You are here

Π1.1 old

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Π1. ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΥ ΚΙΤΙΕΩΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙ ΑΡΘΡΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ <ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ>

1  1,2Θεωρῶ3  φιλιάτρως  διακείμενόν σε, βασιλεῦ Πτολεμαῖε . καὶ

ἡμᾶς δὲ σὺ ὁρῶν προθύμως τὰ ὑπὸ σοῦ4 προσταχθέντα δια-

πρασσομένους, τῶν ὑπὸ Ἱπποκράτους τοῦ θειοτάτου συγγρά-

ψαντος περὶ ὀργάνων  εἰς ἀνθρώπων βοήθειαν ἐπινενοη­μένων5

  μεταλαμβάνειν καλῶς ἔχειν ἐνόμιζον τὰ περὶ ἐξαρθρήσεων 

αὐτῶι6  συγ­γραφέντα, δεόντως7 ἐπιλαβὼν καὶ τὰ περὶ ὤμου κα-

ταρτισμοῦ , ὃ8 κατὰ τὸ παρὸν ἐπέταξας μεταδοῦναί σοι. ἐπεὶ

γὰρ ἔνιοι δι' ἀπειρίαν τινῶν ἠχρειώθησαν9, οἱ δὲ καὶ πρὸς πολ-

λῶν10 χρείας εὔθετοι καθεστῶτες ἐνεποδίσθησαν τῶι ὄκνωι ἑαυ-

τῶν διερμηνεῦσαί σοι, τινῶν δὲ οὐδὲ παραχρῆμα κατανοησάν-

τωνσυλλογισαμένων11 τὴν περὶ τῶν ἄρθρων ἔκπτωσίν  τε καὶ

παράρθρησιν12  καὶ παρέλιπον τὴν διὰ τῆς ὀργανικῆς ὕλης ἔντε-

χνον ἁρμονίαν, τῆς τε κατὰ παλαίστραν γιγνομένης ἀρθρεμ-

βολήσεως  δημωδῶς πρασσομένης, μηδὲ ἕν σε τῶν τοιούτων

διαλανθανέτω. ἵνα δὲ πάνυ εὐπαρακολούθητά σοι τὰ παρὰ τἀ-

νέρος13 κατὰ μέρος γένηται, πρότερον τὰς τοῦ Ἱπποκράτους

λέξεις ἐκθήσομαι14,15 ἑτοιμοτέρους τοὺς τρόπους τῶν ἐμβολέων16 

ὑποταξάμεν‹ος›17 , οἷόν τινα ἔραν‹ον›18 ἀπ' αὐτῶν τῶν ἔργων, ‹αἳ

διὰ19 τῆς τῶν συμπαραλαμβανομένων20 ἀνδρῶν ὑπηρεσίας γίνον-

ται· ὧν τινὰς μὲν21 καὶ αὐτὸς κατήρτικα , τινὰς δὲ καὶ Ζωπύρωι 

παρηδρευκὼς ἐν Ἀλεξανδρείαι τεθεώρηκα. ὅτι δὲ ὁ ῥηθεὶς

ἀνὴρ ἐπί τε τῶν καταγμάτων22  καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ἐξαρθρήσεων

χειρουργίας κατὰ τὸ πλεῖστον Ἱπποκράτει κατακολουθῶν -

θεράπευεν, μαρτυρήσειεν ἂν ἡμῖν Ποσειδώνιος23  τῶι αὐτῶι συν-

διατετριφὼς ἰατρῶι.

  1. Π1. Tit. τὸ πρῶτον suppl. Cocch. (it. cett.): num ‹βιβλίον πρῶτον› ? (vid. infra ad loc.)
  2. 1 [10.3 sqq. in ed. KK.]
  3. 1 θεωρω L, it. KK. (et nos dubit.): θεωρῶν Cocch. (it. plur., def. Alp.), fort. recte (vid. infra ad loc.)
  4. 2 ὑπὸ σοῦ Ha.: ὑπό σου edd.
  5. 3 ἐπινενοημένων Mmg., edd.: επινενοημενην L
  6. 6 αυτω (etc. sim., sine iota adscripto) L ‖
  7. δεόντως Di.: δεοντος L
  8. 7 L, edd.; "f. (= fort.) vel ὧν" adnot. Sch.
  9. 8 ηχριωθησαν L (corr. Di.)
  10. 8-9 "f. πόνων" (pro πολλῶν) Sch.
  11. 11 συλλογησαμένων L
  12. 12 post παράρθρησιν add. Sch.
  13. 15-16 παρα τανερος L; dubit. iteravimus (παρὰ τἀνέρος, coll. infra ἐμβολέων): secl. Sch., prob. KK.; παρὰ τἀνδρὸς Di. (vid. et Alp., et infra ad loc.)
  14. 17 εκθησωμαι L ‖
  15. lac. post ἐκθήσομαι ind. Sch.; εἶτα δι' ὑποδειγμάτων tempt. Br. ‖
  16. ἐμβολέων KK., dubit. iteravimus coll. infra 2.6 (al. sim.) ἐμβολέων: εμβολαιων L; ἐμβολῶν Di., it. Sch.
  17. 18 ὑποταξάμενος Co., it. KK.: υποταξαμεν L; ὑπετάξαμεν Di., ὑποτάξομεν Sch. ‖
  18. ἔρανον ἀπ' Co.: εραν υπ L
  19. 18-19 lac. ante διὰ ind. Sch., adnotans "f. αἳ διὰ"; αἳ διὰ scr. KK.: ὡς διὰ Co., Di.
  20. 19 συμπαραλαμβανομένων Sch.: συμπερι- L
  21. [De vv. 20 τινὰς μὲν – 25 ἰατρῶι vid. et Deichgr. 266]
  22. 22 τῆς ante τῶν καταγμάτων dubit. prop. Sch.
  23. 24 ποσιδωνιος L
Π1. ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΥ ΤΟΥ ΚΙΤΙΕΑΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΡΘΡΩΣ ΕΙΣ <ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ>

1 Βλέπω πὼς ἐνδιαφέρεσαι γιὰ τὴν ἰατρική, βασιλιὰ Πτολεμαῖε. Καί ἐπειδὴ πάλι καὶ σὺ μᾶς βλέπεις νὰ φέρνουμε σὲ πέρας πρόθυμα ὅσα πρόσταξες, πίστεψα ὅτι θὰ ἦταν καλὸ νὰ θέσω ὑπόψη σου, ἀπὸ ὅσα ἐπινόησε ὁ θεϊκὸς Ἱπποκράτης γράφοντας γιὰ τὰ ὄργανα πρὸς βοήθεια τῶν ἀνθρώπων, ὅσα αὐτὸς συνέγραψε γιὰ τὶς ἐξαρθρώσεις, συμπεριλαμβάνοντας κατάλληλα καὶ τὰ σχετικὰ μὲ τὴν ἀνάταξη τοῦ ἐξαρθρωμένου ὤμου, ποὺ κατὰ τὸ παρὸν μὲ πρόσταξες νὰ σοῦ με- ταδώσω. Γιατί, ἐπειδὴ μερικοὶ ἀπὸ ἔλλειψη πείρας σὲ ὁρισμένα πράγματα ἀποδείχτηκαν ἀκατάλληλοι, ἐνῶ ἄλλοι, μολονότι ἔχουν καταστεῖ ἐπιτήδειοι στὴ χρήση πολλῶν πραγμάτων, ἐμποδίστηκαν ἀπὸ τὴν ὀκνηρία τους νὰ σοῦ τὰ διερμηνεύσουν, κι ἐπειδὴ μερικοὶ οὔτε πρὸς στιγμὴ κατανόησαν οὔτε ὑπολόγισαν τὴν ἐξάρθρωση καὶ τὴ μερικὴ μετατόπιση τῶν ἀρθρώσεων καὶ παρέλειψαν τὴ μέσω ὀρ- γάνων ἔντεχνη ἐφαρμογὴ καὶ τὴν ἀρθρεμβόληση (ἐπανατοποθέτη- ση ἐξαρθρωμένων μελῶν) ποὺ γίνεται στὴν παλαίστρα μὲ τὸν παρα- δοσιακὸ λαϊκὸ τρόπο, ἂς μὴν σοῦ διαφεύγει τίποτε ἀπὸ τὰ σχετικά. Καὶ γιὰ νὰ σοῦ εἶναι εὔκολο νὰ παρακολουθήσεις κατὰ τμῆμα τὰ λεγόμενα τοῦ ἀνδρός, θὰ ἐκθέσω πρῶτα τὰ λόγια τοῦ Ἱπποκράτη καθιστώντας πιὸ εὐκολοκατανόητους τοὺς τρόπους τῆς ἀνάταξης τῶν ἐξαρθρωμένων μελῶν, σὰν ἕνα ἐράνισμα ἀπὸ τὰ ἔργα αὐτά, ποὺ γίνονται μὲ τὴ βοήθεια ἀνδρῶν ποὺ παίρνουμε μαζί μας ὡς συμπαραστάτες· ἀπὸ αὐτοὺς (τοὺς τρόπους ἀρθρεμ¬βόλησης) μερι- κοὺς ἐφάρμοσα ὁ ἴδιος καὶ μερικοὺς ἔχω παρακολουθήσει κατὰ τὴν παραμονή μου κοντὰ στὸν Ζώπυρο στὴν Ἀλεξάνδρεια. Ὅτι δὲ ὁ ἄνδρας ποὺ ἀνέφερα τόσο στὰ κατάγματα ὅσο καὶ στὴν πρακτικὴ τῶν ἐξαρθρώσεων θεράπευε κατὰ τὸ πλεῖστον ἀκολουθώντας κατὰ γράμμα τὸν Ἱπποκράτη, θὰ μποροῦσε νὰ μᾶς τὸ ἐπιβεβαιώσει ὁ Ποσειδώνιος ποὺ ἔχει μαθητεύσει κοντὰ στὸν ἴδιο γιατρό.

