You are here

E8

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

E8

1 Εἴ τις ἐπὶ τὸν τάφον ἐλ|θεῖν βασιλεὺς ἢ τύραννος | ἢ στρατη-

γὸς ἢ οἱοσδήποτε | ἀνὴρ ἢ γυνὴ προσελεύσε|ται2 , ἀρεῖ τι τῶν

συνταφέντων | αὐτοῖς ἢ νεκρὸν σκυλεύσει ἢ | αὐτοὺς μεταθή-

σει εἰς τόπον | ἄλλον ἢ ὑπ' ἄστρα δείξει, ὑμεῖς | δαίμονες

  ἐνκότιοι αὐτῶ γέ|νοισθε καὶ μήτε ποσὶν μήτε | γόνασιν μήτε

ὀφθαλμοῖς ὁλό|κληρος γλυκερὸν φάος ὁράτω, | καὶ μήτε βίον

ἴσχοι στάσιμον | μήτε γάμον μήτε τέκνον | ἴσχοι διόλου, μήτε

ἀγαθόν τι | ποιῶν χάριν ἢ κόρον ἴσχοι | μήτε κακόν τι ποιῶν

λάθοι, | ἀλλ' ἐν βασάνοις ἀπόλοιτο3 | καὶ ἐξώλης καὶ πανώλης

| γένοιτο· καὶ γένοιτο αὐτῶ | τὰ νοητὰ ἀνόητα, τὰ εὔπο|ρα

ἄπ̣ορα4, τὰ πράξιμα ἄπρα|κτα, τὰ νόστιμα ἄνοστα, | τὰ πλωτὰ

ἄπλωτα, τὰ κάρπι|μα ἄκαρπα, τὰ σπόριμα | ἄσπορα, τὰ γό-

νιμα ἄγονα, | τὰ γλυκέα πικρά, τὰ εὐτυχῆ | ἀτυχῆ, τὰ λαμπρὰ

μέλανα, τὰ | ἱλαρὰ λυπηρά, τὰ ζῶντα νε|κρά, τὰ γενέσια πέν-

θιμα· καὶ | μήτε παρὰ τῆ γῆ μητρὶ τε|λευτήσας τόπον ἴσχοι

μήτε | ψυχὴν αὐτοῦ ὑπὸ χθόνα | προσδέξοισθε, ἀλλ' ἀνόδυρ-|

τος5, ἄκλαυστος6, ῥηπιξ̣όμε̣|νος7 πρὸς κύνα δε̣ινὸν8 καὶ | ἐχίδνης9

φυσήματος ἔ̣σ̣τω10 .

  1. [Vid. PRM TSal2 199 (Pl. 17); (vv. 16-17) Mitford NIRCy 13 n. 1. Vid. etiam H. Markides, Κυπρ. Χρον. 1 (1923) 133-35; H. Seyrig, BCH 51 (1927) 148-51 no. 7 (et pp. 502-3); SEG 6 (1932) 136 no. 802; Hadjioannou ΑΚΕΠ Δα΄ / Δβ΄ 42.1.]
  2. 2 προσελεύσεται, ἀρεῖ scripsimus; προσελεύσεται, ἄρει Ma.: <καὶ> vel <> ante ἀρεῖ cett.
  3. 9 ἀπόλοιτ̣ο scripsimus: -το cett.
  4. 11 ἄπ̣ορα scripsimus: ἄπορα cett.
  5. 16-17 ἀνώδυρτος Ma. Se. SEG Ha.
  6. 17 ἄκλαυτος Ha. ‖
  7. ῥηπιξόμε|νος Mi. PRM: [ἄταφος, ἐλεει]|νός Ha.; [....... -με]|νος Se.; ]|νος Ma. ‖
  8. δεινὸν Mi. PRM: δάκνων cett. ‖
  9. ἐχιδνῆς Mi. PRM
  10. 18 ἔστω Mi. PRM: [ἀναπνέων?] Ha.; [......] Ma., - - - Se. SEG.
E8

