You are here

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Please add a search word

 Τὰ ἀποσπάσματα ποὺ σώζονται ἀπὸ τὸ ἔργο αὐτό, ποὺ ἀνήκει στὸν λεγόμενο Ἐπικὸ κύκλο, εἶναι ἐλάχιστα, οἱ πληροφορίες, ὅμως, πολλὲς καὶ ἀναλυτικές. Τέτοιες εἶναι ἐκεῖνες ποὺ ἀντλοῦμε ἀπὸ τὴ Χρηστομάθειαν τοῦ Πρόκλου1, κατὰ τὸν ὁποῖο τὰ Κύπρια ἔπη (ἢ ποιήματα) διαιροῦνταν σὲ 11 βιβλία καὶ διηγοῦνταν τὰ πρὸ τῆς Ἰλιάδος: Ὁ Δίας ἀποφασίζει νὰ ξαλαφρώσει τὴ γῆ ἀπὸ τὸ ὑπερβολικὸ βάρος ποὺ εἶχε δημιουργηθεῖ λόγω ὑπερπληθυσμοῦ καὶ γι' αὐτὸν τὸν λόγο συ­σκέπτεται μὲ τὴ Θέμιδα γιὰ τὸν Τρωικὸ πόλεμο. Τὸ σχέδιό του τίθεται σὲ ἐφαρ­μογὴ ὅταν στοὺς γάμους τοῦ Πηλέα καὶ τῆς Θέτιδας ἔρχεται ἡ Ἔριδα καὶ ξεσηκώνει φιλονικία ἀνάμεσα στὴν Ἀθηνᾶ, τὴν Ἥρα καὶ τὴν Ἀφροδίτη, ποὺ καταλήγει στὴ γνωστὴ κρίση τοῦ Πάρη καὶ τὴν πρόκριση τῆς Ἀφροδίτης, μὲ ἀντάλλαγμα τὴν ὑπόσχεση τῆς τελευταίας γιὰ τὸν γάμο του μὲ τὴν Ἑλένη. Ὁ Πάρις μὲ τὴν προτροπὴ καὶ τὴ βοήθεια τῆς Ἀφροδίτης κατορθώνει νὰ φτάσει στὴ Σπάρτη, νὰ φιλοξενηθεῖ ἀπὸ τὸν Μενέλαο, καί, ἐνῶ ἐκεῖνος ἀπουσιάζει στὴν Κρήτη, νὰ «κλέψει» τὴν Ἑλένη καὶ νὰ φύγει μαζί της καὶ μὲ ἀρκετοὺς θησαυρούς. Τὸ ζευγάρι ἀποβιβάζεται σὲ πλοῖο, προσαράζει (μετὰ ἀπὸ ἐμπόδια) στὴ Σιδώνα (τὴν ὁποία κυριεύει ὁ Πάρις) καὶ φτάνει τελικὰ στὴν Τροία, ὅπου τελοῦνται οἱ γάμοι. Τὰ ἀδέλφια τῆς Ἑλένης Κάστωρ καὶ Πολυδεύκης, ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ ἐκστρατεύσουν στὴν Τροία γιὰ νὰ τὴ φέρουν πίσω, ἀπουσιάζουν, καθὼς εἶναι ἐμπλεγμένα σ' ἕνα ἐπεισόδιο μὲ τὸν Ἴδα καὶ τὸν Λυγκέα, τῶν ὁποίων τὰ βόδια εἶχαν πάει νὰ κλέψουν· ἀποκαλύπτονται ὅμως καὶ σὲ μιὰ συμπλοκὴ ὁ Ἴδας σκοτώνει τὸν Κάστορα καὶ ὁ Πολυδεύκης τὸν Ἴδα καὶ τὸν Λυγκέα· παρ' ὅλα αὐτὰ τὸ ἐπεισόδιο ἔχει αἴσιο τέλος, καθὼς ὁ Δίας χαρίζει τὴν ἀθανασία ἐναλλακτικὰ στὰ δύο ἀδέλφια. Ἡ διήγηση ἐπανέρχεται –μετὰ ἀπ' αὐτὴν τὴν παρέκβαση– στὴ γραμμὴ τοῦ μύθου: Ἡ Ἴριδα ἀναγγέλλει στὸν Μενέλαο τὰ συμβάντα καὶ αὐτὸς συσκέπτεται μὲ τὸν ἀδελφό του γιὰ τὴν ἐκστρατεία ἐναντίον τῆς Τροίας, ἐνῶ πηγαίνει καὶ στὸν Νέστορα, ὁ ὁποῖος, γιὰ νὰ τὸν παρηγορήσει, τοῦ διηγεῖται παρόμοιες παλαιὲς ἱστορίες τῶν ὁποίων οἱ ἥρωες τιμωρήθηκαν γιὰ τὴν παρα­νομία τους (Ἐπωπεύς, Οἰδίπους κ.λπ.). Στὴ συνέχεια οἱ Ἀτρεῖδες γυρίζουν ὅλη τὴν Ἑλλάδα καὶ μαζεύουν τοὺς ἡγεμόνες (ἀκόμα καὶ τὸν Ὀδυσσέα ποὺ προσποιεῖται τὸν τρελλό, ἀποκαλύπτοντάς τον μὲ ἕνα τέχνασμα τοῦ Παλα­μήδη). Ἡ πρώτη συγκέντρωση γίνεται στὴν Αὐλίδα. Ἀφοῦ γίνονται θυσίες καὶ ὁ Κάλχας προμαντεύει τὰ μελλούμενα, ξεκινοῦν, φθάνουν στὴν Τευθρανία καὶ τὴν πολιορκοῦν νομίζοντας ὅτι εἶναι ἡ Τροία (ἡ πρώτη αὐτὴ ἀπόπειρα συνο­δεύεται καὶ ἀπὸ ἄλλα περιστατικὰ γιὰ τὰ ὁποῖα γίνεται ἐκτενὴς περιγραφή: θάνατος Θέρσανδρου ἀπὸ τὸν Τήλεφο καὶ τραυματισμὸς τοῦ τελευταίου ἀπὸ τὸν Ἀχιλλέα, γάμος Ἀχιλλέα μὲ τὴ Δηϊδάμεια στὴ Σκύρο, ἄφιξη –μετὰ ἀπὸ χρησμό– τοῦ Τήλεφου στὸ Ἄργος γιὰ νὰ ὁδηγήσει τὸν στόλο τῶν Ἀχαιῶν στὴν Τροία). Καὶ ἡ δεύτερη συγκέντρωση στὴν Αὐλίδα συνοδεύεται ἀπὸ δυσκολίες, καθὼς ἡ Ἄρτεμη ἐμποδίζει τὴν ἀναχώρηση ὀργισμένη μὲ τὸν Ἀγαμέμνονα ποὺ χτύπησε ἕνα ἱερὸ ἐλάφι καὶ ὑπερηφανεύτηκε γιὰ τὸ κατόρθωμά του. Ἡ κατάσταση σώζε­ται μὲ τὴ θυσία τῆς Ἰφιγένειας. Οἱ Ἀχαιοὶ ἀποπλέουν καὶ φθάνουν στὴ Λῆμνο, ὅπου ἐγκαταλείπουν τὸν Φιλοκτήτη λόγω τῆς δυσοσμίας τῆς πληγῆς του ποὺ προῆλθε ἀπὸ τὸ δάγκωμα ἑνὸς φιδιοῦ στὴν Τένεδο. Ἡ ἀπόβασή τους στὴν Τροία συναντᾶ δυσκολίες, καθὼς οἱ Τρῶες τοὺς ἀποκρούουν, μὲ πρώτους νεκροὺς τὸν Πρωτεσίλαο ἀπὸ τοὺς Ἀχαιοὺς καὶ τὸν Κύκνο ἀπὸ τοὺς Τρῶες. Μετὰ ἀπὸ ἀνακωχὴ γιὰ ταφὴ τῶν νεκρῶν καὶ ἀποστολὴ Ἑλληνικῆς πρεσβείας ποὺ ἀπαιτεῖ ἐπιστροφὴ τῆς Ἑλένης ἀλλὰ ἔχει ἀρνητικὴ ἔκβαση, οἱ μάχες ἀρχίζουν. Ἡ θέα τῆς Ἑλένης σὲ μιὰ συνάντηση τοῦ Ἀχιλλέα μαζί της γίνεται αἰτία νὰ συγ­κρατηθοῦν μὲ ἐπέμβασή του οἱ Ἀχαιοί, ὅταν κάποια στιγμὴ θὰ θελήσουν νὰ γυρί­σουν στὰ σπίτια τους. Ἡ διήγηση ὁλοκληρώνεται μὲ τὴν ἐκπόρθηση τῆς Λυρνησσοῦ καὶ τῆς Πηδάσου, τὴ συγκέντρωση λαφύρων καὶ τὴν ἀπόκτηση, ὡς τιμητικὴ ἐπιβρά­βευση, τῆς Βρισηΐδας ἀπὸ τὸν Ἀχιλλέα καὶ τῆς Χρυσηΐδας ἀπὸ τὸν Ἀγαμέμνονα. Ὁ πόλεμος θὰ συνεχιστεῖ γιὰ πολύ, καθὼς ὁ Δίας ἀποφασίζει νὰ ἀποσυρθεῖ ὁ Ἀχιλλέας ἀπὸ τὴ μάχη. Ἀκολουθεῖ κατάλογος τῶν συμμάχων τῶν Τρώων.

     Τὰ Κύπρια ἔπη περιεῖχαν τὴν προϊστορία καὶ τὸ πλεῖστο μέρος τῶν ἐπεισοδίων τοῦ Τρωικοῦ πολέμου, μέχρι τὴν ἀρχὴ τῆς Ἰλιάδος. Συνοπτικὰ κεφάλαιά τους –ὅπως οἱ γάμοι τοῦ Πηλέα καὶ τῆς Θέτιδας, ἡ κρίση τοῦ Πάρη καὶ οἱ γάμοι τῆς Ἑλένης, ἡ ἱστορία τῶν Διοσκούρων, ἡ θυσία τῆς Ἰφιγένειας στὴν Αὐλίδα καὶ οἱ ποικίλες περιπέτειες τῶν Ἑλλήνων– ἐμφανίζονται συχνὰ στὴ Μυθολογία, στὴν Τέχνη καὶ στὴν Ποίηση. Πολλῶν Ἀττικῶν τραγωδιῶν οἱ ὑποθέσεις ἀντλοῦνται ἀπ' αὐτά, ἡ δὲ ἐπίδρασή τους ἐπεκτείνεται καὶ στοὺς μεταγενέστερους χρόνους2. Ὑπὸ τὴ σκιὰ τοῦ Ὁμήρου καὶ τῶν ἀριστουργημάτων του τὰ Κύπρια, ὅπως καὶ τὰ λοιπὰ ἔργα τοῦ Κύκλου, ὑπέστησαν ἀνελέητη τὴ φθορὰ τοῦ χρόνου, ἐλάχιστα δὲ ἀποσπάσματα ἔχουν διασωθεῖ. Οἱ λίγοι στίχοι ποὺ ἔχουμε στὴ διάθεσή μας δὲν ἐπιτρέπουν πολλὰ καὶ βέβαια συμπεράσματα. Οἱ σχετικὲς ὅμως πληροφορίες εἶναι, ἂν συγκρίνουμε μὲ ὅσα ἔχουμε γιὰ τοὺς ἄλλους Κυπρίους ποιητὲς τῆς ἀρχαϊκῆς περιόδου, γενναιόδωρες.

      Ὁ τίτλος Κύπρια, ποὺ μαρτυρεῖται ἤδη ἀπὸ τὸν Ἡρόδοτο καὶ ἐπανέρχεται συχνὰ στὶς πηγές3, ὁδηγεῖ ἄμεσα ἢ ἔμμεσα στὴν Κύπρο, ὡς προερχόμενος εἴτε ἀπὸ τὸ ὄνομα τῆς νήσου, Κύπρος (ὅπου συντέθηκαν), εἴτε ἀπὸ τὸ Κυπριακὸ –κατὰ κύριο λόγο– ὄνομα τῆς Ἀφροδίτης, Κύπρις (στὶς γιορτὲς ἢ πρὸς τιμὴν τῆς ὁποίας τραγουδιοῦνταν στὴν Κύπρο). Ἐλάχιστα πιθανὴ εἶναι ἡ ἑρμηνεία τοῦ τίτλου ἀπὸ τὸ ὄνομα τοῦ συγγραφέα του, διαβάζοντας στὸ ἀπόσπ. 3 F4.4 (F IV A., Τ 12 καὶ F 4 Da., T 8 [καὶ F 4] Be.2, F 5 We.]) Κυπρία (γενικὴ ὀνόματος ὁ Κυπρίας)4.