Σχόλια: 
Tit.: Ἀπολλωνίου Κιτιέως τῆς Περὶ ἄρθρων πραγματείας εἶναι ὁ σωζόμενος τίτλος. Ὁ Cocchius πρόσθεσε τὸ πρῶτον –καὶ στὴ συνέχεια τὸ δεύτερον καὶ τὸ τρίτον– καὶ ἡ προσθήκη ἔγινε δεκτὴ ἀπὸ τὸν Dietz (τὸ Α, τὸ Β, τὸ Γ) καὶ ἀπὸ τοὺς Schöne καὶ KK. (<τὸ πρῶτον> κ.λπ.). Κάναμε δεκτὴ τὴν προσθήκη, μὲ ἀμφιβολίες πολλές, ἔχοντας τὴν αἴσθηση ὅτι ὁ ἀρχικὸς τίτλος συμπεριελάμβανε τὴ λέξη βιβλίον: Ἀπολλωνίου Κιτιέως τῆς Περὶ ἄρθρων πραγματείας <βιβλίον πρῶτον>, <βιβλίον δεύτερον>, <βιβλίον τρίτον>, ὅπως συμβαίνει συχνότατα σὲ ἀνάλογα ἔργα.
Ὁ ὅρος πραγματεία (βλ. καὶ ἀνωτ. 31 F5.9/12/21 καὶ κατωτ. 36 T1.3-4 καὶ F1.4, μὲ σχόλ., καὶ von Staden Heroph. 327 [ἀρ. 150] καὶ 420 [ἀρ. 252], κ.ἄ.) χρησιμοποιεῖται ὄχι σπάνια γιὰ ἰατρικὰ ἔργα ἀποτελούμενα ἀπὸ δύο ἢ περισσότερα βιβλία (βλ. π.χ. Γαλην. Π. ἀνατ. ἐγχ. II 676.11 ἐν τῷ ε´ βιβλίῳ τῆσδε τῆς πραγματείας, 591.1 ἐν τῇ Περὶ [περὶ Kühn] χρείας μορίων πραγματείᾳ κατὰ τὸ ἕκτον καὶ ἕβδομον βιβλίον [τίτλος: Γαληνοῦ Περὶ χρείας μορίων βιβλίον πρῶτον κ.λπ.] κ.ἄ., Π. διαφ. πυρετ. VII 311.1 ἐν ἑτέρᾳ πραγματείᾳ λέγεται διὰ βιβλίων τεσσάρων, ἣν Περὶ [περὶ Kühn] διαγνώσεως σφυγμῶν ἐπιγράφομεν, XIII 189.1 Περὶ [περὶ Kühn] τῶν ἁπλῶν φαρμάκων πραγματείᾳ δι' ἕνδεκα βιβλίων γεγραμμένῃ κ.ἄ. πολλά, βλ. καὶ Παύλ. Αἰγιν. Ἐπιτ. ἰατρ. 1 προοίμ. 1.1 Πρῶτον τῆς ὅλης πραγματείας ὑπάρχει τὸ παρὸν βιβλίον, 2 προοίμ. 1.1 Ἐν τούτῳ τῷ βιβλίῳ δευτέρῳ τῆς ὅλης ὑπάρχοντι πραγμα­τείας κ.λπ. [7 βιβλία], Θεοφ. Πρωτοσπ. Π. ἀνθρ. κατασκ. 2.1 Ἐν τῷ πρὸ τοῦδε βιβλίῳ, πρώτῳ ὄντι τῆς ὅλης πραγματείας, κ.ἄ. πολλά). Πραγματεία χαρακτη­ρίζεται καὶ τὸ βιβλίον (Γαλην. Π. χρείας μορ. IV 364.13 οἷον Ἱπποκράτης ἔγραψεν ἐν τῷ Περὶ [περὶ Kühn] ἄρθρων βιβλίῳ, Π. πεπονθ. τόπ. VIII 430.13 τοῦτο διδάσκων ὁ Ἱπποκράτης ἐν τῷ Περὶ [περὶ Kühn] ἄρθρων βιβλίῳ, Εἰς Ἱππ. στ´ Ἐπιδημ. XVII2 50.15 ὃ γέγραπται κατὰ τὸ Περὶ τῶν ἄρθρων βιβλίον κ.ἀ. [βλ. καὶ κατωτ.], πολλάκις) ἢ σύγγραμμα (ὅ.π. XVII1 864.11 ἔν τε τῷ Περὶ ἄρθρων αὐτοῦ συγγράμματι καὶ τοῖς ἡμετέροις ὑπομνήμασιν εἰς αὐτό, κ.ἀ.) τοῦ Ἱπποκράτη Περὶ ἄρθρων (Ὀρειβ. Ἰατρ. συναγ. 49.18.1 κἑ. [Περὶ μηροῦ]: 8.2 καθὼς ἐδηλώθη ἐν τῇ Περὶ τῶν ἄρθρων πραγματείᾳ, 9.1 ταῖς αὐταῖς μοχλείαις χρώμεθα ταῖς ἱστορημέναις ἐν τῇ Περὶ τῶν ἄρθρων πραγματείᾳ, 49.19.1 κἑ. [Περὶ γόνατος]: 2.8 μοχλείας τὰς δεδηλωμένας ἐν τῇ Περὶ τῶν ἄρθρων πραγματείᾳ, 49.28.1 κἑ. [Περὶ γένυος]: 4.1 μετὰ δὲ τὴν αὐτάρκη τάσιν μοχλεῖαι ἐγκρινέσθωσαν αἱ παραδεδομέναι ἡμῖν ἐν τῇ Περὶ ἄρθρων πραγματείᾳ). Ἡ λέξη ὅμως πραγματεία –ποὺ φαίνεται νὰ ἀπαντᾶ σὲ τίτλους ἄλλων συγγραμμάτων (π.χ. Ξενοκράτ. [τοῦ φιλοσ.] ἀπόσπ. 2.126 Τῆς περὶ τὸ διαλέγεσθαι πραγματείας βιβλία ιδ´, ὅπου ὅμως, ὅπως καὶ ἀλλοῦ συχνά, δὲν ἀποκλείεται ἡ λέξη πραγματεία νὰ ὀφείλεται σὲ μεταγενέστερες ἀναφορὲς καὶ νὰ μὴν ἀνήκει στὸν ἀρχικὸ τίτλο)– δὲν ἀπαντᾶ σὲ σωζόμενους τίτλους ἔργων γνωστῶν ἰατρῶν.
Ἀντίθετα, ἡ λέξη ὑπόμνημα, ποὺ χαρακτηρίζει συχνὰ –στὸν ἑνικὸ ἢ στὸν πληθυντικὸ ἀριθμό– ἔργα ποὺ σχολιάζουν Ἱπποκρατικὰ συγγράμματα (π.χ. Γαλην. Π. ἀνατ. ἐγχ. ΙΙ 615.10 [κ.ἀ.] ἐν τοῖς Περὶ [περὶ Kühn] τῶν Ἱπποκράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων ὑπομνήμασι, Π. φλεβοτ. θεραπ. ΧΙ 257.8 δέδεικται δὲ κἀν τῷ Περὶ [περὶ Kühn] Ἱπποκράτους στοιχείων ὑπομνήματι, κ.ἄ. πολλά), δὲν λείπει ἀπὸ τίτλους πολλοὺς ἀνάλογων ἰατρικῶν ἔργων (Γαληνοῦ εἰς τὸ Περὶ φύσεως ἀνθρώπου βιβλίον Ἱπποκράτους ὑπόμνημα πρῶτον [κ.λπ.], Γαληνοῦ εἰς τὸ Περὶ διαίτης Ἱπποκράτους ὑπόμνημα πρῶτον [κ.λπ.], Γαληνοῦ εἰς τὸ Προρρητικὸν Ἱπποκράτους ὑπόμνημα πρῶτον [κ.λπ.], Γαληνοῦ εἰς τὸ πρῶτον [κ.λπ.] βιβλίον τῶν Ἐπιδημιῶν Ἱπποκράτους ὑπόμνημα πρῶτον [κ.λπ.], Ἱπποκράτους Ἀφορισμοὶ καὶ Γαληνοῦ εἰς αὐτοὺς ὑπομνήματα, Γαληνοῦ εἰς τὸ Προγνωστικὸν Ἱπποκράτους ὑπόμνημα πρῶτον [κ.λπ.], Ἱπποκράτους τὸ Περὶ ἄρθρων βιβλίον καὶ Γαληνοῦ εἰς αὐτὸ ὑπομνήματα τέσσερα / Ἱπποκράτους τὸ Περὶ ἄρθρων βιβλίον καὶ Γαληνοῦ εἰς αὐτὸ ὑπόμνημα δεύτερον [κ.λπ.], Γαληνοῦ εἰς τὸ Ἱπποκράτους Περὶ ἀγμῶν ὑπόμνημα Α [κ.λπ.], Τὸ Ἱπποκράτους Κατ' ἰητρεῖον καὶ Γαληνοῦ εἰς αὐτὸ ὑπόμνημα Α [κ.λπ.], πβ. τοὺς τίτλους τῶν ἀνάλογων ἔργων τοῦ Παλλαδίου καὶ τοῦ Στεφάνου: Σχόλια τῆς ἕκτης Ἐπιδημίας ἀπὸ φωνῆς Παλλαδίου σοφιστοῦ, καὶ Σχόλια σὺν Θεῷ εἰς τὰ Περὶ ἀγμῶν [sc. Ἱπποκράτους] Παλλαδίου / Στεφάνου τοῦ φιλοσόφου καὶ ἰατροῦ Ἐξήγησις εἰς τὴν τοῦ Πρὸς Γλαύκωνα Γαληνοῦ Θεραπευτικήν, καὶ Προλεγόμενα [sc. τῆς κατὰ λέξιν ἐξηγήσεως] Στεφάνου ἰατροῦ Ἀλεξανδρείου τοῦ φιλοσόφου εἰς τὸ Περὶ ἀγμῶν Ἱπποκράτους [ἕπονται τὰ ἐν οἷς ἡ πραγματεία]: βλ. καὶ κατωτ.).
Τούτων οὕτως ἐχόντων, ὁ –οὕτως ἢ ἄλλως ἀτελῶς σωζόμενος– τίτλος τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος ἔργου τοῦ Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως φαίνεται νὰ περιλάμβανε ἀρχικὰ τὸν ὅρο βιβλίον (βλ. ἀνωτ.), μολονότι δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκλειστεῖ παντελῶς ἡ ὑπόθεση μεγαλύτερης ἀπόκλισης ἀπὸ τὸν ἀρχικὸ τίτλο ὀφειλόμενης σὲ ἐπίδραση σχετικῆς ἀναφορᾶς στὸ ἔργο, ποὺ δὲν περιλάμβανε τὴ λέξη πραγμα­τείας στὸν τίτλο του (ἴσως: Ἀπολλωνίου Κιτιέως εἰς τὸ Περὶ ἄρθρων Ἱπποκράτους ὑπόμνημα πρῶτον / δεύτερον / τρίτον, ἤ: Ἱπποκράτους τὸ Περὶ ἄρθρων βιβλίον καὶ Ἀπολλωνίου Κιτιέως εἰς αὐτὸ ὑπόμνημα πρῶτον κ.λπ., κ.τ.τ.). Τίτλοι, ὅμως, ὅπως αὐτοὶ τοῦ Γαληνοῦ δὲν ἀνευρίσκονται σὲ χρόνους παλαιότερους· καὶ ἡ λέξη πραγματεία, ποὺ ὄχι σπάνια χρησιμοποιοῦνταν ἀπὸ παλιὰ γιὰ ἔργα ἀποτελούμενα ἀπὸ περισσότερα τοῦ ἑνὸς βιβλία, δὲν ἀποκλείεται νὰ χρησιμο­ποιήθηκε ἀπὸ τὸν Κιτιέα Ἀπολλώνιο γιὰ νὰ ἐξάρει τὴ δική του προσφορὰ καὶ νὰ προσδώσει μεγαλύτερο κύρος στὸ ἔργο του. Ὅπως ἐξάλλου ὁ ἴδιος σημειώνει, δὲν περιορίστηκε σὲ ἁπλὸ σχολιασμὸ τοῦ Περὶ ἄρθρων βιβλίου τοῦ Ἱπποκράτη, ἀλλὰ φρόντισε νὰ συντάξει μιὰν εὐπαρακολούθητη ἔκθεση τῶν λόγων ἐκείνου, προσθέτοντας –σὺν τοῖς ἄλλοις– εἰκόνες (Π1.1.15 κἑ., Π2.1.5 κἑ., Π3.22.1 κἑ., κ.ἀ.: βλ. καὶ Alpers σελ. 27 μὲ σημ. 8, ὅπου καὶ βιβλιογραφία).
Στὸ σχολιαζόμενο Περὶ ἄρθρων ἔργο τῆς Ἱπποκρατικῆς συλλογῆς (βιβλίον, ἢ σύγγραμμα [πιὸ σπάνια], ἢ καὶ πραγματεία: βλ. ἀνωτ.) ἐξετάζονται κυρίως περιπτώσεις ἐξαρθρημάτων (ἤ: ἐκπτωσίων / ἐκπτώσεων ἢ ἐκπτωμάτων), ἀλλὰ καὶ καταγμάτων, ἐνῶ στὸ Περὶ ἀγμῶν κυρίως περιπτώσεις καταγμάτων, ἀλλὰ καὶ ἐξαρθρημάτων (τὴ σχετικὴ δὲ ἑνότητα συμπληρώνουν ὁ Μοχλικός, ποὺ ἀναφέ­ρεται σὲ ἀνατάξεις ἐξαρθρωμένων μελῶν μὲ τὴ βοήθεια μοχλῶν, καὶ τὸ Περὶ τῶν ἐν κεφαλῇ τρωμάτων, ὅπου ἐξετάζονται τὰ κατάγματα τοῦ κρανίου). Ἐξετάζοντας τὰ σχετικὰ δεδομένα σημειώνει ὁ Γαληνός, Εἰς Ἱππ. Π. ἀγμ. (XVIII2 323.4 κἑ.): Οὐκ ἐκπτώσεις μόνον καὶ ἐκπτώματα καλεῖ τὰς τῶν ὀστῶν ἐκ τῆς ἰδίας χώρας μεταστάσεις ἄνευ τοῦ καταγῆναι γινομένας, ἀλλὰ τούτοις τοῖς ὀνόμασι τάς τε ἐξαρθρώσεις καὶ τὰ ἐξαρθρώματα προστίθησι. περὶ δὲ τῶν καταγμάτων ἄξιον ἐπισημήνασθαι τοσοῦτον, ὡς πλειστάκις ὀνομάζων οὕτως αὐτά, σπανιάκις δέ που γράψας ἀγμὸς τὴν ἐπιγραφὴν ἐποιήσατο κατὰ τὸ σπάνιον. ὅθεν ἔνιοί φασιν οὐδὲ διῃρῆσθαι πρὸς Ἱπποκράτους αὐτοῦ τὰ συγγράμματα, γραφῆναι δὲ ἓν ὅλον ἄμφω προσκειμένου τῷ νῦν ἡμῖν προκειμένῳ βιβλίῳ (sc. Περὶ ἀγμῶν) τοῦ Περὶ (περὶ Kühn) ἄρθρων ἐπιγεγραμμένου, διαιρεθῆναι δὲ ὕστερον ὑπό τινος εἰς δύο διὰ τὸ μέγεθος, ἡνίκα δὲ ἦν ἓν ἄμφω, κοινὸν καὶ τὸ ἐπίγραμμα αὐτοῖς εἶναι τὴν Κατ' (κατ' Kühn, et infra) ἰητρεῖον φωνήν. καὶ τούτου δ' αὐτοῦ πειρῶνται φέρειν μαρτυρίαν κακῶς, ἅτε ἓν εἶναι σύγγραμμα τὸ Κατ' ἰητρεῖον παλαιὸν ἄνδρα λέγοντες, τοῦ Ἱπποκράτους τοῦ Γνωσιδίκου υἱέως, κ.λπ. [περὶ Ἱπποκράτους τοῦ Γνωσιδίκου βλ. καὶ Εἰς Ἱππ. Π. διαίτ. ὀξ. XV 456.2 κἑ. ὁ γάρ τοι πάππος αὐτοῦ (sc. Ἱπποκράτους τοῦ Ἡρακλείδα υἱέος), ὁ Γνωσιδίκου υἱὸς Ἱπποκράτης, κατά τινας μὲν ὅλως οὐδὲν ἔγραψεν, κατά τινας δὲ δύο μόνα, τὸ Περὶ ἀγμῶν καὶ τὸ Περὶ ἄρθρων· πβ. Παλλαδ. Εἰς Ἱππ. Π. ἀγμ. 20.9 κἑ., καὶ τὴν παραλλαγὴ ὑπὸ τὸ ὄνομα τοῦ Στεφάνου, 21.5 κἑ.]· καὶ στὸ Εἰς Ἱππ. Π. ἄρθρ. (XVIII1 300.1 κἑ.): Ὅτι μὲν τὸ βιβλίον ἕπεται τῷ Περὶ (περὶ Kühn, et infra) ἀγμῶν (...) ἀπὸ τῶν ἀρχῶν ἑκατέρου τῶν βιβλίων δῆλον (...). ἐπαγγειλάμενος γὰρ ἐν ἐκείνῳ περὶ τῶν ἐκπτώσεών τε καὶ καταγμάτων ἐρεῖν, ὅσα μὴ διῆλθεν ἐν αὐτῷ, κατὰ τοῦτο προσέθηκεν, ὡς μηδὲν λείπειν τῇ πραγματείᾳ διὰ τοῦτο. διὸ καί τινας ἔφην οὐχ ὑπ' αὐτοῦ λέγειν Ἱπποκράτους εἰς δύο βιβλία τετμῆσθαι τὴν ὅλην πραγματείαν, ἀλλ' ὑπ' ἐκείνου μὲν ἓν γράφεσθαι βιβλίον ἐπιγραφὲν ὑπ' αὐτοῦ Κατ' (κατ' Kühn) ἰητρεῖον, ὕστερον δὲ ὑπ' ἄλλου τινὸς εἰς δύο τμηθῆναι διὰ τὸ μέγεθος. ὅτι δὲ οὐδὲν οὔτ' ἐξαρθρήματος εἶδος οὔτε κατάγματος ὑπελείπετο πλὴν τὰ περὶ κεφαλὴν γινόμενα τῷ ἄλλο ἐπ' ἐκείνοις σύγγραμμα ποιήσασθαι, δῆλον δὴ ἀναμνησθέντι σοι τῶν τ' ἐν τῷ Περὶ ἀγμῶν ὑπ' αὐτοῦ διδαχθέντων, ὧν τε ἐν τούτῳ τῷ βιβλίῳ μέλλει διελθεῖν (...). εἴ τι παρέλιπεν ἐν τῷ περὶ ἀγμῶν ἐνταῦθα προσέθηκεν, ὥστε μηδὲν ὅλως ἐνταῦθα λείπεσθαι ἔτι μήτε κατάγματος εἶδος μήτε ἐξαρθρήματος μήτε διαστάσεως ὀστῶν (...). Ἡ θέση τοῦ Γαληνοῦ ἐπὶ τοῦ θέματος ἐκφράζεται καὶ θεωρητικά (: Εἰς Ἱππ. Π. ἀγμ. XVIII2 324.17 κἑ. ἐγὼ δ' εἰ μὲν αὐτὸς Ἱπποκράτης ἔγραψεν ὑφ' ἓν ἢ οὐχ ὑφ' ἓν ἀμφότερα τὰ βιβλία λέγειν οὐκ ἔχω, κ.λπ.) καὶ πρακτικά, παραπέμποντας στὰ δύο βιβλία ἄλλοτε ἄλλως, π.χ. (Εἰς Ἱππ. Προρρ. XVI 532.9 κἑ.:) κατὰ γοῦν τὸ Προγνωστικὸν καὶ τοὺς Ἀφορισμοὺς καὶ τὸ Περὶ ἀγμῶν καὶ ἄρθρων, ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὸ Περὶ διαίτης ὀξέων, ἔτι τε τὸ Περὶ τῶν ἐν κεφαλῇ τραυμάτων (κ.λπ. βλ. καὶ Εἰς Ἱππ. στ´ Ἐπιδημ. XVII1 1002.3 κἑ. ὁμοίως τῷ Περὶ ἀγμῶν καὶ ἄρθρων καὶ Προγνωστικῷ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις, κ.τ.τ. ἀλλοῦ), ἀλλά: ἐν τῷ Προγνωστικῷ κἀν τῷ Περὶ ἀγμῶν τε καὶ Περὶ ἄρθρων ἔτι τε <κἀν τῷ> Περὶ τῶν ἐν κεφαλῇ τραυμάτων (Εἰς Ἱππ. α´ Ἐπιδημ. XVII1 205.5 κἑ., βλ. καὶ Εἰς Ἱππ. Κατ' ἰητρ. XVIII2 792.4 κατά τε τὸ Περὶ ἀγμῶν καὶ τὸ Περὶ ἄρθρων [περὶ bis Kühn, et infra], 875.1 κἑ. διά τε τοῦ Περὶ ἀγμῶν καὶ τοῦ Περὶ ἄρθρων κ.τ.τ., ἀλλά: 848.9 ὡς ἀνεγνωκόσι τὸ Περὶ [περὶ Kühn] ἀγμῶν καὶ ἄρθρων διαλέγεται, κ.τ.τ.). Τὸ πρόβλημα ἐπιτείνεται ἀπὸ τὴ σχέση τῶν δύο αὐτῶν βιβλίων μὲ τὸ Μοχλικόν, καὶ τοῦ τελευταίου μὲ τὸ Περὶ ὀστέων φύσιος καὶ τῶν δυό τους μὲ τὸ Κατ' ἰητρεῖον. (Περισσότερα στὴν Εἰσαγωγὴ τοῦ Littré [σσ. 1 κἑ.] στὸ Π. ἄρθρ. τοῦ Ἱππ., καὶ Μανδηλαρᾶ Ἱπποκρ. σσ. 25-30 καὶ 233-35.)