Ἂν κάποιος γιὰ νὰ πειράξει τὸν τάφο ἢ βασιλιὰς ἢ τύραννος ἢ

στρατηγὸς ἢ ὁποιοσδήποτε ἄντρας ἢ γυναίκα πλησιάσει, σηκώσει

κάτι ἀπ' αὐτὰ ποὺ ἔχουν ταφῆ μαζί τους ἢ σκυλεύσει νεκρὸ ἢ τοὺς

μετατοπίσει σὲ τόπον ἂλλο ἢ τοὺς ἐκθέσει κάτω ἀπὸ τ' ἄστρα, νὰ

τοῦ γίνετε ἐσεῖς ἐρινύες ἐκδικητικὲς καὶ μήτε στὰ πόδια μήτε στὰ

γόνατα μήτε στὰ μάτια νά 'ναι ἀκέραιος τὸ γλυκὺ τὸ φῶς νὰ βλέπει,

καὶ μήτε βίο νά 'χει σταθερὸ μήτε γάμο μήτε παιδὶ διόλου νά 'χει,

μήτε καλὸ σὰν κάνει νά 'χει ἀνταπόδοση ἢ πλησμονή, μήτε κακὸ σὰν

κάνει νὰ ξεφύγει, μὰ νὰ ξολοθρευτῆ μέσα στὰ βάσανα κακὸς κα-

κῶς· καὶ νὰ γίνουνε σ' αὐτὸν τὰ κατανοητὰ ἀκατανόητα, τὰ διαβα-

τὰ ἀδιάβατα, τὰ πράξιμα ἄπρακτα, ἡ ἐπιστροφὴ μὴ ἐπιστροφή, τὰ

πλωτὰ νερὰ μὴ πλωτά, τὰ καρπερὰ ἅκαρπα, τὰ σπαρμένα ἄσπορα,

τὰ γόνιμα ἄγονα, τὰ γλυκὰ πικρά, τὰ εὐτυχῆ ἀτυχῆ, τὰ λαμπερὰ

μαῦρα, τὰ χαρμόσυνα λυπηρά, τὰ ζωντανὰ νεκρά, τὰ γεννητούρια

πένθιμα· καὶ μήτε στὴ μάνα γῆ σὰν ἀποθάνει τόπο νά 'χει μήτε νὰ τὴ

δεχτῆτε τὴν ψυχή του κάτω ἀπὸ τὴ γῆ, ἀλλ' ἀμοιρολόγητος, ἄκλαυ-

τος, κομμάτια ἀπὸ σκύλο φοβερὸ νὰ γίνει καὶ ξερατὸ ὀχιᾶς.

Σχόλια: 