     Ποιητὴς εἶναι πιθανῶς ὁ ΣΤΑΣΙΝΟΣ Ο ΚΥΠΡΙΟΣ. Ἀναφέρεται συχνὰ στὶς πηγές, εἴτε ὡς ὁ ποιητὴς τῶν Κυπρίων, εἴτε ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς πιθανοὺς ποιητές (μαζὶ μὲ τὸν ἩγησίανἩγησῖνον, μὲ τὸν ὁποῖο θὰ ἀσχοληθοῦμε στὴ συνέχεια), εἴτε ὡς γαμπρὸς τοῦ Ὁμήρου ποὺ πῆρε μαζὶ μὲ τὴν κόρη τοῦ μεγάλου ἀοιδοῦ καὶ τὰ Κύπρια ὡς προίκα. Ἂν συνδυάσουμε τὸν τελευταῖο αὐτὸν μύθο μὲ τὴ σημαντικὴ πληροφορία τοῦ Ἡροδότου (2.117) ὅτι οὐκ Ὁμήρου τὰ Κύπρια ἔπεά ἐστι ἀλλ' ἄλλου τινός καὶ τὴν εὔλογη συνήθεια νὰ ἀποδίδονται στὸν κορυφαῖο ἀοιδὸ ὅλα τὰ ἔργα τοῦ Κύκλου καὶ ἄλλα πολλά, ὁ Στασῖνος προβάλλει ὡς ἀκόμα πιὸ πιθανὸς ποιητὴς τῶν Κυπρίων, γιὰ τὰ ὁποῖα ὀφείλει πολλὰ στὸν Ὅμηρο5.

     Τὸ πρόβλημα τῆς σχέσεως τῶν Κυπρίων (καὶ τῶν ἄλλων κυκλίων ἐπῶν) πρὸς τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσεια –ἀπὸ ἄποψη χρονικῆς προτεραιότητας καὶ ἐπι­δράσεων– εἶναι βέβαια πολύπλοκο καὶ πολυσυζητημένο. Θὰ μποροῦσε ὅμως νὰ παρατηρήσει κανεὶς συνοπτικὰ τὰ ἑξῆς6: (α΄.) Ἡ αἰσθητικὴ κατωτερότητα τῶν κυκλικῶν ἐπῶν (καὶ τῶν Κυπρίων7) δὲν ἀποτελεῖ ἀσφαλὲς κριτήριο γιὰ πρώιμη ἢ ὄψιμη χρονολόγησή τους. Τὸ ἐπιχείρημα ὅτι τὸ χρονογραφικὸ ἔπος εἶναι τὸ πρῶτο φυσικὸ βῆμα ἀπὸ τὸ μικρὸ ἔπος πρὸς τὶς μεγαλύτερες ἐπικὲς συνθέσεις τῆς μορφῆς καὶ τῆς ἀξίας τῆς Ἰλιάδος καὶ τῆς Ὀδυσσείας ἰσχύει πιθανῶς ὡς πρὸς τὸ ὅτι προηγήθηκαν τῆς Ἰλιάδος τέτοια –χρονογραφικὰ– ἔπη, δὲν μπορεῖ ὅμως καθ' αὑτὸ νὰ στηρίξει τὴν ἄποψη ὅτι τὰ –χρονογραφικὰ– κυκλικὰ ἔπη προηγήθη­καν· μὲ τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ θὰ ἀποδεικνύαμε, π.χ., τὰ Ἀργοναυτικὰ τοῦ Ἀπολλώ­νιου τοῦ Ρόδιου προγενέστερα τοῦ Ὁμήρου, ἂν ἀγνοούσαμε πὼς ἔχουν συντεθεῖ τὸν 3ον αἰ. π.Χ. (β΄.) Ἡ σαφῶς μεταγενέστερη σὲ σχέση μὲ τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν γλωσσικὴ μορφὴ τῶν κυκλικῶν ἐπῶν (γιὰ τὰ Κύπρια, π.χ., ἔχει σημει­ωθεῖ ποσοστὸ «νεώτερων» τύπων ἀντίστοιχο πρὸς αὐτὸ τοῦ Ἡσιόδου8) ἀποτελεῖ κριτήριο ὄψιμης (1.) συνθέσεως ἢ (2.) ἐπεξεργασίας (ὥστε νὰ ἀποτελέσουν κύκλο περὶ τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν), ὄχι ὅμως καὶ ἁπλῆς γλωσσικῆς ἀνανεώσεως κατὰ τὴν προφορικὴ ἀπαγγελία, μιὰ καὶ τὸ ἴδιο ἔπρεπε νὰ ἰσχύσει ἀναλογικὰ καὶ γιὰ τὰ Ὁμηρικὰ ἔπη. (γ΄.) Σὲ διάφορα ἀποσπάσματα τοῦ ἐπικοῦ κύκλου ὑποστηρίζεται εὔλογα ἐπίδραση τῶν Ὁμηρικῶν ἐπῶν. Στὸ ἀπόσπ. 16 (XIV A., 16 Da., 21 Be.2) τῶν Κυπρίων (Παυσ. 10.26.4) δὲν φαίνεται νὰ ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι, ὅπως καὶ στὸ Ι 434 κἑ., ὁ Φοίνικας εἶναι παιδαγωγὸς τοῦ Ἀχιλλέα, ἐνῶ ἡ λοιπὴ παράδοση θέλει τὸν Χείρωνα διδάσκαλο τοῦ νεαροῦ Πηλείδη. Ἡ παράδοση γιὰ τὸν Χείρωνα δὲν εἶναι ἄγνωστη στὸν Ὅμηρο (Λ 830 κἑ., Π 143-44 = Τ 390-91). Ἀπὸ τὰ Σχόλ. στὸ Π 140 (ἀπόσπ. 