You are here

F16

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Paus. 10.26.4

1Τοῦ δὲ Ἀχιλλέως τῶι παιδὶ Ὅμηρος μὲν Νεοπτόλεμον  ὄνομα

ἐν ἁπάσηι οἱ τίθεται τῆι ποιήσει· τὰ δὲ Κύπρια ἔπη φησὶν

ὑπὸ Λυκομήδους μὲν Πύρρον , Νεο­πτόλεμον δὲ ὄνομα ὑπὸ

Φοίνικος  αὐτῶι τεθῆναι, ὅτι Ἀχιλλεὺς2  ἡλικίαι ἔτι νέος πολε

  μεῖν ἤρξατο.

  1. [Vid. Paus. edd. Spiro et Rocha-Pereira, et Papachatzis; fr. 14 All., 16 Da., 21 Be., 19 We.]
  2. 4 Ἀχιλλεὺς del. Siebelis et Müller, vid. et Severyns ChC 288 (sed cf. Hom. Z 402-4 de ΣκαμάνδριοςἈστυάναξ, Ι 556-64, de ΚλεοπάτραἈλκυόνη, δ 10-14 de Μεγαπένθης, al. sim.)
Παυσ. 10.26.4

Τὸν γιὸ τοῦ Ἀχιλλέα ὁ μὲν Ὅμηρος παντοῦ στὴν ποίησή του τὸν

ὀνομάζει Νεοπτόλεμο· ἐνῶ τὰ Κύπρια ἔπη ἀναφέρουν ὅτι ὁ

Λυκομήδης (τὸν ὀνόμασε) μὲν Πύρρο, τὸ δὲ ὄνομα Νεοπτόλεμος

τοῦ δόθηκε ἀπὸ τὸν Φοίνικα, γιατὶ ὁ Ἀχιλλέας1 ἄρχισε νέος νὰ πο-

λεμᾶ.

  1. [Γιὰ τὴν ἀναγκαιότητα τῆς γραφῆς Ἀχιλλεὺς (στ. 4), ποὺ ὀβελίζουν οἱ Siebelis καὶ Müller, βλ. κατωτ. σχόλ. στὸ χωρίο, μὲ ἄλλα ἀνάλογα παραδείγματα: ΣκαμάνδριοςἈστυάναξ, Κλεοπάτρα – Ἀλκυόνη, Μεγαπένθης (καὶ μὲ περαιτέρω παραπομπές).]
Σχόλια: 

Καίτοι οἱ εὔλογες εὐκαιρίες γιὰ τὴν ἀναφορὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Πύρρου-Νεοπτόλεμου στὰ Κύπρια πρέπει νὰ ἦταν πολλές, κατατάσσουμε κι ἐμεῖς τὸ ἀπόσπ. μετὰ τὴ συνάντηση Νέστορα – Μενελάου (βλ. περίλ. Πρόκλου ἀνωτ. Τ7.44 κἑ. Ἀχιλλεὺς δὲ Σκύρωι προσσχὼν γαμεῖ τὴν Λυκομήδους θυγατέρα Δηιδάμειαν, πβ. Ἀπολλόδ. 3.174: βλ. κατωτ. 1 κἑ.).

1 κἑ.Νεοπτόλεμος ἀναφέρεται στὸ Τ 326-7 (ἀπὸ τὸν Ἀχιλλέα, στοὺς ἡγεμόνες τῶν Ἀχαιῶν ποὺ προσπαθοῦν νὰ τὸν παρηγορήσουν στὴ σκηνή του γιὰ τὸν θάνατο τοῦ Πατρόκλου) ἠὲ τὸν ὃς Σκύρωι μοι ἔνι τρέφεται φίλος υἱός, | εἴ που ἔτι ζώει γε Νεοπτόλεμος θεοειδής (πβ. Σχόλ. Τ 327 Πυρῆς ἐμός, ὃν κατέλιπον) καὶ στὸ λ 506-37. Γιὰ τὴ γέννηση τοῦ Νεοπτολέμου στὴ Σκύρο βλ. Ἀπολλόδ. 3.174 κἀκεῖ τρεφόμενος (sc. Ἀχιλλεὺς Σκύρωι) τῆι Λυκομήδους θυγατρὶ Δηιδαμείαι μίγνυται, καὶ γίνεται παῖς Πύρρος αὐτῶι ὁ κληθεὶς Νεοπτόλεμος αὖθις (πβ. τὴν περίληψη Πρόκλου, ἀνωτ. Τ7.44-5).

3. Πύρρον: Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ πληροφορία τοῦ Πρόκλου ὅτι ἀπὸ τὸν Πύρρον τὸν Ἀχιλλέως (...) καὶ πυρρίχην εἶδός τι ὀρχήσεως λέγουσιν (βλ. Severyns RCP1 ΙΙ 47 [κεφ. 56] καὶ 175 κἑ.). Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ἡ μαρτυρία τοῦ Ἀριστοτέλη (Σχόλ. Ὁμ. Ψ 130 καὶ Πινδ. Πυθ. 2.127: ΑΚΕΠ Γβ΄2 217, σ.λ. πρύλις) ὅτι οἱ Ἀχαιοὶ ἔφεραν μαζί τους στὴν Κύπρο τὸ ἔθιμο γιὰ τοὺς πρυλεῖς (τοὺς ἔνοπλους στρατιῶτες οἱ ὁποῖοι πρῶτοι στὴν πυρὰ τοῦ Πατρόκλου χόρεψαν τὸν χορὸ πυρρίχην, τὸν ὁποῖον οἱ Κύπριοι ὀνομάζουν πρύλιν), καὶ ὅτι ἐδῶ ὅταν κηδεύονταν οἱ βασιλεῖς προηγεῖτο πυρριχίζων ὁ στρατός (βλ. Ἀ. Β. ΚυΣΠΑγΑ3 24 μὲ σημ. 6).

4. Φοίνικος: ὁ γνωστός, κυρίως, ἀπὸ τὸν περίφημο λόγο του στὴν Ἰλιάδα  (Ι 434-605) παιδαγωγὸς τοῦ Ἀχιλλέα, ὁ Φοίνιξ Ἀμύντορος Ὀρμενίδαο (γιατί, ἔχοντας σχέση μὲ τὰ γράμματα καὶ μὲ τὴν ἱστορία τοῦ Οἰνέα, καλεῖται νὰ πείσει τὸν Ἀχιλλέα ὄρθαι καὶ ἀμῦναι: νὰ σηκωθεῖ, νὰ μπεῖ στὸν πόλεμο καὶ νὰ ἀποκρούσει τὸν κίνδυνο ἀπὸ τοὺς Ἀχαιούς). Δὲν φαίνεται νὰ ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι στὰ Κύπρια, ὅπως καὶ στὸν Ὅμηρο (Ι  434 κἑ.), ὁ Φοίνιξ εἶναι παιδαγωγὸς τοῦ Ἀχιλλέα, ἐνῶ ἡ λοιπὴ παράδοση θέλει τὸν Χείρωνα διδάσκαλο τοῦ νεαροῦ Πηλείδη. Ἡ παράδοση γιὰ τὸν Χείρωνα δὲν εἶναι ἄγνωστη στὸν Ὅμηρο: Λ 830 κἑ. (Εὐρύπυλος στὸν Πάτροκλο) ἐπὶ δ' ἤπια φάρμακα πάσσε, | ἐσθλά, τά σε προτί φασιν Ἀχιλλῆος δεδιδάχθαι, | ὃν Χείρων ἐδίδαξε, δικαιότατος Κενταύρων· Π 143-4~Τ 390-1 Πηλιάδα μελίην, τὴν πατρὶ φίλωι πόρε Χείρων | Πηλίου ἐκ κορυφῆς, φόνον ἔμμεναι ἡρώεσσιν. Ἀπὸ τὰ ἀρχ. Σχόλ. στὸ Π 140 προέρχεται καὶ τὸ ἀπόσπ. 3 τῶν Κυπρίων (βλ. ἀνωτ.), κατὰ τὸ ὁποῖο ὁ Χείρων μελίαν εὐθαλῆ τεμὼν εἰς δόρυ παρέσχεν (...) τούτωι δὲ τῶι δόρατι καὶ Πηλεὺς ἐν ταῖς μάχαις ἠρίστευσε καὶ μετὰ ταῦτα Ἀχιλλεύς. ἡ ἱστορία παρὰ τῶι τὰ Κύπρια ποιήσαντι. Ἡ μορφὴ τοῦ Χείρωνα (ὄχι τοῦ Φοίνικα) ἐμφανίζεται ἐπίσης στὰ ἔπη Τιτανομαχία (ἀπόσπ. VI καὶ VIII Allen4) καὶ Μικρὰ Ἰλιάς (ἀπόσπ. V Allen4: Σχόλ. στὸ Π 142). Ἡ πιὸ φυσικὴ πηγὴ γιὰ τὸν Χείρωνα εἶναι ἀναμφισβήτητα τὰ Κύπρια, καὶ γενικὰ οἱ παραδόσεις γιὰ τὰ πρὸ τῆς Ἰλιάδος, ἀπὸ ὅπου ἄντλησαν τὰ Κύπρια. Ἀντίθετα, ὁ Φοίνικας ὡς παιδαγωγὸς τοῦ Ἀχιλλέα δὲν μπορεῖ νὰ ἀποτελεῖ ἐπινόηση τοῦ ποιητῆ τῶν Κυπρίων, πράγμα ὅμως ποὺ ἁρμόζει ἄριστα στὸν ποιητὴ τῆς Πρεσβείας, ὅπου σημαντικοὶ ποιητικοὶ λόγοι ἐπιβάλλουν τὴν παρουσία παιδαγωγοῦ-ἐκπροσώπου τῆς πατρικῆς οἰκογένειας τοῦ ὀργισμένου ἥρωα (βλ. Ἀ. Β. ΜΑΦ5 71 κἑ. / MAPh2 85 κἑ.). Μιὰ νεοαναλυτικὴ προσέγγιση τοῦ θέματος φαίνεται νὰ ὁδηγεῖ –σχετικὰ εὔκολα, προκειμένου γιὰ ἀνάλογα Ὁμηρικὰ προβλήματα– στὴν ὑπόθεση ὅτι ὁ Φοίνικας πρέπει νὰ ἦταν ἀρχικὰ γνωστὸς ὡς ὀπάων τοῦ Πηλέα (βλ. Ψ 360, πβ. Ι 438) καὶ ἡγεμὼν τῆς τετάρτης στιχὸς τῶν Μυρμιδόνων (βλ. Π 196), ἴσως δὲ καὶ «βασιλιὰς» τῶν Δολόπων (Ι 484 Δολόπεσσιν ἀνάσσων, πβ. Ἀπολλόδ. 3.175 Πηλεὺς δὲ αὐτὸν πρὸς Χείρωνα κομίσας, ὑπ' ἐκείνου θεραπευθέντα τὰς ὄψεις βασιλέα κατέστησε Δολόπων), καὶ ὅτι ὁ ρόλος τοῦ παιδαγωγοῦ ἐπινοήθηκε γι' αὐτὸν ἀπὸ τὸν ποιητὴ τῆς Πρεσβείας, ἀπ' ὅπου πέρασε στὰ Κύπρια. Βλ. καὶ κατωτ. ἀπόσπ. 24 καὶ Ἀ. Β., «Τὰ Κύπρια καὶ τὰ Ὁμηρικὰ ἔπη», ΠραΚυΣΒ Α΄6 479 κἑ. (Γιὰ τὸν Φοίνικα βλ. τώρα καὶ Muellner AngA7 143 κἑ. καὶ Alden HomBH8 215 κἑ. [κ.ἀ.], μὲ περαιτέρω βιβλιογραφία.)