1.1. Θεωρῶ: ἔτσι στὸν L, καὶ στοὺς KK. Ὁ Cocchius (1745) διόρθωσε σὲ θεωρῶ<ν> κι ἡ διόρθωσή του υἱοθετήθηκε ἀπὸ τοὺς Dietz καὶ Schöne. Ὅπως σημειώνει ὁ Alpers (σελ. 31), εἶναι ἀνυπόφορο ἕνα ἀνακόλουθο στὴν εἰσαγωγὴ τοῦ ἔργου, στὴν ὁποία ὁ Ἀπολλώνιος κοπιάζει φανερὰ γιὰ τὸν σχηματισμὸ περιόδων, ὅπως καὶ ὁ Ἐρωτιανὸς στὴν τυπικὰ παρόμοια δομημένη εἰσαγωγή του· καὶ –μολονότι μπορεῖ νὰ ἐπικαλεσθεῖ κανεὶς τὸ ἀνακόλουθο τοῦ στίχου 12 (βλ. κατωτ.)– φαίνεται νὰ ἔχει δίκαιο, καθὼς ἐδῶ ἀκολουθεῖ τὸ καὶ ἡμᾶς δὲ σὺ ὁρῶν (τὸ ὁρῶν καὶ στὴν εἰσαγωγὴ τοῦ Ἐρωτιανοῦ, σὲ διαφορετικὴ ὅμως σύνταξη). Τὸ ἀνακόλουθο, ὅμως, ποὺ ἐκ πρώτης ὄψεως ὀφείλεται στὸ θεωρῶ τῆς χειρόγραφης παράδοσης, δὲν αἴρεται μὲ τὴ διόρθωση σὲ θεωρῶν, ἀλλὰ μᾶλλον καθίσταται πιὸ ἔντονο (: θεωρῶν [ἐγώ] φιλιάτρως διακείμενόν σε ... καὶ ἡμᾶς δὲ σὺ ὁρῶν ... ἐνόμιζον [ἐγώ] ... ἐπιλαβὼν ..., ὃ ... ἐπέταξας μεταδοῦναί σοι, κ.λπ.)· πρὸς ἄρση τοῦ ἀνακολούθου, θὰ ἔπρεπε, τότε, νὰ ἀκολουθεῖ: καὶ ὁρῶν σε (ἢ σὲ), μὲ πλήρη ἀναπροσαρμογὴ τῶν συμφραζομένων. Ὡς ἔχει τὸ παραδεδομένο κείμενο –καὶ ἐφόσον δὲν κρίνεται σκόπιμη ἡ δραστικὴ ἐπέμβαση σ' αὐτό, μὲ εἰσαγωγὴ γενικῆς ἀπολύτου: καὶ ἡμᾶς δὲ σοῦ ὁρῶντος– τὸ ἀνακόλουθο φαίνεται πιὸ ἀνεκτό (μὲ τὸ καὶ τοῦ στ. 1 νὰ συνδέει τὸ θεωρῶ μὲ τὸ ἐνόμιζον τοῦ στ. 5). Μὲ πολλοὺς δισταγμούς, ἔτσι, κρατήσαμε τὴ γραφὴ τοῦ L, ἀποδίδοντας τὴν τραχύτητα τοῦ κειμένου στὴν πρόθεση τοῦ Ἀπολλωνίου νὰ ἐξάρει τὸ ἐνδιαφέρον τοῦ βασιλιᾶ Πτολεμαίου γιὰ τὴν ἰατρική. Σύντομες, ἐξάλλου, ρήσεις στὴν ἀρχὴ τῆς εἰσαγωγῆς βρίσκει κανεὶς καὶ σὲ ἄλλα ἰατρικὰ ἔργα (βλ. π.χ. Ἱπποκρ. Π. ἄρθρ.: Ὤμου δὲ ἄρθρον ἕνα τρόπον οἶδα ὀλισθάνον, τὸν ἐς τὴν μασχάλην [μὲ τὸ δὲ νὰ παραπέμπει στὸ προηγούμενο Π. ἀγμ., ὅπου: Ἐχρῆν τὸν ἰατρὸν τῶν ἐκπτωσίων τε καὶ κατηγμάτων ὡς ἰθυτάτας τὰς κατατάσιας ποιέεσθαι] καὶ Μοχλ.: Ὀστέων φύσις· δακτύλων μὲν ἁπλᾶ καὶ ὀστέα καὶ ἄρθρα· χειρὸς δὲ καὶ ποδὸς πουλλά κ.λπ., Προγν.: Τὸν ἰητρὸν δοκέει μοι ἄριστον εἶναι πρόνοιαν ἐπιτηδεύειν, κ.ἄ. / πβ. Γαλην. Π. σφυγμ. τοῖς εἰσαγ. VIII 453.1: Ὅσα τοῖς εἰσαγομένοις, φίλτατε Τεῦθρα, χρήσιμον ἐπίστασθαι περὶ σφυγμῶν, ἐνταῦθα λεχθήσεται, Π. χρ. ἀναπν. IV 470.1: Τίς ἡ τῆς ἀναπνοῆς χρεία; ὅτι γὰρ οὐχ ἡ τυχοῦσα φανερὸν κ.λπ., Π. ἀναπν. αἰτ. IV 465.1: Τὰ τῆς ἀναπνοῆς αἴτια ὁ προκείμενος ἀποδεῖξαι λόγος ἐπαγγέλλεται, κ.τ.τ.).