3 τῶν Κυπρίων) προέρχεται καὶ ἡ πληροφορία ὅτι ὁ Χείρωνας πρόσφερε τὸ δόρυ στοὺς γάμους τοῦ Πηλέα καὶ τῆς Θέτιδας. Ἡ μορφὴ τοῦ Χείρωνα (ὄχι τοῦ Φοίνικα) ἐμφανίζεται ἐπίσης στὰ ἔπη Τιτανομαχία καὶ Μικρὰ Ἰλιάς9.Ἡ πιὸ φυσικὴ πηγὴ γι' αὐτὸν εἶναι ἀναμφισβήτητα τὰ Κύπρια (καὶ γενικὰ οἱ παραδόσεις γιὰ τὰ πρὸ τῆς Ἰλιάδος ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἄντλησαν τὰ Κύπρια). Ἀντίθετα, ὁ Φοίνικας ὡς παιδαγωγὸς τοῦ Ἀχιλλέα δὲν μπορεῖ νὰ ἀπο­τελεῖ ἐπινόηση τοῦ ποιητῆ τῶν Κυπρίων, πράγμα ὅμως ποὺ ἁρμόζει ἄριστα στὸν ποιητὴ τῆς Πρεσβείας πρὸς Ἀχιλλέα, ὅπου ποιητικοὶ λόγοι ἐπιβάλλουν τὴν παρουσία παιδαγωγοῦ-ἐκπροσώπου τῆς οἰκογένειας τοῦ ὀργισμένου ἥρωα10. (δ΄.) Τὰ πράγματα δυστυχῶς εἶναι πολὺ περιπεπλεγμένα σὲ δύο ἄλλα –βασικὰ– σημεῖα τῆς Ἰλιάδος καὶ τῶν Κυπρίων, τὴν Διὸς βουλὴν καὶ τὴν ἔριδα Ἀχιλλέα – Ἀγαμέμνονα. Εἶναι ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὸ πὼς τὰ δύο αὐτὰ συνδυάζονται τόσο στὴν Ἰλιάδα (Α 1 κἑ.) ὅσο καὶ στὰ Κύπρια, πρὸς τὸ τέλος τῶν ὁποίων, κατὰ τὸν Πρόκλο, περιλαμβανόταν καὶ Διὸς βουλὴ ὅπως ἐπικουφίσηι τοὺς Τρῶας Ἀχιλλέα τῆς συμμαχίας ἀποστήσας. Μολονότι δὲν σώζεται τὸ σχετικὸ ἀπό­σπασμα τῶν Κυπρίων, φαίνεται πολὺ πιθανὴ ἡ ἐπίδραση τῆς Ἰλιάδος ὡς πρὸς τὸν συνδυασμὸ τῶν δύο θεμάτων11. Στὸ εὐρύτερο θέμα τῆς Διὸς βουλῆς, ὅμως, ἡ ὑπόθεση πὼς μιὰ παλιὰ ἱστορία γιὰ ἀνακούφιση τῆς γῆς ἀπὸ τὸν ὑπερπληθυσμὸ μὲ τὸν Θηβαϊκὸ καὶ τὸν Τρωικὸ πόλεμο ἦταν γνωστὴ καὶ στὸν ποιητὴ τῆς Ἰλιάδος (ποὺ δὲν τὴν ἐπεξεργάστηκε, καθὼς κατέστησε κύριο θέμα τοῦ ἔπους του τὴν ὀργὴ τοῦ Ἀχιλλέα) καὶ στὸν ποιητὴ τῶν Κυπρίων (ποὺ τὴν ἐπεξεργάστηκε) εἶναι εὔλογη μὰ ἐπισφαλής, καθὼς μάλιστα εἶναι ἀναπόφευκτος ὁ συνδυασμὸς μὲ τὸ πρόβλημα τῆς σχέσεως τῆς ἔριδας Ἀχιλλέα – Ἀγαμέμνονα γιὰ τὴ Βρισηΐδα στὴν Ἰλιάδα μὲ τὴν ἔριδά τους γιὰ τὴν καθυστερημένη πρόσκληση τοῦ Ἀχιλλέα σὲ δεῖπνο στὰ Κύπρια, ὅπου κάθε ὑπόθεση γιὰ χρονικὴ προτεραιότητα καὶ ἐπίδραση τοῦ ἑνὸς μύθου ἐπὶ τοῦ ἄλλου ἢ ἀνεξάρτητο σχηματισμό τους εἶναι δυνατή. Οἱ στ. θ 73-82 τῆς Ὀδυσσείας περιπλέκουν ἀκόμα περισσότερο τὸ πρόβλημα, καθὼς συμπλέκουν μιὰν ἔριδα Ἀχιλλέα – Ὀδυσσέα μὲ τὴ χαρὰ τοῦ Ἀγαμέμνονα γιὰ τὴν ἐκπλήρωση ἑνὸς χρησμοῦ ποὺ τοῦ δόθηκε στοὺς Δελφοὺς ὅταν κυλίνδετο πήματος ἀρχὴ | Τρωσί τε καὶ Δαναοῖσι Διὸς μεγάλου διὰ βουλάς12. Ἂν ἡ ἔριδα Ὀδυσσέα – Ἀχιλλέα ἀποτελεῖ πηγὴ τῆς ἔριδας Ἀχιλλέα – Ἀγαμέμνονα στὰ Κύπρια, σχηματισμὸ κατ' ἐπίδρασή της ἢ ἀνεξάρτητα ἀπ' αὐτήν, εἶναι ἀδύνατο νὰ λεχθεῖ μὲ σχετικὴ ἔστω βεβαιότητα· καθὼς δὲ οἱ δύο τελευταῖοι στίχοι (θ 81-82) ἐν ἐνίαις τῶν ἐκδόσεων οὐκ ἐφέροντο· διὸ ἀθετοῦνται, κατὰ τὸν ἀρχαῖο σχολιαστή, ἡ ὅποια ὑπόθεση γιὰ ἐπίδραση τῶν Κυπρίων ἐπὶ τῆς Ὀδυσσείας ἢ τῆς Ὀδυσσείας ἐπὶ τῶν Κυπρίων στὸ θέμα τῆς Διὸς βουλῆς εἶναι ἐπίσης λίαν ἀμφισβητήσιμη. (ε΄.) Οἱ ἀποκλίσεις τῶν Κυπρίων ἀπὸ τὸν Ὅμηρο εἶναι ἀναντίρ­ρητα ὄχι λίγες. Αὐτὸ ὅμως δὲν σημαίνει ὅτι τὰ Κύπρια δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ θεω­ρηθοῦν