.λ. αἴθω (ἐτυμ. συγγενῆ: αἴθουσα, αἰθάλη, κ.λπ., αἰθρία, ὕπαιθρος, αἰθέριος, κ.λπ.).

5. εἰς Ἀίδην: πβ. ἀνωτ. Ε30.7 (βλ. σχόλ.) καὶ Ε34 σχόλ. σ.στ. 3 σ.λ. ο̣̣ὑμὸς Ἀίδας, ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές. Πβ. ἐπίσης Ψ 103-4 ἦ ῥά τίς ἐστι καὶ εἰν Ἀΐδαο δόμοισι | ψυχὴ καὶ εἴδωλον, ἀτὰρ φρένες οὐκ ἔνι πάμπαν (βλ. σημ. Richardson [Comm. Il.24 VI 178] στοὺς στ.), κ.τ.τ. (λ 150 κ.ἄ.).

ἄτροπος εἷλε νόμος: πβ. GVI3 1903.9 ε̣̣ἷλ' ἄτροπος Κλωθὼ Νικοκρ̣̣ά̣̣τ̣̣ην βιότου (βλ. καὶ στ. 12 κἑ.) καὶ 1029.3-4 ἑπτὰ δέ μοι Μοῖραι περιτελλομένους ἐνιαυτοὺς | ἐκλώσαντο, μίτοις ἄτροπα γραψάμεναι, Ἀνθ. Παλ. 7.483.1 Ἀίδη ἀλλιτάνευτε καὶ ἄτροπε, κ.τ.τ. Ἡ τρίτη ἀπὸ τὶς Μοῖρες, ὡς γνωστόν, ὀνομαζόταν Ἄτροπος (βλ. Ἡσ. Θεογ. 905, μὲ σημ. West23 σ.λ., ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές· βλ. ἐπίσης Ελλ.Μυθ.10 2. 269 κἑ., μὲ εἰκ. 126 [καὶ εἰκ. 24: σσ. 58-59], κ.ἀ.). Γιὰ τὸ νόημα πβ. κατωτ. Ε48.7-8 (σχόλ., μὲ περαιτέρω παραπομπές).

6. τοῦτ' ἔλαχον μέγα δῶρον: πβ. Ι 576 ὑποσχόμενοι μέγα δῶρον καὶ Ω 76 δώρων ἐκ Πριάμοιο λάχῃ (κ.τ.τ.)· πβ. ἐπίσης EGr20 1089 9-10, κ.ἄ. Γιὰ τὸ νόημα πβ. κατωτ. Ε42 (βλ. καὶ ἀνωτ. εἰσαγ. σημ.).

Οὐρανιώνων: πβ. κατωτ. Ε68.3 ο]ὐρανίω̣̣ν. Οἱ ἐκδ. γράφουν Οὐρανιώνων (ὀρθῶς, ἀφοῦ δὲν συνοδεύει οὐσ.) ἢ οὐρανιώνων: στὸν Ὅμηρο καὶ θεοὶ οὐρανίωνες (Α 570 κ.ἀ.) καὶ Οὐρανίωνες (Ω 547 κ.ἀ.: Οὐρανιώνων Ε 373 κ.ἀ.)· στὸν Ὁμηρ. ὕμν. ΙΙ (Εἰς Δημ.). 408, πὰρ πατέρος Κρονίδαο καὶ ἄλλων οὐρανιώνων, ἐνν. θεῶν. Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Hainsworth (Comm.Od.25) στὸ η 242 σ.λ. οὐρανίωνες: "strictly a patronymic 'children of Οὐρανός' (as at Il. v 898), but commonly used as equivalent of Ὀλύμπιοι"· πβ. Chantraine6 σ.λ. οὐρανός (ὅπου καὶ ἐτυμ.): « Οὐρανίωνες désigne à la fois les habitants du ciel (Hom., Hés.) et les descendants d'Ouranos, d'où l'emploi pour les Titans (Il. 5, 598) ».

7. Εὐλάλιος: μόνον ἐδῶ σὲ ἐπίγρ., ἐξ ὅσων γνωρίζουμε. Τὸ ὄνομα δηλώνει προφανῶς τὸ χάρισμα τοῦ λόγου, στὸ ὁποῖο ὁ σὲ ἡλικία γάμου: γαμικός (βλ. LSJ97/ LSK8 σ.λ., ΙΙ.1) ἦταν μοναδικός: μοῦνος (βλ. ἀνωτ. 2F1.9 [στ. 5] μὲ σχόλ., πβ. ἀνωτ. Ε27.4 καὶ κατωτ. Ε41.1 μὲ σχόλ.) μέσ' στοὺς νεκρούς: ἐνὶ φθιμένοις (βλ. ἀνωτ. Ε38 σχόλ. σ.στ. 2).