φιλιάτρως: καὶ Π2.1.10 φιλιατροῦντί σοι, Π3.9.25-26 τοὺς φιλιατροῦντας. Ἡ λέξη ἐμφανίζεται ἀργότερα καὶ ἀλλοῦ: Πλούτ. Ἀλέξ. 8.1 κ.ἀ. (φιλιατρεῖν, φιλια­τροῦντι), Διοσκ. Πεδάν. Ὕλ. ἰατρ. 5.19.3 (τοῖς φιλιατροῦσι) καὶ ψ.-Διοσκ. Ἀλεξιφ. προοίμ. 197 (οἱ φιλιατροῦντες), Γαλην. Π. σ. φαρμ. κ. τόπ. XIII 40.7 κ.ἀ. (τὸ οὐσ. φιλίατρος, κ.ἄ.: Ἀπολλών. Δύσκ., Πτολεμ., Μαρκελλ., Ὀρειβ. [καὶ φιλιατροῦντες, τοῖς φιλιατροῦσιν], Ἡφαιστ. ἀστρολ., Ἀρκάδ. [Περὶ τόν. 99.27 κἑ. Τὰ ἀπὸ ὀξυτόνων προπαροξύνονται ... τὸ δὲ ἰατρός φιλίατρος ἀναβιβάζει, καὶ ἐν τῷ ἀρχιατρός [βλ. καὶ κατωτ. 37 Τ2 σχόλ. σ.λ. Ζήνωνι ἀρχιητρῶι] καὶ ἱππιατρός φυλάττει], κ.λπ.). Τὸ ἐπίρρ. φιλιάτρως, ἐξ ὅσων γνωρίζουμε, ἀπαντᾶ μόνο στὸν Ἀπολλώνιο τὸν Κιτιέα.

βασιλεῦ Πτολεμαῖε: ὁ βασιλεὺς τῆς Κύπρου Πτολεμαῖος, νόθος γιὸς τοῦ Πτολεμαίου Θ´ Σωτῆρος Β´ καὶ ἀδελφὸς τοῦ Πτολεμαίου ΙΒ´ τοῦ Αὐλητοῦ, πρῶτος καὶ τελευταῖος βασιλεὺς τοῦ νησιοῦ (ἀπὸ τὴ διαίρεση τοῦ Πτολεμαϊκοῦ βασιλείου τὸ 81/80 π.Χ., ὡς ἀποτέλεσμα τῆς Ρωμαϊκῆς πολιτικῆς, ὣς τὴν κατάληψη τῆς Κύπρου ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους τὸ 58 π.Χ.)· κατὰ τὸν Πλούταρχο, ποὺ διηγεῖται ἀναλυτικὰ τὰ σχετικὰ μὲ τὴν κατάληψη τῆς Κύπρου (Κάτ. νεώτ. 34.1 κἑ., βλ. καὶ Βροῦτ. 3.1 κἑ., βλ. ἐπίσης Στράβ. 14.6.6 [ἀνωτ. Τ1. Πηγή, σχόλ. σ.λ. Στράβων] καὶ Δί. Κάσσ. Ῥωμ. ἱστ. 39 [Πίν. 1, δ´. Ὡς Κάτων τὰ ἐν Κύπρῳ κατεστήσατο, κυρίως 22 κἑ., κ.ἀ.], κ.ἄ.: βλ. ΑΚΕΠ Α´ 103 κἑ. καὶ Δα´ / Δβ´ 225 κἑ.), ὁ Κάτων, στέλλοντας ὡς προπομπὸ τὸν Κανίδιο, (35.2:) ἔπειθε τὸν Πτολεμαῖον ἄνευ μάχης εἴκειν, ὡς οὔτε χρημάτων οὔτε τιμῆς ἐνδεᾶ βιωσόμενον· ἱερωσύνην γὰρ αὐτῷ τῆς ἐν Πάφῳ θεοῦ δώσειν τὸν δῆμον. (36.1 κἑ.) Ὁ δ' ἐν Κύπρῳ Πτολεμαῖος εὐτυχίᾳ τινὶ τοῦ Κάτωνος ἑαυτὸν φαρμάκοις ἀπέκτεινε. πολλῶν δὲ χρημάτων ἀπολελεῖφθαι λεγομένων (...) οὔσης δὲ πολλῆς καὶ βασιλικῆς ἐν ἐκπώμασι καὶ τραπέζαις καὶ λίθοις καὶ πορφύραις κατασκευῆς, ἣν ἔδει πραθεῖσαν ἐξαργυρισθῆναι, (...) αὐτὸς ἰδίᾳ τοῖς ὠνουμένοις διαλεγόμενος καὶ προσβιβάζων ἕκαστον, οὕτω τὰ πλεῖστα τῶν ἀγορασμάτων ἐπώλει (προκαλώντας τὴν ὀργὴ πολλῶν)· τὰ χρήματα δὲ ποὺ συγκεντρώθηκαν ἀπὸ τὴ δημοπρασία αὐτὴ τοῦ μυθικοῦ αὐτοῦ θησαυροῦ τοῦ Πτολεμαίου γέμισαν τὸ ἄδειο θησαυροφυλάκιο τῆς Ρώμης (βλ. Nicolaou PPC Π 58, μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία, καὶ Hommossany Μελέτες 243 μὲ σημ. 4). Ὅπως σημειώνει ὁ Alpers (σελ. 27), ὅτι σ' αὐτὸν τὸν Πτολεμαῖο ἀπευθύνεται ὁ Ἀπολλώνιος ἔχει ἐξακριβώσει ἤδη ὁ Cocchius (1745 καὶ 1754)· ὁ Dietz στὴν εἰσαγωγὴ τῆς ἔκδοσής του (σελ. VI) παραθέτει σχετικὰ ἀποσπ. τοῦ τελευταίου (1754, σελ. 171 καὶ σελ. 12 σὲ σημ.): «(...) Apollonii Citiensis commentarii tres (: βλ. ἀνωτ. Tit.) in Hippocratis librum de articulis inscripti Ptolemaeo cuidam regi, quem esse juniorem illum Ptolemaei Auletae Aegypti regis XI (ἀντὶ XII) fratrem, cui circa annum ante Chr. LXX Cypri regnum obtigit, nos jampridem conjecimus in libello quem de re anatomica Florentiae edidimus anno MDCCXLV» (κ.λπ.)· ὁ Bandini (1770) καὶ ὁ Schöne (στὴν εἰσαγωγὴ τῆς ἔκδοσής του, σσ. XXIV-XXV, ὑποστηρίζουν τὴν ἴδια θέση (χωρὶς παραπομπή, ὅπως παρατηρεῖ ὁ Alpers ὅ.π. σημ. 4).