ὡς προοικονομία τῆς Ἰλιάδος13, καθὼς οἱ περὶ «κύκλου» μαρτυρίες εἶναι πολλὲς καὶ ἀδιάσειστες, οἱ δὲ ἀποκλίσεις ἀπὸ τὸν Ὅμηρο συχνὲς σ' ὅλο τὸν Ἐπικὸ κύκλο. Ἂς μὴ λησμονοῦμε πὼς μιλοῦμε γιὰ –κατὰ βάση– oral poetry, ὅπου –σὺν τοῖς ἄλλοις– οἱ διάφορες ἀποκλίσεις σπάνια γίνονταν ἀντιληπτὲς καὶ ἀκόμα πιὸ σπάνια ξένιζαν τοὺς ἀκροατές, καὶ γιὰ μιὰ πλούσια σὲ παραλλαγὲς μυθολογικὴ παράδοση. (στ΄.) Δύο, ὅμως, ἀπὸ τὶς παραλλαγὲς τῶν Κυπρίων πρέπει νὰ ἐξεταστοῦν μὲ ἰδιαίτερη προσοχή. (1.) Στὸ ἀπόσπ. 24 (XXVI A., 26 Da., 34 Be.2), ὁ ἀρχαῖος σχολιαστὴς στὴν Ἑκάβη (στ. 41) παρατηρεῖ: ὑπὸ Νεοπτολέμου φασὶν αὐτὴν (sc. Πολυξένην) σφαγιασθῆναι Εὐριπίδης καὶ Ἴβυκος· ὁ δὲ τὰ Κυπριακὰ ποιήσας φησὶν ὑπὸ Ὀδυσσέως καὶ Διομήδους ἐν τῆι τῆς πόλεως ἁλώσει τραυματισθεῖσαν ἀπολέσθαι, ταφῆναι δὲ ὑπὸ Νεοπτολέμου, ὡς Γλαῦκος γράφει. Ἡ ἐξευγενισμένη ἐκδοχὴ τῶν Κυπρίων φαίνεται νὰ ὀφείλεται σὲ ἐπίδραση τῆς Ω ραψωδίας τῆς Ἰλιάδος, σ' ἕνα σημεῖο ποὺ ξεπερνᾶ τὰ ὅρια τῆς περιλήψεως τοῦ Πρόκλου καὶ τῶν πρὸ τῆς Ἰλιάδος γεγονότων. (2.) Στὸ ἀπόσπ. 25 (IX A., 10 Da., 12 Be.2) ὁ ἀρχαῖος σχολιαστὴς τῆς Ἀνδρομάχης (στ. 898) σημειώνει: Λυσίμαχος καὶ ἄλλοι τινὲς ἱστοροῦσιν γενέσθαι ἐξ Ἑλένης καὶ Νικόστρατον (sc. πλὴν Ἑρμιόνης). ὁ δὲ τὰς Κυπριακὰς ἱστορίας συντάξας Πλεισθένην φησί, μεθ' οὗ εἰς Κύπρον ἀφῖχθαι καὶ τὸν ἐξ αὐτῆς τεχθέντα Ἀλεξάνδρωι Ἄγανον. Ἕνας γιὸς τοῦ Μενελάου ἀναφέρεται καὶ στὴν Ὀδύσσειαν (δ 11 κἑ.), ὁ κρατερὸς Μεγαπένθης | ἐκ δούλης· Ἑλένηι δὲ θεοὶ γόνον οὐκέτ' ἔφαινον, | ἐπεὶ δὴ τὸ πρῶτον ἐγείνατο παῖδ' ἐρατεινήν, | Ἑρμιόνην, ἣ εἶδος ἔχε χρυσέης Ἀφροδίτης. Μιὰ πλήρης ἀναπαράσταση τῆς ἐξελίξεως τοῦ μύθου εἶναι ἀδύνατη. Μὰ εἶναι ἰδιαίτερα ἀξιοπρόσεκτο τὸ ὄνομα τοῦ γιοῦ τοῦ Μενελάου καὶ τῆς Ἑλένης κατὰ τὰ Κύπρια. Ὁ Πλεισθένης ἦταν πατέρας τοῦ Ἀγαμέμνονα καὶ τοῦ Μενελάου κατὰ τὸν Ἡσίοδο (ἀπόσπ. 194 M. – W.) καὶ ἄλλες ἀρχαῖες πηγές, μιὰ σημαντικὴ μορφὴ τῆς παλαιᾶς παραδόσεως, πού, κατὰ τὸν Ἰ. Κακριδῆ14, ἀνήκει στὸ γνήσιο γενεαλογικὸ δέντρο τῶν Πελοπι­δῶν, ὅπως τὸ γνώριζε ἡ προφορικὴ παράδοση στὴ νοτιοανατολικὴ Πελοπόννησο (Πέλοπας – Ἀτρέας – Πλεισθένης – Ἀγαμέμνονας καὶ Μενέλαος), καὶ ἀγνοήθηκε ἀπὸ τὸ Ἰωνικὸ ἔπος ἐξαιτίας τοῦ ὀνόματός του, ποὺ στὴν ὀνομαστικὴ εἶναι ἀταίριαστο στὸ δακτυλικὸ ἑξάμετρο. Δυστυχῶς δὲν σώζονται οἱ σχετικοὶ στίχοι τῶν Κυπρίων γιὰ νὰ δοῦμε πῶς ἀντιμετώπισε ὁ ποιητὴς τὸ μετρικὸ πρόβλημα. Μὰ μποροῦμε εὔλογα νὰ ὑποθέσουμε ὅτι ἡ ἐκδοχὴ τῶν Κυπρίων γιὰ τὸν γιὸ τοῦ Μενελάου καὶ τῆς Ἑλένης, τὸν Πλεισθένη, ἢ ἀποτελεῖ ἐπίσης παλαιὰ –Πελοπον­νησιακὴ πιθανῶς– παράδοση, ποὺ χρησιμοποιήθηκε ἀπὸ τὸν ποιητὴ τῶν Κυπρίων, ἢ σχηματίστηκε βάσει ἐκείνης, ἀπὸ τὸν ποιητὴ καὶ πάλι τῶν Κυπρίων, κατὰ τὴν περιγραφὴ τῆς ἀφίξεως καὶ τῆς παραμονῆς τῆς Ἑλένης στὴν Κύπρο15. Ἡ ad hoc ἐπινόηση τοῦ Ἀγάνου ὡς καρποῦ τοῦ ἔρωτα τῆς Ἑλένης καὶ τοῦ Πάρη εἶναι ἀκόμα πιὸ πιθανή.