3-5. Κατὰ τὸν Severyns (ChC9 288) εἶναι πιθανὴ καὶ δεύτερη ἐτυμολογία τοῦ ὀνόματος Νεοπτόλεμος: «ὅτι οὗτος (δηλ. ὁ Νεοπτόλεμος) νέος πολεμεῖν ἤρξατο». Καὶ οἱ Siebelis10 καὶ Müller11 μὲ τὸν ὀβελισμὸ τοῦ Ἀχιλλεὺς αὐτὴ τὴν ἐτυμολογία εἰσηγοῦνται· βλ. καὶ Σχόλ. Σερβίου στὸν Βεργ., Αἰν. 2.13 [I 215.10 Thilo-Hagen12]: Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; unde dictus est Neoptolemus νέος εἰς πόλεμον («errat enim Servius» [: πλανᾶται ὁ Σέρβιος], σημειώνει ὁ Bernabé13)· βλ. καὶ Σχόλ. (D) στὸ Τ 326 (West14 ἀπόσπ. 19) Πύρρον τὸν ὕστερον Νεοπτόλεμον κληθέντα· ὅστις τοῖς Ἕλλησι νέος ὢν συνεστρατεύσατο μετὰ θάνατον τοῦ πατρός. ἡ ἱστορία παρὰ τοῖς κυκλικοῖς, πβ. Εὐστ. στὸ Τ 327 Νεοπτόλεμος δὲ ἐπεκλήθη ὁ τοῦ Ἀχιλλέως οὗτος υἱός, διότι νέος ὢν ἐπολέμησε (πιθανῶς ὁ Νεοπτόλεμος, ἴσως ὅμως καὶ ὁ Ἀχιλλεύς). Ἡ ἐπικὴ μαρτυρία ὁδηγεῖ στὴν –κατὰ τὸν Παυσανία– ἐτυμολογία τῶν Κυπρίων ὅτι Ἀχιλλεὺς ἡλικίαι ἔτι νέος πολεμεῖν ἤρξατο («Ἀχιλλεὺς secl. Siebelis10, at cf. schol. T 326», σημειώνει ἡ Rocha-Pereira15 σ.λ.). Βλ. Ζ 402-4 Ἑκτορίδην ἀγαπητόν, ἀλίγκιον ἀστέρι καλῶι | τόν ῥ' Ἕκτωρ καλέεσκε Σκαμάνδριον, αὐτὰρ οἱ ἄλλοι | Ἀστυάνακτ'· οἶος γὰρ ἐρύετο Ἴλιον Ἕκτωρ· πβ. τὰ σχετικὰ μὲ τὴν Κλεοπάτρα – Ἀλκυόνη (Ι 556-64, βλ. καὶ κατωτ. F19. 1-2 μὲ σχόλ.), ποὺ τὴν ἀποκαλοῦσαν Ἀλκυόνη γιατὶ ἡ μάνα της ἔκλαιε σὰν ἀλκυόνα ὅταν τὴν ἅρπαξε ὁ Ἀπόλλων, καὶ δ 10-14 γιὰ τὸν Μεγαπένθη, τὸν γιὸ τοῦ Μενέλαου, ποὺ τὸν ἀποκαλοῦσαν ἔτσι γιὰ τὸ μεγάλο πένθος τοῦ πατέρα (βλ. Ἀ. Β. ΜΑΦ5 20 σημ. 75 καὶ 31 σημ. 118 / MAPh2 31 σημ. 42 καὶ 42-43 σημ. 85). Ἀπὸ τὰ δύο ὀνόματα συνήθως ἐπικρατεῖ τὸ ἐπώνυμον (τὸ παρατσούκλι). Βλ. καὶ ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. F15.4-5, καὶ COd16 I 348 καὶ 353 / Α΄ 588 καὶ 596 (σχόλ. Hainsworth σ.στ. θ 44 καὶ 111-7).