«Παρὰ τὸ χωρίον Ἅγιος Σέργιος τῆς ἐπαρχίας Ἀμμοχώστου, κείμενον πλησίον τῆς ἀρχαίας Σαλαμῖνος, ἀνεκαλύφθη πρὸ ἡμερῶν τάφος ἀρχαῖος ὑπὸ χωρικῶν, οἵτινες ἐσύλησαν αὐτὸν παντὸς ὅ,τι εἶχεν ἐναπομείνει ἐκ προηγουμένων ἴσως ἀρχαιοτέρων συλήσεων», ἔγραφε ὁ Μ. Μαρκίδης στὰ Κυπριακὰ Χρονικά, τόμ. Α΄, Μάιος 1923 (σσ. 133-35) ὑπὸ τὸν τίτλο «Ἐνεπίγραφος πλὰξ ἐξ Ἁγίου Σεργίου»1· καὶ συνέχιζε: «Ἡ ἐπιγραφὴ αὕτη, ὡς ἐκ τοῦ σχήματος τῶν γραμμάτων φαίνεται, ἀνήκει εἰς τοὺς πρώτους μ.Χ. αἰῶνας, συμφωνεῖ δὲ ἡ χρονολογία αὕτη πρὸς τὸ σχῆμα τοῦ τάφου καὶ πρὸς τὴν περίοδον τῶν εὑρεθέντων ἐν αὐτῷ ἀγγείων. Ὥστε μετὰ πιθανότητος ὁ τάφος καὶ ἡ ἐπιγραφὴ δύνανται νὰ ἀναχθῶσιν εἰς τὴν Ἑλληνορωμαϊκὴν περίοδον, 50 π.Χ. μέχρι τοῦ 400 μ.Χ. καὶ δὴ εἰς τὸ πρῶτον μέρος τῆς περιόδου ταύτης». Στὸν 1ον αἰ. μ.Χ. χρονολογοῦν μὲ ἀμφιβολίες οἱ PRM2 (TSal22 77) παραπέμποντας στὸν M. Seyrig3 γιὰ τὸν χαρακτήρα αὐτῆς τῆς κατάρας (ποὺ μὲ τὴ σειρά του τοποθετοῦσε χρονικὰ τὴν ἐπιγραφὴ στοὺς πρώτους μ.Χ. αἰῶνες), κι ὁ Mitford (NIRCy4) τὴν ἀναφέρει ὡς “an elaborate tomb-curse of the early Principate”, ἐνῶ στὸ SEG5 6 (1932) 136 ἀρ. 802 δίνεται ἡ χρονολογία «ΙΙ/ΙΙΙp» κι ὁ Χατζηιωάννου (ΑΚΕΠ6 Δβ΄ 42 καὶ 42.1), παραβάλλοντας τὴν πρώτη ἐπιγρ. ἡ ὁποία «βρίσκεται σὲ καταδέσμους τοῦ Κουρίου ποὺ περιλαμβάνουν ἐπικλήσεις στὶς ὑποχθονίους Ἐρινῦς» πρὸς τὴν ἐδῶ (μὲ τὸ δαίμονας ἐγκοτίους), συμφωνεῖ καὶ προσθέτει: «Εἶναι τοῦ 2/3 αἰ. μ.Χ. καὶ ἀποτελεῖ μιὰ φοβερὴ κατάρα ἐναντίον ἐκείνου, ποὺ τυχὸν θὰ ἤθελε νὰ πειράξη τὸν τάφο ἢ τοὺς νεκρούς, ποὺ ἦταν θαμμένοι ἐκεῖ μέσα. Κι ἂν κανεὶς πράξη τοῦτο ἡ ἐπιγραφὴ εὔχεται νὰ γίνουν σ' αὐτὸν οἱ νεκροὶ “δαίμονες ἐγκότιοι” δηλ. Ἐρινύες ἐκδικητικές» (βλ. καὶ ἑπόμενα). Ἡ ἐρμηνεία αὐτὴ φαίνεται ὀρθή, μὰ ἡ χρονολόγηση ἐσφαλμένη· ἡ σύγκριση μὲ τοὺς καταδέσμους τοῦ Κουρίου (βλ. κυρίως Mitford IKour7 σσ. 246 κἑ., ἀρ. 127-42) δείχνει πὼς βρισκόμαστε σὲ ἀπόσταση μεγαλύτερη τοῦ ἑνὸς αἰῶνος, καὶ ἀπὸ ἄποψη μορφῆς καὶ ἀπὸ ἄποψη περιεχομένου (ἡ διαφορετικὴ φύση τῶν δύο δὲν εἶναι ἀρκετὴ γιὰ νὰ ἑρμηνεύσει τὴ μέγιστη διαφορά, βλ. χαρακτηριστικὰ τὴν ὑπ' ἀρ. 138 ἐπιγρ. τοῦ Κουρίου, ὅ.π.): [Δέμονες οἱ κατὰ γῆν κὲ δέμονες οἵτινές ἐστε κὲ πατέρες πατέρων κὲ] | [μητέρες ἀν]τιενίριοι οἵτινές ἐστε κὲ οἵτινες ἐνθάδε κῖσθε θυμὸν [ἀπὸ] | [κραδίη]ς πολυκηδέα πρόσθε λα[βόντες, παραλάβετε τῆς Σοτηρίας κὲ Τρύφωνος] | [κὲ Δη]μητρίου κὲ Δημητρίας τ[ὸν θυμὸν τὸν πρὸς ἐμὲ ἔχουσι τὸν Ζοΐλον] | [κὲ] τὴν ὀργήν, κὲ ἀφέλεστε αὐτῶν τὴν δ[ύναμιν κὲ τὴν ἀλκὴν κὲ ποιήσατε αὐ]|[τοὺς ψυχ]ροὺς κὲ ἀφώνους κὲ ἀπνεύμονες, ψυ[χροὺς εἰς ἐμὲ τὸν Ζοΐλον. Ὁρκίσ]|[ζω ὑμ]ᾶς κατὰ τῶν μεγάλων θεῶν Μασ[ωμασιμαβλαβοιω μαμαξω Ευμαζω] | [ενδ]ενεκοπτουρα μελοφθημαραρ ακο[υ ρασρωεεκαμαδωρ μαχθουδουρας κι]|[θω]ρα[σ]α κηφοζων θεὰ αθχαμαδοιραλ[αρ ακου ραεντ ακου ραλαρ ἀκούεστε] | [αλ]αρ ουεχεαρμαρλαρ καραμεφθη Σισο-[χωρ ἀδωνεία χθὼν χουχμαθερφ]|[ες θ]ερμωμασμαρ ασμαχουχιμανου