  1. Citekey 893/bib]</span>, σσ. 707 κἑ.), ποὺ βρέθηκε στὴ Λευκωσία. Οἱ δύο πρῶτες σειρὲς εἶναι χαραγμένες μὲ μεγαλύτερα γράμματα, καὶ ξεχωρίζουν ἀπὸ τὶς ἑπόμενες ἕξι (βλ. ὅ.π. 709 σημ. 1: «Μεταξὺ τοῦ διστίχου τούτου καὶ τῶν ἑπομένων 3 ἀφέθη ὑπὸ τοῦ γλύπτου μία πλατεῖα ταινία καὶ ἐνῷ τὰ γράμματα τοῦ πρώτου διστίχου εἶνε πολὺ μεγάλα τὰ τῶν ἑπομένων εἶνε μικρά»). Οἱ σειρὲς 3-8 δίνουν τὸ κείμενο τριῶν ἐλεγειακῶν διστίχων, ἐνῶ οἱ δύο πρῶτες σειρὲς χωρὶς τὴ λέξη <em>βαιὸν</em> (ποὺ ὀβελίζει ὁ Χατζηιωάννου<span>[bib]674 not found
  2. Περιστιάνης, Ι. Κ. (1910), Γενικὴ Ἱστορία τῆς νήσου Κύπρου: ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῆς Ἀγγλικῆς κατοχῆς, Ἀρχαιολογικαὶ καὶ Ἱστορικαὶ Μελέται Λευκωσία .
  3. Peek, W. (1955), Griechische Vers-Inschriften , Vol. I: Grab-Epigramme, Berlin.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  4. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.
  5. Θεοδωροπούλου, A. (1997), Έρευνες στο Κυπριακό Επίγραμμα , Αθήνα .
  6. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.a↑ b↑ c↑ d↑
  7. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.a↑ b↑
  8. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .a↑ b↑
  9. Clairmont, C. W. (1970), Gravestone and Epigram: Greek Memorials from the Archaic and Classical Period, Mainz on Rhine .
  10. Κακριδῆς, Ἰ. Θ. (1986), Ελληνική Μυθολογία, Αθήνα .a↑ b↑
  11. Dodds, E. R. & Γιατρομανωλάκης Γ. (1978), Οἱ Ἕλληνες καὶ τὸ παράλογο, Αθήνα.
  12. Rohde, E. (1925), Psyche: The Cult of Souls and Belief in Immortality among the Greeks, London / New York.
  13. Kirk, G. S. & Kirk G. S. (1985), The Iliad: A Commentary, Vol. I: books 1-4, Cambridge.
  14. Σκιαδάς, Ἀ. Δ. (1979-1981), Ἀρχαϊκὸς Λυρισμός, Ἀθήνα.
  15. Bremmer, J. (1983), The Early Concept of the Soul, Princeton, N.J..
  16. Heubeck, A. & Hoekstra A. (1989), A Commentary on Homer's Odyssey: Volume II: Books IX-XVI, Oxford.
  17. Erbse, H. (1972), Beiträge zum Verständnis der Odyssee, Berlin - New York.
  18. Peek, W. (1941), Griechische Epigramme III , MDAI(A) 66: 47-86.
  19. Hansen, P. A. (1989), Carmina Epigraphica Graeca (saec. IV a. C. (CEG2)), Texte und Kommentare Berlin and New York.
  20. Kaibel, G. (1878), Epigrammata Graeca ex lapidibus conlecta, Berlin.a↑ b↑
  21. Monro, D B. & Allen T W. (1902), Homeri Opera, Vols. I-II, Oxford.
  22. Janko, R. & Kirk G. S. (1992), The Iliad: A Commentary, Vol. IV: 13-16, Cambridge.
  23. West, M L. (1966), Hesiod, Theogony, Oxford.a↑ b↑
  24. Richardson, N. & Kirk G. (1993), The Iliad: A Commentary, Vol. VI: books 21-24, Cambridge.
  25. Heubeck, A., West S. & Hainsworth J. B. (1988), A Commentary on Homer's Odyssey: Volume I: Books I-VII, Oxford.