      Συνδυάζοντας τὰ δεδομένα αὐτὰ γιὰ τὴν Πολυξένη (ἀπόσπ. 24), τὸν Πλεισθένη καὶ τὸν Ἄγανο (ἀπόσπ. 25) –καὶ μὴ λησμονώντας τοὺς πανάρχαιους δεσμοὺς τῆς Κύπρου μὲ τὴν Πελοπόννησο– εἶναι εὔλογο νὰ ὑποθέσουμε πὼς μιὰ τοπικὴ παραλλαγὴ τῶν Κυπρίων, μεταγενέστερη τῆς Ἰλιάδος (ἢ τουλάχιστο τῆς *Πρωτοϊλιάδας), ξεπερνοῦσε τὰ ὅρια τῶν πρὸ τῆς Ἰλιάδος. Ποιά εἶναι ἡ σχέση τῆς –ὑποτιθέμενης– Ἰωνικῆς παραλλαγῆς πρὸς τὴν Κυπριακὴ καὶ τῶν δυό τους πρὸς τὰ *Προκύπρια καὶ τὰ *Πρωτοκύπρια, εἶναι ἀδύνατο νὰ καθοριστεῖ μὲ βεβαιό­τητα. Οἱ κύριες τουλάχιστον παραδόσεις γιὰ τὴν προϊστορία καὶ τὰ ἐννέα πρῶτα χρόνια τοῦ Τρωικοῦ πολέμου ἦταν ἀναμφισβήτητα γνωστὲς καὶ στὴν Ἰωνία καὶ στὴν Κύπρο. Χρονογραφικὰ ἔπη, μικρὰ καὶ μεγάλα, γιὰ τὸ σημαντικὸ αὐτὸ τμῆμα τῆς Ἑλληνικῆς μυθολογίας πρέπει νὰ εἶχαν συντεθεῖ πρὶν καὶ μετὰ τὴν Ἰλιάδα καὶ στὴν Ἰωνία καὶ στὴν Κύπρο. Νὰ προκρίνουμε σύνθεση τῶν *Πρωτο­κυπρίων, μὲ γεγονότα ποὺ ἔφταναν μέχρι τὸ τέλος τοῦ Τρωικοῦ πολέμου καὶ τὴν παλιννόστηση ὁρισμένων ἡρώων, πρὶν ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 7ου αἰ. στὴν Κύπρο, ἀπ' ὅπου πέρασαν στὴν Ἰωνία καὶ ἐνσωματώθηκαν στὸν Ἐπικὸ κύκλο (μὲ περιορι­σμό τους στὰ πρὸ τῆς Ἰλιάδος), εἶναι εὔλογο (ἂν καὶ ὄχι βέβαιο, καθὼς μάλιστα τὰ ἴδια γεγονότα μποροῦσαν κάλλιστα νὰ συμπεριλαμβάνονται σὲ μιὰ παλαιότερη τῆς Ὁμηρικῆς *Ἰλιάδα, πράγμα σύμφωνο μὲ τὴ φύση τοῦ ὅρου). Ἂν μᾶς εἶχαν διασωθεῖ εὐρύτερα ἀποσπάσματα τῶν Κυπρίων, θὰ μπορούσαμε ἴσως –μὲ τὴ νεοαναλυτικὴ μέθοδο– νὰ εἰκάσουμε τὴ σχέση τους πρὸς τὰ *Πρωτο­κύπρια, τὴν *Πρωτοϊλιάδα καὶ τὴν *Πρωτοοδύσσεια. Τώρα τὸ μόνο ποὺ μποροῦμε νὰ ποῦμε μὲ σχετικὴ βεβαιότητα εἶναι πὼς τὰ Κύπρια, μὲ τὴ μορφὴ ποὺ ἦταν γνωστὰ στοὺς μεταγενεστέρους, πρέπει νὰ θεωροῦνται μεθομηρικὰ καὶ ἔντονα ἐπηρεασμένα ἀπὸ τὸν Ὅμηρο.

  1. Τὸ μνημειῶδες τετράτομο ἔργο τοῦ Severyns, A. (1938-1963), Recherches sur la Chrestomathie de Proclos, tom. I-IV, Liège-Paris . [=RCP] παραμένει ἀξεπέραστο. Γιὰ τὸν συγγραφέα καὶ τὴν ἀξιοπιστία τῆς περιλήψεως τῶν κυκλίων ἐπῶν πβ. Jouan, F. (1966), Euripide et les Légendes des Chants Cypriens: Des Origines de la Guerre de Troie à l'Iliade, Paris. 20 κἑ.

    Ἀπὸ τὶς παλαιότερες ἐκδόσεις ἡ τοῦ Allen παραμένει εὔχρηστη· πληρέστερες ὅμως εἶναι οἱ τελευταῖες ἐκδόσεις τῶν Davies, M. (1988), Epicorum graecorum fragmenta, Göttingen. καὶ Bernabé, A. (2004-2005), Poetae Epici Graeci: Testimonia et Fragmenta. Part II: Orphicorum et Orphicis similium Testimonia et Fragmenta, Vol. fasc. 1-2, Bibliotheca Teubneriana Munich and Leipzig. (PEG1, κυρίως ἡ βελτιωμένη ἔκδοση [Be.2] τοῦ 1996, μὲ γραμματικὲς καὶ μετρικὲς παρατηρήσεις [σσ. Χ-ΧΙ] καὶ βιβλιογραφία [σσ. ΧΧ-ΧΧΙΙ καὶ XXIV-XXVI, 284-5 καὶ 286], παράλληλα χωρία καὶ πλούσιο κριτικὸ ὑπόμνημα, παράρτημα γιὰ τὴ σχετικὴ εἰκονογραφία [σσ. 209 κἑ., κυρίως 213-5], Εὑρετήρια [σσ. 220-56] καὶ συγκριτικοὺς πίνακες χωρίων [σσ. 260-4]), ἀλλὰ καὶ ἡ πρόσφατη ἔκδοση West, M L. (2003), Greek Epic Fragments: From the Seventh to the Fifth Centuries B.C., Loeb Classical Library Cambridge, Massachusetts – London, England. (GEpP, σσ. 64-107).