4. ὀργάνων: καὶ κατωτ. 4.1-2 (τήν τινων περὶ τὰ ὄργανα ἀπειρίαν) καὶ 14.6-7 (τὸ ὑπ' αὐτοῦ πρώτως ἐπινοηθὲν πρὸς ταῦτα ὄργανον, δηλ. τὸ βάθρον τοῦ Ἱπποκράτους), Π3.1.13 (καινὸν ὀργάνου τρόπον), 7.7 (περὶ τῆς τοῦ ὀργάνου κατασκευῆς) καὶ 44-45 (ἡ δὲ τούτου τοῦ ὀργάνου κατασκευὴ τὸν ὑποδεδειγμένον τρόπον ἔχει: Πίν. XXIV. Ἡ τοῦ ὀργάνου κατασκευή, ἤτοι βάθρον τοῦ Ἱπποκράτους, πβ. καὶ 43-44 ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τοῦ Ἱπποκράτους γεγενημένη τῆς ὀργανικῆς σανίδος ἐπίνοια διὰ τούτων σεσήμανται, 10.18 ὥστε καὶ ὀργανικὴν ἐπίνοιαν ποιήσασθαι, 15.3 τὴν δὲ διὰ τῆς προκειμένης ὀργανικῆς σανίδος ἐμβολὴν κ.λπ. [μὲ Πίν. XXV], πβ. ἐπίσης κατωτ. στ. 12-13 τὴν διὰ τῆς ὀργανικῆς ὕλης ἔντεχνον ἁρμονίαν, 7.7-8 μηδεμιᾶς ὀργανικῆς ἀνάγκης παρούσης, 8.25-26 οὐ διά τινος ὀργανικῆς ἀνάγκης, Π3.1.12-13 χωρὶς ὀργανικῆς μηχανοποιΐας καταρτίζειν καὶ 7.3-4 ἐπὶ τὴν ὀργανικὴν κατήντηκεν κατάτασιν καὶ μοχλείαν). Σ' ὅλες αὐτὲς τὶς περιπτώσεις ὄργανα εἶναι τὰ ἰατρικὰ ἐργαλεῖα (ἐδῶ: τὰ ὀρθοπεδικά, ἀλλοῦ τὰ χειρουργικά, τὰ μαιευτικά, κ.λπ.: πβ. Ἱπποκρ. Κατ' ἰητρ. 2 Τὰ δ' ἐς χειρουργίην κατ' ἰητρεῖον· ὁ ἀσθενέων· ὁ δρῶν· οἱ ὑπηρέται· τὰ ὄργανα· τὸ φῶς, Ὀρειβ. Ἰατρ. συναγ. 49.2 Περὶ διαφορᾶς ὀργάνων. Τῶν ἰατρικῶν ὀργάνων διαφοραί εἰσιν ὁλοσχερεῖς καὶ ὡσανεὶ γενικαί [κ.λπ.], κ.ἄ.) ἢ τεχνικὰ βοηθητικὰ μέσα (μηχανήματα κ.λπ.). Ἀλλοῦ, ἐπίσης: τὰ σύνεργα τοῦ τεχνίτη, τὰ μουσικὰ ὄργανα, τὰ μέρη τοῦ ἀνθρώπινου σώματος μὲ συγκεκριμένη λειτουργία, κ.λπ. (βλ. ΕΛεξΙ σ.λ., καὶ LSJ9 / LSK).

5. ἐξαρθρήσεων: ἐξαρθρώσεων (συχνότατα στὸν Ἀπολλώνιο)· καὶ ἐκπτώσεων (κατωτ. στ. 11 [αἰτ.] καὶ 5.2), στὸν Ἱπποκράτη ἐκπτωσίων (κατωτ. 3.13)· καὶ ἐξαρθρημάτων (κατωτ. Π3.20.12 [δοτ.]), ἀλλοῦ καὶ ἐκπτωμάτων. Κατὰ τὸν Γαληνό (Εἰς Ἱππ. Π. ἀγμ. XVIII2 323.4), οὐκ ἐκπτώσεις μόνον καὶ ἐκπτώματα καλεῖ (sc. ὁ Ἱπποκράτης) τὰς τῶν ὀστῶν ἐκ τῆς ἰδίας χώρας μεταστάσεις ἄνευ τοῦ καταγῆναι γινομένας, ἀλλὰ τούτοις τοῖς ὀνόμασι τάς τε ἐξαρθρώσεις καὶ τὰ ἐξαρθρώματα προστίθησι. (Βλ. ΕΛεξΙ σ.λλ. –κυρίως σ.λ. ἐξάρθρημα, ὅπου: «ἡ ὁλικὴ καὶ μόνιμη παρεκτόπιση τῶν ἀρθρικῶν ἐπιφανειῶν μιᾶς ἄρθρωσης»– καὶ Μπαμπ. Λεξ. σ.λ. εξάρθρημα: «ΙΑΤΡ. η μετατόπιση των άκρων των οστών που σχηματίζουν άρθρωση, με αποτέλεσμα να μεταβάλλεται μόνιμα η σχέση τους», πβ. σ.λ. εξάρθρωση.) Βλ. καὶ Hutson Ἀθλ. κακ. 24 κἑ. καὶ κατωτ. σχόλ. σ.στ. 12 σ.λ. παράρθρησιν.

6. αὐτῶι: αυτω στὸν L, καὶ ἔτσι –χωρὶς δηλ. προσγεγραμμένο ἰῶτα– παντοῦ. Γιὰ ὁμοιομορφία, ὅπως καὶ στοὺς προηγούμενους τόμους, γράψαμε αὐτῶι, τῶι ὄκνωι κ.λπ. κατωτέρω, μόνο στὰ κείμενα τῶν ἀρχαίων Κυπρίων ἰατρῶν (στὸ κυρίως σῶμα τοῦ τόμου), ὄχι χωρὶς πάμπολλους δισταγμούς.

6-7. καταρτισμοῦ: καὶ ἀλλοῦ συχνὰ στὸν Ἀπολλώνιο (47 περιπτώσεις), γιὰ τὴν ἀνάταξη ἐξαρθρημάτων, σὲ πάμπολλες περιπτώσεις ἐκ παραλλήλου μὲ τὸν ὅρο ἐμβολή (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. 17 σ.λ. ἐμβολέων, καὶ σ.στ. 13-14 σ.λ. ἀρθρεμβολήσεως), ποὺ χρησιμοποιεῖ ὁ Ἱπποκράτης (καὶ ὁ Γαληνός, στὰ σχετικὰ ὑπομνήματά του). Ὁ ὅρος καταρτισμὸς γιὰ τὴν ἀνάταξη ἐξαρθρωμένου μέλους τοῦ σώματος φαίνεται νὰ ὀφείλεται στὸν Ἀπολλώνιο (πρὸς ἀποφυγή, ἴσως, τῆς συνεχοῦς ἐπανάληψης τοῦ ὅρου ἐμβολή). Τὸν χρησιμοποιεῖ ἀργότερα (τὸν 1ον αἰ. μ.Χ., κατ' ἐπίδραση ἴσως τοῦ Ἀπολλώνιου) ὁ ἰατρὸς Ἡλιόδωρος (: Ὀρειβ. Ἰατρ. συναγ. 49.1.1 [Ἐκ τῶν Ἡλιοδώρου. Περὶ διαφορᾶς καταρτισμῶν]: Τρεῖς εἰσιν αἱ γενικαὶ καὶ ὡσανεὶ ὁλοσχερεῖς διαφοραὶ τῶν καταρτισμῶν. οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν λέγονται παλαιστρικοὶ τρόποι, κατὰ τὸ πλεῖστον διὰ ψιλῶν χειρῶν τελειούμενοι· ἀσθενεῖς ὄντες εὐθετοῦσιν ἐπὶ τῶν εὐαφῶν σωμάτων, παιδικῶν τε καὶ γυναικείων, ἐπ' ἀρρενικῶν τε τῶν ἔτι τούτων ἰσχυροτέρων, ὅταν ἔτι ᾖ πρόσφατα <τὰ> ὀλισθήματα. οἱ δὲ μεθοδικοὶ καταρτισμοί, διὰ τῶν κοινῶν τοῦ βίου ἐργαλείων συντελούμενοι, τῶν παλαιστρικῶν τρόπων εἰσὶν ἰσχυρότεροι· εὐθετοῦσι δ' ἐπὶ πάντων ἀνδρῶν, θηλειῶν ἐπ' ἀρρένων τῶν ἤδη ἰσχυροτέρων ἐπί τε τῶν νεανικῶν σωμάτων καὶ τῶν ἤδη κατὰ ποσὸν κεχρονικότων ὀλισθημάτων. οἱ δ' ὀργανικοὶ καταρτισμοὶ τούτων εἰσὶ πρακτικώτεροι· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν χρονίων εὐθετοῦσι καὶ ἐπὶ τῶν ἀθλητικῶν σωμάτων, πάντα τε ὅσα θεραπευτὰ ὀλισθήματα μὴ δύνανται οἱ μεθοδικοὶ τρόποι καταρτίσαι, ταῦτα διὰ τῶν ὀργανικῶν καταρτίζεται). Ἀπαντᾶ ἐπίσης στὸν ψευδο-Γαληνό (Εἰσαγ. XIV 780 15 κἑ. [κεφ. 2, § ιθ´. Περὶ χειρουργίας εἰδῶν] καὶ Ὅροι ἰατρ. XIX 460.3 κἑ.: [§ υξθ´] Ὀργανικὴ ἔστι μέρος χειρουργίας περιποιοῦν διὰ καταρτισμοῦ καὶ τῆς ἀκολούθου θεραπείας παρὰ φύσιν διατεθεῖσιν ἀνθρωπίνοις ὀστοῖς τὸ ὑγιαίνειν, καὶ κυρίως [§ υοστ´] Καταρτισμός ἐστι μεταγωγὴ ὀστοῦ ἢ ὀστῶν ἐκ τοῦ παρὰ φύσιν τόπου εἰς τὸν κατὰ φύσιν)· στὸν Σωρανό (Γυναικ. 4.16.3 [καταρτισμοῖς], πβ. 4.37.1 ὅπου περὶ μήτρας ὁ λόγος), στὸν Ὀρειβάσιο (ὅ.π. 48.1 κἑ. κ.ἀ., συχνά), στὸν Ἀέτιο (Λόγ. ἰατρ. 16.71.30, ὅπου ὁ λόγος περὶ καταστολῆς μήτρας), στὸν Παῦλο τὸν Αἰγινήτη (Ἐπιτ. ἰατρ., 6.95 κ.ἀ., καὶ κατάρτισις: 6.102). Βλ. καὶ κατωτ. σχόλ. σ.στ. 20 σ.λ. κατήρτικα καὶ Π2.3.24-25 σ.λ. κατορ<θώ>σιας.