φ[ιλαεσωσι· χθόνιοι θεοὶ παραλάβετε τῆς] | [Σο]τηρίας κὲ Τρύφωνος κὲ Δημητρί[ου κὲ Δημητρίας τὸν θυμὸν τὸν εἰς ἐμὲ ἔχουσι] | [τὸν Ζοΐλον κὲ παράδοτε τῶ κατ' Ἅδην θυ[ρουρῶ Μαθυρευφραμενος κὲ τὸν ἐπὶ τοῦ] | [πυλῶνος τοῦ Ἅδους κὲ τῶν κλήθρων [τοῦ οὐρανοῦ τεταγμένον Στερξερξ ηρηξα] | [ῥησιχθων αρδαμαχθουρ πριστευ λαμπ]αδευ στενακτὰ θάψατε τὸν προ]|[γε]γραμμένον ἐπὶ τοῦδε τοῦ φιμωτ[ικοῦ καταθέματος· Ἐνορκίσζω ὑμῖν] | [τὸν βασιλέα τῶν κωφῶν δεμόν[ων· ἀκούσατε τοῦ μεγάλου ὀνόματος,] | ἐπιτάσσι γὰρ ὑμῖν ὁ μέγας Σισοχωρ ὁ ἐ[ξάγων τοῦ Ἅδους τὰς πύλας, κὲ] | [καταδήσ]ατε τοῦ ἀντιδίκου μου τοῦ Τρύφωνο[ς κὲ Δημητρίου κὲ Δημητρίας κὲ] | [κατακοιμίσατε τὴν γλῶσσαν τ[ὸν θυμὸν τὴν ὀργὴν τὴν εἰς ἐμὲ ἔχουσι τὸν] | [Ζ]οΐλον ἡ Σοτηρία κὲ ὁ Τρύφων [κὲ ὁ Δημήτριος κὲ ἡ Δημητρία, ἵνα μὴ δύνωντέ] | [μ]οι μηδενὶ πράγματι ἐναντιωθ[ῆνε. Ὁρκίσζω ὑμᾶς δέμονες πολυά]|[νδριοι κὲ βι[οθάν]ατοι κὲ ἄωροι τα[φῆς τε ἄποροι κατὰ τῆς ῥησι]|[χθόνης τῆς κατενενκάσης Μελιο[ύχου τὰ μέλη κὲ αὐτὸν Μελιοῦχον. Ἑ]|[νορκίσζω ὑμᾶς κατὰ τοῦ Αχελομ[ορφωθ ὅστις ἐστὶν μόνος ἐπίγιος θεὸς] | [οσους οισωρνοφρις ουσραπιω [ποιήσατε τὰ ἐνγεγραμμένα· τύμβε] | [πανδάκρυτε κὲ χθόνιοι θεοὶ κὲ Ἑκ[άτη χθονία κὲ Ἑρμῆ χθόνιε κὲ Πλού]|[των κὲ Ἐρινύης (sic) ὑποχθόνιοι κὲ ὑμῖς ο[ἱ ὧδε κάτω κίμενοι ἄωροι κὲ ἀνωνυ]|[μοι Ευμαζων παραλάβετε τὰς φ[ωνὰς τῆς Σοτηρίας κὲ Τρύφωνος] | [κὲ] Δημητρίου κὲ Δημητρίας τοὺς πρ[ὸς ἐμὲ τὸν Ζοΐλον Μασωμαχω] | [κὲ τὴν παραθήκην τὴν ὑμῖν παρατίθ[ομε φιμωτικὴν τῆς Σοτηρίας κὲ Τρύ]|[φωνος κὲ Δημητρίου κὲ Δημητρίας κέ ἀν[άδοτε αὐτῶν τὰ ὀνόματα τοῖς χθον]|[ίοις] θεοῖς Αλλα αλκη κὲ αλκεω κὲ λαλ[αθανάτω τῶ τριωνύμω Κούρα· οὗτοί] | [μοι πάντοτε τελιώσουσιν κὲ φιμώσου[σιν τοὺς ἀντιδίκους ἐμοῦ τοῦ Ζοΐλου τὴν Σοτ]|η{τ}ρίαν κὲ Τρύφωναν κὲ Δημήτριν κὲ Δ[ημητρίαν· ἔγιρον δέ μοι κὲ σὺ ὁ ἔχων τὸ] | [ὑπόγιον βασίλιόν σε πασῶν τῶν Ἐρινύων. [Ὁρκίσζω ὑμᾶς κατὰ τῶν ἐν Ἅδι θεῶν] | [Ουφιτου τὴν τάβων δότιραν Αωθιωμ[ος τιωιειωεγοωεοιφρι ἐν τῶ οὐρανῶ] | [ὁ ἔχων τὸ ἐθέριον βασίλιον Μιωθιλα[μψ ἐν οὐρανῶ Ιαω κὲ τὸν ὑπὸ γῆν Σα]|[βληνια Ιαω Εαβληφλαυβην θανατοπο[υτωηρ. Ὁρκίσζω σε Βαθυμια χθιορωο]|[κ]ορβρα αδιανακω κακιαβανη θενναν[κρα. Ἐνορκίσζω ὑμᾶς τοὺς ἀπὸ Κρόνου] | []κτεθέντας θεοὺς Αβλαναθαν[αλβα σισοπετρον παραλάβετε τοὺς] | []ντιδίκους ἐμοῦ τοῦ Ζοΐλου τὴν [Σοτηρίαν κὲ Τρύφωναν κὲ Δημήτριν] | [κὲ] Δημητρίαν Ιαω αντιχερη[χ]ε̣ρ̣ [- - - - - -] | [- - - - -]. Πβ. καὶ τὸ ἑπόμενο ἐπιτύμβιο ἐπίγραμμα. (Ἡ σχετικὴ βιβλιογραφία εἶναι δυσθεώρητη. Βλ. –ἐκτὸς ἀπὸ τὶς παραπομπὲς στὶς μνημονευθεῖσες πηγές– καὶ C. Bonner, Studies in Magical Amulets, Chiefly Graeco-Egyptian8, Ann Arbor 1950, καὶ τὸν συλλογικὸ τόμο Γλώσσα και Μαγεία. Κείμενα από την Αρχαιότητα9, Ιστός, Αθήναι 1997 [Εκδοτική Ερμής], μὲ πλούσια βιβλιογραφία γιὰ τὰ ἐπιμέρους θέματα. Γιὰ τὰ σπέρματα τοῦ εἴδους πβ. τὸ ἐπιτύμβιο ἐπίγρ. ΑΚυΓ21011 Ε37 μὲ τὸ συνοδευτικὸ πεζὸ κείμενο, καὶ τὰ σχόλιά μας σ' αὐτό.)