  2. Βλ. Ξυδάς, Χ. (1979), Τὰ Κύπρια ἔπη: Προλεγόμενα, Κείμενο, Ἑρμηνεία, Ἀθήνα. 23-33. Γιὰ τὴν ἐπίδραση τῶν Κυπρίων στὴ λογοτεχνία βλ. τὸ ἀξιόλογο κεφάλαιο τοῦ Jouan, F. (1966), Euripide et les Légendes des Chants Cypriens: Des Origines de la Guerre de Troie à l'Iliade, Paris. 4-31 (καὶ τὸν συνοπτικὸ πίνακα μετὰ τὴ σ. 6)· Χατζηστεφάνου ΑΚΓ 992-3.
  3. Οἱ Ἀριστοτέλης (2 φορὲς στὸ ἴδιο ἀπόσπ.), Φιλόδημος, Ἀθήναιος, Ἡρωδιανός, Εὐστάθιος, Τζέτζης,Σουίδας, Ἀρχαῖοι Σχολ. στοὺς Ὅμηρο (5), Πίνδαρο, Σοφοκλῆ, Πλάτωνα, Λυκόφρονα, παραδίδουν τὸν τίτλο τὰ Κύπρια. Οἱ Ἡρόδοτος, Παυσανίας, Ἀθήναιος, Αἰλιανὸς τὸν τίτλο τὰ Κύπρια ἔπητὰ ἔπη τὰ Κύπρια. Τὰ Σχόλια στὸν Κλήμεντα τὸν Ἀλεξανδρέα τὸν τίτλο τὰ Κύπρια ποιήματα. Παραδίδεται ἐπίσης ὁ τίτλος τὰ Κυπριακά (Σχόλια στὸν Εὐριπίδη καὶ στὸν Διονύσιο τὸν Θράκα), τὰ Κυπριακὰ ποιήματα (Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς) καὶ τὰ Κυπριακὰ συγγράμματα (Τζέτζης), ποὺ προφανῶς εἶναι μεταγενέστερος, μὲ τὸ νεώτερο ἐπίθ. Κυπριακὸς στὴ θέση τοῦ Κύπριος. Βλ. Severyns, A. (1938-1963), Recherches sur la Chrestomathie de Proclos, tom. I-IV, Liège-Paris . II 93, καὶ κατωτ. (σχόλ. στὰ χωρία).
  4. Βλ. Ξυδάς, Χ. (1979), Τὰ Κύπρια ἔπη: Προλεγόμενα, Κείμενο, Ἑρμηνεία, Ἀθήνα. 16 κἑ., μὲ βιβλιογραφία. Ἡ ἄποψη πὼς ὁ ὅρος Κύπρια (ὅπως Ὀλύμπια, Πύθια, Διονύσια κ.λπ.) σήμαινε ἀρχικὰ τὶς γιορτὲς πρὸς τιμὴν τῆς Κύπριδος στὴν Κύπρο (ὅ.π. 17-18) ἀποτελεῖ μιὰν εὔλογη ἐκ πρώτης ὄψεως ὑπόθεση, ποὺ ὅμως προσκρούει στὸ ὅτι δὲν μαρτυρεῖται ἡ ὀνομασία αὐτή, ἐνῶ τὰ Ἀδώνια εἶναι πασίγνωστα. Κατὰ τὸν West, M L. (2003), Greek Epic Fragments: From the Seventh to the Fifth Centuries B.C., Loeb Classical Library Cambridge, Massachusetts – London, England. (GEpF 13) ὁ τίτλος Κύπρια σημαίνει "the Cyprian epic" καὶ ὑποδηλώνει ὅτι "it cames from Cyprus".
  5. Κατάταξη καὶ σχολιασμὸς τῶν πηγῶν στὸν Severyns, A. (1938-1963), Recherches sur la Chrestomathie de Proclos, tom. I-IV, Liège-Paris . II 93 κἑ., πβ. Ξυδάς, Χ. (1979), Τὰ Κύπρια ἔπη: Προλεγόμενα, Κείμενο, Ἑρμηνεία, Ἀθήνα. 13 κἑ. (βλ. καὶ T 1-13 Da. καὶ Τ 1-11 Be.2). Συνδυασμὸ τοῦ μύθου γιὰ τὴν προικοδότηση τοῦ Στασίνου ἀπὸ τὸν Ὅμηρο καὶ τῆς σύνθεσης τῶν Κυπρίων ἀπὸ τὸν Στασῖνον κάνει ὁ Τζέτζης, Χιλ. 13.632 κἑ. (κατωτ. 3 Τ4.3-5): Στασῖνος ὁ τὰ Κύπρια συγγράμματα ποιήσας, | ἅπερ οἱ πλείους λέγουσιν Ὁμήρου πεφυκέναι, | εἰς προῖκα δὲ σὺν χρήμασι δοθῆναι τῶι Στασίνωι.
  6. Γιὰ περισσότερα –καὶ περαιτέρω βιβλιογραφία– βλ. Ἀ. Β., «Τὰ Κύπρια καὶ τὰ Ὁμηρικὰ ἔπη», ΠραΚυΣΒ Α΄ 479-87· Burgess, J. S. (1996), The Non-Homeric Cypria, TAPhA 126: 77-99., καὶ Burgess, J. S. (2002), Kyprias, the Kypria, and Multiformity, Phoenix 56: 243-245.· Burgess, J. S. (2002), Kyprias, the Kypria, and Multiformity, Phoenix 56: 243-245.. Συνοπτικά: Χατζηστεφάνου ΑΚΓ 991-2 (μὲ σημ. 77).
  7. Βλ. κυρίως Lloyd-Jones, H. (1968-1972), Stasinus and the Cypria, Στασῖνος 4: 115-122. 121 κἑ., καὶ Griffin, J. (1977), The Epic Cycle and the uniqueness of Homer, JHS 97: 39-53. 50 κἑ. Πβ. ὅμως Huxley, G L. (1969), Greek Epic Poetry: From Eumelus to Panyassis, London. 130 ("Here the poet excels himself in verses of the highest merit") καὶ Χατζηστεφάνου ΑΚΓ 993-4 (μὲ σημ. 83-4).