11. ἔκπτωσιν: βλ. ἀνωτ. σχόλ. σ.λ. ἐξαρθρήσεων. Ὁ Ἀπολλώνιος χρησιμοποιεῖ τὸν Ἱπποκρατικὸν αὐτὸν ὅρο καὶ στὸ 3.13 (τῶν ἐκπτωσίων τε καὶ κατηγμάτων [κ.λπ.]: ἀπόσπ. Ἱπποκρ.) καὶ στὸ 5.1-2 (τῶν κατὰ τὸν ὦμον ἐκπτώσεων). Ἀξίζει νὰ σημειω­θεῖ ὅτι ὁ Γαληνός, πέραν τῶν ἄλλων (βλ. ἀνωτ. Tit.), ἔγραψε καὶ ἔργο Περὶ τῶν οὐχ ἑωραμένων Ἱπποκράτει ἐκπτώσεων (σημειώνοντας στὴν ἀρχὴ τοῦ προοιμίου του [XVIII1 346.1 κἑ.]: Ὁ μὲν Ἱπποκράτης εἰς μασχάλην μόνον ἑωρακέναι φησὶν ὀλι­σθάνοντα βραχίονα· τῶν δὲ μετ' αὐτῶν ἰατρῶν ἔνιοι καὶ ἄλλας ἐκπτώσεις ἔγρα­ψαν, ὡς οἷόν τε καὶ αὐτοὶ καὶ ἡμεῖς δὲ αὐτοὶ πεντάκις εἴδομεν ἄχρι δεῦρο, κ.λπ.).

12. παράρθρησιν: καὶ παράρθρημα (ρῆμα παραρθρέω)· ἡ μερικὴ μετατόπιση ἀρθρώσεως, τὸ διάστρεμμα (συχνὰ κατ' ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὴν ἐξάρθρησιν [κ.τ.τ.], ἀλλὰ καὶ χωρὶς ἀντιδιαστολή, ὁπότε καὶ εἶναι ἀδύνατο νὰ ἀντιληφθεῖ κανεὶς τὴν ἀκριβῆ σημ. τοῦ ὅρου (πβ. LSJ9 σ.λλ. παραρθρέω: "to be partially dislocated" καὶ [μτβτ.] "dislocate", παράρθρημα: "subluxation" – παράρθρησις: "dislocation" καὶ "subluxation" / LSK σ.λλ. παραρθρέω: «ἐξαρθροῦμαι εἰς τὰ πλάγια» καὶ [μτβτ.] «ἐξαρθρώνω εἰς τὰ πλάγια», παράρθρημα καὶ παράρθρησις: «ἐξάρθρωσις εἰς τὰ πλάγια» / ΓλΙππΣ σ.λ. παραρθρῆσαι [Ἱππ. Π. ἄρθρ. 17]: «σχηματισμὸς ψευδοαρθρώσεως»). Κατὰ τὸν ψ.-Γαληνό (Ὅροι ἰατρ. XIX 460.15), παράρθρημά ἐστι παραλλαγὴ ἢ φορὰ ὀστοῦ παρὰ φύσιν ἐξ ἐπιπολαίου κοιλότητος εἰς τὸν παρὰ φύσιν τόπον (καὶ Εἰσαγ. XIV 780.13: περὶ δὲ τὰ ἄρθρα πάντα παραγωγαί, παρακινήματα, ἐξαρθρήματα, παραρθρήματα, σύνδεσις, πώρωσις, ῥευματισμοί, διάστασις συμφύσεων)· κατὰ δὲ τὸν Παῦλο τὸν Αἰγινήτη (Ἐπιτ. ἰατρ. 6.111.1): ἐξάρθρημα δέ ἐστιν, ὡς τύπῳ φάναι, ἔκπτωσις ἄρθρου ἀπὸ τῆς οἰκείας κοιλότητος ἐπὶ τὸ ἀσύνηθες, ὑφ' ἧς ἡ προαιρετικὴ παραποδίζεται κίνησις. διαφορὰς δὲ τούτου λέγειν ἑτέρας οὐκ ἔχομεν ὅτι μὴ μόνον τὴν παρὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον· τέλεον μὲν γὰρ ἐξεστηκότος τοῦ ἄρθρου τῷ κοινῷ τοῦ γένους ὀνόματι τὸ πάθος ἐξάρθρημα προσαγορεύεται, παρακινηθέντος δὲ μόνον ἢ μέχρι τῆς ὀφρύος τῆς κοιλότητος ἐνηνεγμένου παράρθρημα. Βλ. καὶ κατωτ. Π2.2.2 περί τε ἐξαρθρήσεων καὶ παραρθρήσεων ἀγκῶνος, 5-6 παραρθρεῖ μὲν ἀγκὼν διχῶς, ἐξαρθρεῖ δὲ κατὰ τέσσαρας τρόπους, 13-15 τούτων οὖν τῶν ὀστῶν ὃ δὴ κερκὶς καλεῖται πεφυκὸς ἐντὸς παραρθρεῖ μόνον νεῦον ἢ πρὸς πλευρὰς ἢ εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος, 20 αἱ δὲ παραρθρήσεις ἔκδηλοι γίνονται, 28 ἐάν τε ἔξω παραρθρήσῃ, 3.1-3 Περὶ μὲν οὖν τῆς τοῦ ἀγκῶνος παραρθρήσεως οὕτως διασαφεῖ· περὶ δὲ τῆς ὁλοσχερεστέρας ἐξαρθρήσεως τὸν τρόπον τοῦτον μέμνηται, 5.19-22 ἡ ὁλοσχερὴς τῆς χειρὸς ἐξάρθρησις (...)· αἱ (...) παραρθρήσεις (...). Γιὰ τὴ σημερινὴ ὁρολογία βλ. Hutson Ἀθλ. κακ. 24 καὶ 193.
Μετὰ τὸ παράρθρησιν, ὁ Schöne πρόσθετε τὸ ὃ, γιὰ θεραπεία τοῦ ἀνακολούθου (σημειώνοντας πὼς ἴσως πρέπει νὰ προστεθεῖ ἃ ἢ ὧν), ἀλλ' ἡ προσθήκη ὀρθῶς δὲν ἔγινε δεκτὴ ἀπὸ τοὺς KK. (μὲ παραπομπὴ στὸ Hermes 89, σελ. 328 σημ. 4)· βλ. καὶ ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. θεωρῶ.

13-14. ἀρθρεμβολήσεως: ἐπανατοποθέτηση (ἀνάταξη) ἐξαρθρωμένων μελῶν. Τὸ οὐσ. ἀρθρεμβόλησις (ἀντὶ τῶν ἐμβολὴ καὶ καταρτισμός: βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. 17 σ.λ. ἐμβολέων καὶ ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. 6-7 σ.λ. καταρτισμοῦ) ἀπαντᾶ μόνον ἐδῶ. Μὲ τὴν ἴδια σημασία ἀπαντᾶ ἀργότερα τὸ οὐσ. ἀρθρεμβολία (Ὀρειβ. Ἰατρ. συναγ. 49.10.5 αὐτάρκους δὲ τῆς τάσεως γενομένης, πρὸς τὴν ἀρθρεμβολίαν αἱ κατὰ παραγωγὴν μοχλεῖαι γινέσθωσαν ὑπ' αὐτοῦ τοῦ καταρτίζοντος καὶ 49.18.9 μετὰ δὲ τὴν αὐτάρκη τάσιν πρὸς τὴν ἀρθρεμβολίαν ταῖς αὐταῖς μοχλείαις χρώμεθα ταῖς ἱστορημέναις ἐν τῇ Περὶ τῶν ἄρθρων πραγματείᾳ), τὸ ρῆμα ἀρθρεμβολέω (ὅ.π. 49.13.8 δεῖ δὲ μετὰ τὴν αὐτάρκη τάσιν ταῖς καταλλήλοις μοχλείαις ἀρθρεμβολεῖν τὸν βραχίονα, παθητ. [ἤδη στὸν Ἀθήναιο τὸν Μηχανικό, τὸν 1ον αἰ. π.Χ., μὲ τὴ σημασία ὅμως τῆς τοποθέτησης ἐξαρτήματος στὸ μηχάνημα: βλ. LSJ9 σ.λ. ἀρθρεμβολέω] ὅ.π. 49.10.15-16 αἰωρούμενος γὰρ τῷ κρεμασμῷ καὶ παραφερόμενος ὁ πάσχων δυσχερῶς ἀρθρεμβολεῖται καὶ 49.34.12-13 βίᾳ ἀρθρεμβοληθήσεται ὁ μηρός), καὶ –συχνὰ– τὸ οὐσ. ἀρθρέμβολον: ὄργανο γιὰ ἀνάταξη ἐξαρθρωμένων μελῶν, στὸν ψ.-Γαληνό (Εἰσαγ. XIV 781.5 ἐπίδεσις καὶ ἀρθρέμβολον τῶν ἐξηρθρηκότων). (Στὸν πληθ. ὄργανα βασανισμοῦ, στρεβλωτικά [βλ. LSJ9 σ.λ.]· κατὰ τὸν Ἡσύχ.: ... καὶ ὄνομα στρεβλωτικῶν ὀργάνων, στὰ ὁποῖα ἐξαρθροῦσιν οἱ δήμιοι τὰ τῶν καταδίκων μέλη [πβ. Σουίδ. σ.λ., κ.ἄ.]· κατὰ δὲ τὸν Ὠριγένη [Εἰς μαρτ. προτρ. 15.14 ἄξιον οὖν ὥσπερ τοῖς μὴ ἐξετασθεῖσιν ἐν βασάνοις καὶ πόνοις παραχωρεῖν πρωτείων πρὸς τοὺς ἐν ἀρθρεμβόλοις καὶ ποικίλοις στρεβλωτηρίοις καὶ πυρὶ ἐνεπιδειξαμένους τὴν ὑπομονήν, κ.τ.τ. ἀλλοῦ.)