2. προσελεύσε|ται, ἀρεῖ: στὴν ἐπιγραφὴ εὐδιάκριτα ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΕΤΑΙ ΑΡΕΙ. Ἡ φύση τοῦ κειμένου δὲν ἐπιτρέπει νὰ εἶναι κανεὶς βέβαιος ἂν αὐτὸ τὸ κείμενο ἔχει ὀρθῶς ἢ ἂν ἐκ λάθους παραλείφθηκε κατὰ τὴ χάραξη ἕνα πρὸ τοῦ ΑΡΕΙ (δύσκολα καὶ). Σὲ κάθε περίπτωση –μὲ τὸ καὶ ἢ καλύτερα μὲ τὸ ἐπιπρόσθετα– ἡ τραχύτητα τῆς σύνταξης μένει· ὅμως δύσκολα μπορεῖ νὰ τοποθετηθῆ τὸ προσελεύ­σεται στὸ ἴδιο ἐπίπεδο μὲ τὰ ἀρεῖ, σκυλεύσει κ.λπ., ποὺ συνδέονται μεταξύ τους μὲ τὸ καὶ μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ὡς ἐπεξήγηση τοῦ ἐπὶ τὸν τάφον ἐλ|θεῖν (: μὲ ἐχθρικὴ διάθεση).