  1. Recherches sur la Chrestomathie de Proclos, , 1938-1963, Volume I-IV, Liège-Paris , (1938)
  2. Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, , 1971-1992, Volume τόμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία, (1971)
  3. Ἡ Κυπριακὴ συμβολὴ στοὺς Πανελλήνιους ἀγῶνες τῆς ἀρχαιότητας, , Η Διδασκαλία της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Πολιτισμού. Πρακτικά Η΄ Σεμιναρίου του Συμβουλίου της Ευρώπης: "Οι Ολυμπιακοί Αγώνες ως διαχρονικός θεσμός προαγωγής της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών σε Δημοκρατικές Κοινωνίες" , 12-16 Μαΐου 2003, Λεμεσός - Κύπρος, p.22-41, (2004)
  4. Homeri Opera, , Oxford Classical Texts , 1912/1946, Volume V, (1912) a↑ b↑
  5. Μελέαγρος – Ἀχιλλεὺς καὶ Φοῖνιξ: Συμβολὴ εἰς τὴν ἔρευναν τῆς ἑνότητος τῆς Ἰλιάδος, , Σειρὰ ἐπιστημονικῶν διατριβῶν, 1, Λευκωσία, (1974) a↑ b↑
  6. Πρακτικὰ τοῦ Δευτέρου Διεθνοῦς Κυπρολογικοῦ Συνεδρίου (Λευκωσία, 20-25 Ἀπριλίου 1982), , 1985-1987, Volume τόμ. Α΄-Γ΄, Λευκωσία, (1985)
  7. The Anger of Achilles: Mē̂nis in Greek Epic, , Ithaca, NY and London , (1996)
  8. Homer Beside Himself. Para-Narratives in the Iliad, , New York/Oxford , (2000)
  9. Sur le début des Chants Cypriens, , Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademia van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks, Number Deel 28.5, Amsterdam, (1965)
  10. Pausaniae Graeciae descriptio, , 1822-1828, Leipzig, (1822) a↑ b↑
  11. Fragmenta Historicorum Graecorum, , 1841-1872, Volume I-V, Paris, (1841)
  12. Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii Carmina Commentarii, , 1878-1902, Volume 3, Leipzig, (1878)
  13. Poetae Epici Graeci. Testimonia et Fragmenta. Part I, , Leipzig, (1987)
  14. Greek Epic Fragments: From the Seventh to the Fifth Centuries B.C., , Loeb Classical Library, Cambridge, Massachusetts – London, England, (2003)
  15. Pausaniae Graeciae descriptio, , 1973-1981, Volume I-III, Leipzig, (1973)
  16. A Commentary on Homer's Odyssey: Volume I: Books I-VII, , Oxford, (1988)