15-16. παρὰ τἀνέρος: μὲ δισταγμοὺς υἱοθετήσαμε τὴν παραδεδομένη γραφή (παρα τανέρος L), παραβάλλοντας πρὸς τὸ κατωτ. (στ. 17) ἐμβολέων (ἀντὶ ἐμβολῶν, κατ' ἐπίδραση ἐπίσης τῆς γλώσσας τοῦ Ἱπποκράτη). Οἱ Schöne καὶ KK. ὀβελίζουν τὴ φράση (χωρὶς ὅμως νὰ ἐξηγοῦν πῶς ἔγινε, τότε, ἡ προσθήκη: βλ. Alpers σελ. 31). Ὁ δὲ Dietz ἔγραψε παρὰ τἀνδρός (προφανῶς κατ' ἐπίδραση τοῦ Ἐρωτιανοῦ: 30.8 [4.4 N.] περὶ τοῦ ἀνδρὸς = τοῦ Ἱπποκράτους, καὶ 31.8 [4.23] καὶ 32.8 [5.15] τὸν ἄνδρα, κατὰ τὸν Alpers ὅ.π., μὲ παραπομπὴ καὶ στὸ EStud [σελ. 175] τοῦ Nachmanson)· καὶ σ' αὐτὴν ὅμως τὴν περίπτωση δὲν εἶναι εὐεξήγητη ἡ –ὑποτιθέμενη, τότε– μετατροπὴ τοῦ παρὰ τἀνδρὸς τοῦ Ἀπολλωνίου σὲ παρὰ τἀνέρος στὸν L. (Ὁ τύπος ἀνέρος, συχνὸς ἤδη στὸν Ὅμηρο, ἀπαντᾶ ἀργότερα καὶ στὸν Γαληνό, Π. συνθ. φαρμ. κ. τόπ. XIII 268.7 καὶ 269.19 φρένας ἀνέρος, ἀπὸ τὴν ἔμμετρη Φίλωνος ἀντίδοτον καὶ τὸ σχετικὸ σχόλιο τοῦ Γαληνοῦ, βλ. καὶ Φίλωνος ἰατροῦ ἀπόσπ. [Suppl. Hell.] 690.15.)

17. ἐμβολέων: ἀνατάξεων ἐξαρθρωμένων μελῶν (βλ. καὶ ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. 6-7 σ.λ. καταρτισμοῦ καὶ 13-14 σ.λ. ἀρθρεμβολήσεως). Ὁ L δίνει τὴ γραφὴ εμβολαιων (μὲ αι ἀντὶ ε, ὅπως καὶ ἀλλοῦ συχνά)· οἱ Dietz καὶ Schöne γράφουν ἐμβολῶν, ἐνῶ οἱ KK. ἐμβολέων. Ὁ τύπος ἐμβολῶν ἐμφανίζεται στὸν Ἀπολλώνιο καὶ κατωτ. Π2.1.6 καὶ 15.7, Π3.10.18 (εβολων L), 22.1-2, 25.1 (5 περιπτώσεις)· ὁ δὲ τύπος ἐμβολέων (Ἱπποκρ. Π. ἄρθρ. 7.1, 7.29, 25.1, καὶ Μοχλ. 15.1) ἀπαντᾶ στὸν Ἀπολλώνιο καὶ κατωτ. 2.6 (σὲ χωρίο τοῦ Ἱπποκρ. Π. ἄρθρ. 1.15, χωρὶς ὅμως τὸ –ἐδῶ προστεθὲν– ἐμβολέων), 2.35 (ἐμβολῶν Sch.), 4.20 (Ἱπποκρ. Π. ἄρθρ. 25.1 καὶ Μοχλ. 15.1), 10.7 καὶ Π3.10.32 (Ἱπποκρ. Π. ἄρθρ. 7.29), Π3.23.2-3 (ἐμβολῶν Di. Sch.), μὲ ἰδιαίτερα ἀξιοσημείωτα τὰ χωρία Π1.2.35 καὶ Π3.23.2-3 ὅπου ὁ L δίνει τὴ γραφὴ ἐμβολέων μολονότι δὲν πρόκειται γιὰ ἀποσπάσματα ἀπὸ τὸν Ἱπποκράτη. Μὲ αὐτὰ τὰ δεδομένα υἱοθετήσαμε –ὅπως καὶ οἱ KK.– τὴ γραφὴ τοῦ L (: εμβολαιων, ἀντὶ εμβολεων), πιστεύοντας ὅτι σ' αὐτὲς τὶς τρεῖς περιπτώσεις ὁ Ἀπολλώνιος ἔγραψε ἐμβολέων κατ' ἐπίδραση τοῦ Ἱπποκράτους (μὲ δισταγμούς, μὴ ἀποκλείοντας νὰ ὀφείλονται οἱ γραφὲς αὐτὲς σὲ ἐπίδραση τοῦ Ἱπποκράτη στὸν συντάκτη τοῦ L).

17-20. Ἡ χειρόγραφη παράδοση τοῦ κειμένου νοσεῖ ἐμφανῶς. (α´.) Τὰ υποταξαμεν καὶ εραν υπ ἔχει ὀρθῶς συμπληρώσει καὶ διορθώσει ὁ Cocchius: ὑποταξάμεν<ος> καὶ ἔραν<ον> ἀπ', κι οἱ ἐπεμβάσεις του στὸ κείμενο υἱοθετήθηκαν ἐν μέρει ἀπὸ τὸν Dietz (ἔρανον ἀπ', ἀλλὰ ὑπετάξαμεν) καὶ τὸν Schöne (ἔραν<ον> ἀπ', ἀλλὰ ὑποτάξομεν) καὶ στὸ σύνολό τους ἀπὸ τοὺς KK. (β´.) Μετὰ τὸ ἐκθήσομαι (εκθησωμαι στὸν L) τοῦ στ. 17 ὁ Brinkmann, θεωρώντας ὅτι τὸ κείμενο νοσεῖ, συμπλήρωνε: εἶτα δι' ὑποδειγμάτων· ὁ Dietz ἔστιζε μὲ ἄνω τελεία μετὰ τὸ ἐκθήσομαι (ἐκθήσομαι· ἑτοιμοτέρους κ.λπ.)· ὁ Schöne σημείωνε ἁπλῶς τὴν ὕπαρξη χάσματος (ἀναφέροντας στὸ κριτικό του ὑπόμνημα τὴν πρόταση τοῦ Brinkmann)· οἱ KK., τέλος, διατήρησαν ἐδῶ τὸ κείμενο ὡς ἔχει (ὀρθῶς, νομίζουμε, παρὰ τὴν τραχύτητα τοῦ ὅλου ἀποσπάσματος: βλ. καὶ ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. σ.στ. 1 σ.λ. θεωρῶ). (γ´.) Πρὸ τοῦ διὰ στὸν στ. 18 ὁ Cocchius πρόσθετε τὸ ὡς (ἔργων, ὡς διὰ)· ὁ Dietz ἔγραφε ἔργων, [ὡς] διὰ· ὁ Schöne, σημειώνοντας στὸ κείμενο τὴν ὕπαρξη χάσματος (ἔργων < > διὰ), ἔγραφε στὸ κριτικό του ὑπόμνημα: «ἔργων διὰ: f. <αἳ> διὰ», κι οἱ KK εἰσήγαγαν τὸ αἳ στὸ κείμενο: ἔργων, <αἳ> διὰ, ὀρθῶς.

20. κατήρτικα: ρῆμα καταρτίζω (μέσ. καὶ παθητ. καταρτίζομαι), συχνότατα στὸν Ἀπολλώνιο μὲ τὴν ἔννοια τοῦ καταρτισμὸν ποιοῦμαι (Π1.2.17-18 κ.ἀ.), ἀνατάσσω ἐξαρθρωμένο μέλος (Π2.11.8 κ.ἀ. καταρτίζειν, Π3.11.24 κ.ἀ. καταρτίζεσθαι [μηρὸν ἐξαρθρήσαντα], Π1.11.16 κ.ἀ. καταρτίζεται [ὁ ὦμος, ὁ μηρός, κ.λπ.] καὶ Π2.5.20 κ.ἀ. καταρτισθῆναι). Ὡς ἰατρικὸς ὅρος τὸ ρῆμα φαίνεται νὰ ἐμφανίζεται γιὰ πρώτη φορὰ στὸν Ἀπολλώνιο (ὅπως καὶ τὸ οὐσ. καταρτισμός: βλ. ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. 6-7, σ.λ.)· δὲν ἀπαντᾶ στὸν Ἱπποκράτη, οὔτε στὸν Γαληνό· ἀνευρίσκεται στὸν ψ.-Γαληνό (Εἰσαγ. XIV 795.9 πάντα δὲ ἐπὶ τοῦ Ἱπποκρατείου βάθρου καταρτίζεται, ὁμοῦ τε διατεινόμενα καὶ συμβαλλόμενα) καὶ –ἀργότερα– στὸν Ὀρειβάσιο (Ἰατρ. συναγ. 47.5.14 κ.ἀ., συχνότατα), στὸν Παῦλο τὸν Αἰγινήτη (Ἐπιτ. ἰατρ. 6.102.1 κ.ἀ., συχνά), τὸν Θεόφ. Πρωτοσπ. (Εἰς Ἱππ. Ἀφορ. 2.271), κ.ἄ. Στὸν Ἱπποκράτη χρησιμοποιεῖται συχνὰ τὸ ἐμβάλλω (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. 2.6 σ.λ. ἐμβάλλουσιν) καὶ –ὄχι τόσο συχνὰ– τὸ ἐμβιβάζω (βλ. κατωτ. 10.8 ἐμβιβάσαι).

Ζωπύρωι: ἐμπειρικὸς ἰατρός, διδάσκαλος τοῦ Ἀπολλώνιου τοῦ Κιτιέα καὶ τοῦ Ποσειδώνιου (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. 24 σ.λ.), ἀκμάσας περὶ τὸ 100 π.Χ. (2/1 αἰ. π.Χ.), γνωστὸς ὡς Χειρουργὸς καὶ Φαρμακολόγος. Ἡ περίφημη Ζωπύρειος ἀντίδοτος μνημονεύεται συχνά (Γαλην. Π. ἀντιδ. XIV 115.2 καὶ 150.3 κἑ. [Ζωπύριος Kühn], Ἀέτ. Λόγ. ἰατρ. 9.31 καὶ 9.35, Παύλ. Αἰγιν. Ἐπιτ. ἰατρ. 7.11.43 [Ζωπύριος Heiberg]). Βλ. Μαυρ. Ἀρχιγ. 260-63 (κ.ἀ.), μὲ βιβλιογραφία (260 σημ. 117): Deichgräber GrEmp σσ. 261-62, Michler AlChir, σσ. 70-71 καὶ 113 (κ.ἀ.), κ.ἄ. (βλ. καὶ von Staden Heroph. 24 σημ. 87, 452, 525).