  8. Βλ. Webster, T B L. (1958), From Mycenae to Homer: A Study in Early Greek Literature and Art, London. 274. Μετὰ τὴν Ἰλ. καὶ τὴν Ὀδ. καὶ τὴ Θεογ. (μαζὶ μὲ τὸν ὕμνο V. [5 Y1] καὶ μὲ ἀμφιβολίες τὸν ὕμνο VI. [5 Y2] Εἰς Ἀφρ.) τοποθετεῖ τὰ ΚύπριαJanko, R. (1982), Homer, Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction, Cambridge . 200 (κ.ἀ.), μετὰ τὴν Ἰλ. (: δύσκολα πρὶν τὸ β΄ ἥμισυ του 6ου αἰ.) καὶ ὁ West, M L. (2003), Greek Epic Fragments: From the Seventh to the Fifth Centuries B.C., Loeb Classical Library Cambridge, Massachusetts – London, England.(GEpF 13).
  9. Ἀποσπ. VI καὶ VII A. (6 καὶ 7 Da., 11 καὶ 8 Be.2) γιὰ τὴν Τιτανομαχία καὶ ἀπόσπ. V A. (5 Da. καὶ Bb.2: Σχόλ. Τ στὸ Π 142) γιὰ τὴν Μικρὰν Ἰλιάδα.
  10. Μιὰ νεοαναλυτικὴ προσέγγιση τοῦ θέματος ὁδηγεῖ εὔκολα στὴν ὑπόθεση πὼς προομηρικὰ –ἢ σ' ἕνα προγενέστερο στάδιο τῆς σημερινῆς Ἰλιάδος– ὁ Φοίνικας ἦταν γνωστὸς ὡς ὀπάων τοῦ Πηλέα καὶ ἡγεμὼν τῆς τέταρτης παράταξης τῶν Μυρμιδόνων, ἴσως δὲ καὶ βασιλιὰς τῶν Δολόπων, καὶ πὼς ὁ ρόλος τοῦ παιδαγωγοῦ ἐπινοήθηκε γι' αὐτὸν ἀπὸ τὸν ποιητὴ τῆς Πρεσβείας. Ἀπὸ ἐδῶ πέρασε στὰ Κύπρια (ὅπου δὲν φαίνεται νὰ στηρίζεται ὑπόθεση γιὰ ad hoc ἐπινόηση). Γιὰ περισσότερα βλ. Βοσκοῦ, Ἀ. Ἰ. (1974), Μελέαγρος – Ἀχιλλεὺς καὶ Φοῖνιξ: Συμβολὴ εἰς τὴν ἔρευναν τῆς ἑνότητος τῆς Ἰλιάδος, Σειρὰ ἐπιστημονικῶν διατριβῶν, 1 Λευκωσία. 71 κἑ. / MAPh2 85 κἑ.
  11. Πβ. Huxley, G L. (1969), Greek Epic Poetry: From Eumelus to Panyassis, London. 129 καὶ Γεωργιάδης, Κ. (1968-1972), Ὁ Στασῖνος καὶ τὰ Κύπρια Ἔπη, Στασῖνος 4: 188. Ἐπίδραση τῆς Ἰλιάδος μποροῦμε νὰ ἀνιχνεύσουμε καὶ στὸν Ἡσίοδο, ἀπόσπ. 204.95 κἑ. M. – W.
  12. Βλ. COd Ι 351-3 (: Α΄ 592-4), κυρίως σημ. σ.στ. 75 (γιὰ τὸ θέμα τῆς φιλονικίας), 79-82 (γιὰ τὴ χαρὰ τοῦ Ἀγαμέμνονα) καὶ 82 (γιὰ τὴ φράση Διὸς ... βουλάς). Γιὰ τὴν ἔριδα Ἀχιλλέα – Ἀγαμέμνονα στὰ Κύπρια βλ. καὶ κατωτ. σχόλ. στὸ 3 *F18.
  13. Βλ. Ξυδάς, Χ. (1979), Τὰ Κύπρια ἔπη: Προλεγόμενα, Κείμενο, Ἑρμηνεία, Ἀθήνα. 168: Τὰ Κύπρια «δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθοῦν ὡς "προοικονομία" τῆς Ἰλιάδος, διότι διαφωνοῦν εἰς βασικὰ σημεῖα της καὶ δεικνύουν ἀνεξαρτησίαν ἔναντι τοῦ Ὁμήρου». Πβ. ὅμως Γεωργιάδης, Κ. (1968-1972), Ὁ Στασῖνος καὶ τὰ Κύπρια Ἔπη, Στασῖνος 4: 195 κἑ., καὶ Huxley, G L. (1969), Greek Epic Poetry: From Eumelus to Panyassis, London. 124 κἑ. Περισσότερα (μὲ πλούσια βιβλιογραφία): Burgess, J. S. (1996), The Non-Homeric Cypria, TAPhA 126: 77-99. ὅ.π. (σημ. 29) 77 κἑ.
  14. Κακριδῆς, Ἰ. Θ. (1980), Προομηρικά, Ὁμηρικά, Ἡσιόδεια, Ἡ Βιβλιοθήκη τοῦ Φιλολόγου 13: Ἀθήνα . 39 κἑ. καὶ –τοῦ ἴδιου– Kakridis, J. T. (1978), Pleistheniden oder Atriden, ZPE 30: 1-4. 1 κἑ. Πβ. Κακριδῆς, Φ. (1980), Πλεισθένης (ἕνας δυσφημισμένος Ἀτρείδης), Δωδώνη 9: 39-55., καὶ Papathomopoulos, M. (1992), Le retour de Plisthène. Disparition et réappparition d'un personnage mythologique, RÉG 105: 45-58..
  15. Γιὰ τὴν ἐπίσκεψη τῆς Ἑλένης στὴν Κύπρο, βλ. Huxley, G L. (1969), Greek Epic Poetry: From Eumelus to Panyassis, London. 134, καὶ –τοῦ ἴδιου– Huxley, G L. (1967), A problem in the Kypria, GRBS 8: 25-27. 25 κἑ.