22. καταγμάτων: καὶ κατωτ. 3.13 κατηγμάτων (: Ἱπποκρ. Π. ἀγμ. 1.1)· ἅπαξ στὸν Ἱπποκράτη (Π. τόπ. κ. ἄνθρ. 32.1), ὅπου κάτηγμα κ.τ.τ. συχνά, ἀργότερα κάταγμα συχνότατα (Γαλην. κ.ἄ., καὶ κάτηγμα στὰ μνημονευόμενα χωρία τοῦ Ἱπποκράτη). Ὁ Σωρανὸς ἔγραψε ἔργο Περὶ σημείων καταγμάτων, ὁ Παῦλος ὁ Αἰγινήτης κεφάλαια σχετικὰ στὸ ἔργο του Ἐπιτ. ἰατρ. (σ.89 Περὶ καταγμάτων, καὶ τίνες αὐτῶν διαφοραί, κ.λπ.). Κατὰ τὸν Γαληνό, κάταγμα εἶναι τῆς ἐν ὀστῷ συνεχείας λύσις (Τέχν. ἰατρ. Ι 387.1, βλ. καὶ Π. διαφ. νοσ. VI 872.1 ὀνομάζεται δὲ κατὰ μὲν ὀστοῦν ἡ τῆς συνεχείας λύσις κάταγμα, κατὰ δὲ τὰ σαρκώδη πάντα κοινῶς ἕλκος [καὶ Θεραπ. μεθ. Χ 160.8], καὶ Εἰς Ἱππ. Π. ἄρθρ. XVIII1 482.1 Τῆς συνεχείας ἡ λύσις ἕλκος μὲν ἐν σαρκώδει μορίῳ, κάταγμα δὲ ἐν ὀστῷ καλεῖται. τὸ δὲ ἐν χόνδρῳ γενόμενον οὐκ ἔχον ἰδίαν προσηγορίαν καταχρησάμενος ὁ Ἱπποκράτης τοῦ κατάγματος ὀνόματι προσηγόρευσεν), κ.τ.τ. ἀλλοῦ. Βλ. καὶ ἀνωτ. σ.στ. 5 σ.λ. ἐξαρθρήσεων (καὶ σ.λ. Tit.).

24. Ποσειδώνιος: πιθανῶς ὁ Ἀπαμεύς, φιλόσοφος Στωικός (περ. 135-περ. 50 π.Χ.), πολυγραφότατος (σώζονται τίτλοι δεκάδων ἔργων του, καὶ πάμπολλα ἀποσπάσματα), μνημονευόμενος συχνὰ ἀπὸ τὸν Στράβωνα (βλ. ἀνωτ. Τ1 σχόλ. σ.λ. Στράβων [Πηγή]). Κατὰ τὸν Γαληνό (Π. φυσ. δυν. IV 819.14), πάντων ἐπιστημονικώτατος (ὁ ὁποῖος ἐν οἷς ἐπαίνων ἐστὶ μεγίστων ἄξιος, ἐν τούτοις αὐτοῖς {μὲν} ὑπὸ τῶν ἄλλων οὐκ ἐπαινεῖται Στωϊκῶν· ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἔπεισαν ἑαυτοὺς τὴν πατρίδα μᾶλλον ἢ δόγματα προδοῦναι, Ποσειδώνιος δὲ τὴν τῶν Στωϊκῶν αἵρεσιν μᾶλλον ἢ τὴν ἀλήθειαν), τεθραμμένος ἐν γεωμετρίᾳ καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων Στωϊκῶν ἀποδείξεσιν ἕπεσθαι συνειθισμένος (Π. Ἱππ. καὶ Πλάτ. δογμ. 4.4.38, βλ. καὶ ἑπόμενα), ῥήσεις τε ποιητικὰς παρατίθεται καὶ ἱστορίας παλαιῶν πράξεων μαρτυρούσας οἷς λέγει (ὅ.π. 4.5.34, βλ. καὶ 8.1.14: Ποσειδώνιος ὁ ἐπιστη­μονικώτατος τῶν Στωϊκῶν διὰ τὸ γεγυμνάσθαι κατὰ γεωμετρίαν ἀπέστη τε τοῦ Χρυσίππου καὶ δείκνυσιν ἐν τῇ Περὶ [περὶ edd.] παθῶν πραγματείᾳ διοικου­μένους ἡμᾶς ὑπὸ τριῶν δυνάμεων, ἐπιθυμητικῆς τε καὶ θυμοειδοῦς καὶ λογιστικῆς)· σ' αὐτὸν ὀφείλεται ὁ ὅρος εὐεμπτωσία (ὅ.π. 5.2.8, καὶ 5.2.5 «ἥτοι τῇ σωματικῇ ὑγείᾳ ἐχούσῃ τὸ εὐέμπτωτον εἰς νόσον» (οὕτω γὰρ ὠνόμασεν ὁ Ποσειδώνιος) «ἢ αὐτῇ τῇ νόσῳ», εἶναι γὰρ ἤτοι νοσώδη τινὰ ἕξιν ἢ ἤδη νοσοῦσαν). Ἡ ταύτισή του μὲ τὸν Ποσειδώνιον ποὺ μνημονεύει ἐπανειλημμένα ὁ Ἀέτιος (Λόγ. ἰατρ. 3.122 Ἐκ τῶν Ἀντύλου καὶ Ποσειδωνίου· Τίσι δοτέον αὐτὸν τὸν ἑλλέβορον καὶ τίσι μή, καὶ 6.2 Περὶ φρενίτιδος· ἐκ τῶν Ποσειδωνίου [:"Posidonius medicus" κατὰ τὸν von Staden, Heroph. 389], 6.3 Περὶ ληθάργου· κατὰ τῶν Ἀρχιγένους καὶ Ποσειδωνίου, 6.4 Περὶ κατοχῆς καὶ καταλήψεως· ἐκ τῶν Ἀρχιγένους καὶ Ποσειδωνίου, 6.5 Περὶ κάρου· Ποσειδωνίου, 6.6 Περὶ κώματος· ἐκ τῶν Ποσειδωνίου, 6.7 Περὶ σκοτωματικῶν· Ἀρχιγένους καὶ Ποσειδωνίου, 6.8 Περὶ μανίας ἐκ τῶν Ἀρχιγένους καὶ Ποσειδωνίου, 6.9 Περὶ μελαγχολίας ἐκ τῶν Γαληνοῦ καὶ Ῥούφου καὶ Ποσειδωνίου [καὶ 6.10.13 κἑ. καὶ 117 κἑ.], 6.12 Περὶ ἐφιάλτου· Ποσειδωνίου, 6.13 [Περὶ ἐπιληψίας Γαληνοῦ, στ. 16:] Ποσειδωνίου· σπασμὸς δὲ παρέπεται τοῖς ἐπιληπτικοῖς κ.λπ., 6.19 Θεραπεία γερόντων καὶ παιδίων ἁλισκομένων τῷ τῆς ἐπιληψίας πάθει· Ποσειδωνίου, 6.20 Θεραπεία τῶν ἄγαν γεγηρακότων, ἐπιληπτικευομένων δέ· Ποσειδωνίου, 6.21 Θεραπεία νεογενῶν παιδίων ἐπιληπτικῶς σπωμένων· Ποσειδωνίου, 6.22 Περὶ μωρώσεως καὶ λήρου· Ποσειδωνίου, 6.24 Περὶ λυσσοδήκτων ἤτοι ὑδροφόβων· ἐκ τῶν Ῥούφου καὶ Ποσειδωνίου) παραμένει ἀβέβαιη (βλ. Μαυρ. Ἀρχιγ. 359-60, μὲ βιβλιογραφία, καὶ von Staden Heroph. 308-9, 389 καὶ 521 μὲ σημ. 11 [καὶ Ind. loc. σελ. 638: "POSIDONIUS APAMEUS" καὶ "POSIDONIUS (MEDICUS)"]), καὶ τὸ ἴδιο ἰσχύει –σὲ βαθμὸ μεγαλύτερο– γιὰ τὸν Ποσειδώνιον ποὺ μνημονεύει ὁ Παῦλος ὁ Αἰγινήτης (Ἐπιτ. ἰατρ. 7.3.1 [280] Ἀρναβὼ ... ὁ Ποσειδώνιος μὴ παρόντος κιναμώμου τούτῳ φησὶ χρῆσθαι, 7.20.26 Κύπρινον, ἐκ τῶν Ποσειδωνίου, 7.21.2 τὸ τοῦ Ποσειδωνίου ... ὃ καλεῖ Μεσοποταμινόν, 7.22.4 Κῦφι τὸ μέγα ... ὃ καλοῦσιν ἡλιακόν ... ὁ Ποσειδώνιος καὶ οἴνου εὐώδους). Ἀλλὰ καὶ ἡ ταύτιση τοῦ Ἀπαμέως Στωϊκοῦ φιλοσόφου μὲ τὸν ἐδῶ Ποσειδώνιο (μαθητὴ τοῦ Ζωπύρου, ὅπως καὶ ὁ Ἀπολλώνιος), ποὺ ἔχει ὑποστηριχθεῖ ἀπὸ τὸν F. Kudlien ("Posidonius und die Ärzteschule der Pneumatiker", Hermes 90 [1962] 427-29), δὲν μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ βέβαιη (ἡ πρόταση τοῦ Kudlien χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὸν Smith [HiTr 214 σημ. 48] ὡς μία «ἀπίθανη καὶ φτωχικὰ ὑποστηριγμένη ὑπόθεση»), μολονότι ἄλλη δυνατότητα ταύτισης δὲν φαίνεται νὰ προβάλλει ὡς πιὸ πιθανή (ὅπως, λ.χ., ἡ ταύτιση μὲ τὸν Ποσειδώνιον ὁ ὁποῖος συνέγραψε τὸ παλμικὸν οἰώνισμα: Σουίδ. π 2110, καὶ π 113 σ.λ. Παλμικὸν οἰώνισμα, ὅπερ Ποσειδώνιος συνεγράψατο· οἷον ἐὰν πάλλῃ ὁ δεξιὸς ὀφθαλμός, τόδε σημαίνει)· οἱ σχετικὲς ἀναφορὲς τοῦ Γαληνοῦ (βλ. ἀνωτ.) ἀποτελοῦν σημαντικὸ ἐπιχείρημα γιὰ τὴν ταύτιση αὐτή· ἑλκυστικὴ δέ, ἂν καὶ θολή, προβάλλει ἡ εἰκόνα δύο μαθητῶν τοῦ Ζωπύρου, ὀνομαστοῦ φαρμακολόγου, ποὺ ἀσχολοῦνται μὲ φάρμακα, σὺν τοῖς ἄλλοις γιὰ τοὺς ἐπιληπτικούς καὶ τὴ θεραπεία τῆς ἐπιληψίας ἐν γένει, τὴν μανίαν, κ.τ.τ. (βλ. τὰ ἐδῶ προηγούμενα γιὰ τὸν Ποσειδώνιο καὶ γιὰ τὸν Ἀπολλώνιο ἀνωτ. Τ1 [Πηγή: Στράβων], Τ5, F1, F3, *F4, μὲ τὰ σχετικὰ σχόλια). (Γιὰ τὸν Ποσειδώνιο, ἀναλυτικά: M. Laffrangue, Poseidonius d'Apamée [Paris 1964]· συνοπτικά: A. Long, ΕλλΦιλ 339-48 [κ.ἀ.]· βλ. ἐπίσης: Lesky ΙΑΕΛ5 940 κἑ., East. – Knox ΙΑΕΛ4 828-29 καὶ 1058-59, Nesselrath ΕΑΑΕ 555-56, von Staden καὶ Μαυρ. ὅ.π. [κ.ἀ.], μὲ περαιτέρω βιβλιο­γραφία. Τὰ ἀποσπ. τοῦ Ποσειδώνιου μὲ ἰατρικὸ περιεχόμενο: L. Edelstein – I.G. Kidd, Posidonius, Ι. The Fragments [Gambridge 1972], σσ. 34-35.)