16-18. ἀνόδυρ|τος (...) ἔ̣σ̣τω: μολονότι κάποια ἀπὸ τὰ γράμματα εἶναι δυσανά­γνωστα, ἡ συνολικὴ ἀνάγνωση τοῦ Mitford, ποὺ υἱοθετήθηκε στὰ TSal22 (μὲ ἐσφαλμένο ὅμως κατὰ πᾶσαν πιθανότητα τὸν τονισμὸ τοῦ ΕΧΙΔΝΗΣ σ' αὐτούς: ἐχιδνῆς ἀντὶ ἐχίδνης), εἶναι ὀρθή. Τὰ προβλήματα ἑπομένως πρέπει νὰ ἑρμη­νευθοῦν ἀλλιῶς: ἀπὸ τὴ φύση τοῦ κειμένου (καὶ τὴν παιδεία τοῦ χαράκτη ἴσως, ποὺ δὲν φαίνεται ὅμως νὰ νοσεῖ ἰδιαίτερα), καὶ σὲ σύγκριση μὲ ἄλλα ἀνάλογα κείμενα· τὸ παραγεγραμμένο γιῶτα, π.χ., παύει νὰ σημειώνεται κανονικὰ στὶς ἐπιγραφὲς σὲ πολὺ πρώιμους χρόνους (βλ. π.χ. ΑΚυΓ210 11 Ε24 [πιθανῶς τοῦ 3ου αἰ. π.Χ.] στ. 1-2 σπεύσης καὶ μάθης, Ε 31 [ἀρχὲς πιθανῶς τῆς Ρωμαϊκῆς περιόδου] στ. 2 δοτ. λιτῆ στήλη καὶ 10 μογερῶ Θειοδότω γενέτη, κ.ἄ.)· καὶ τὸ ἐδῶ ῥηπιξόμενος (= ῥιπιζόμενος;) ἠχεῖ ὡς μεμονωμένη περίπτωση μπροστὰ στὸ Ε44 (ὄχι μεταγενέ­στερο τῶν ἀρχῶν τοῦ 3ου μ.Χ. αἰ.) νεκύων κατατεθνιουσῶν κ.λπ., τὸ Ε49, κ.ἄ. (βλ. LSJ911 / LSK12 σ.λ. ῥιπίζω γιὰ τὶς διάφορες χρήσεις του, μὲ παραδείγματα ὅπως τεμάχη ῥιπίζεται, ῥιπίζεσθαι ὑπὸ τῶν περιστερῶν καὶ πρὸς ἀνέμων, καὶ ῥιπτί­ζομαι / πβ. ῥιπτάζω, παθ. ῥιπτάζομαι = [ἐπίσης] ῥίπτομαι).

  1. Μαρκίδης, Μ. (1923), Ἐνεπίγραφος πλὰξ ἐξ Ἁγίου Σεργίου, Κυπριακά Χρονικάτóμ. Α' , 133-135.
  2. Pouilloux, J., Roesch P. & Marcillet-Jaubert J. (1987), Salamine de Chypre, XIII: Testimonia Salaminia, 2. Corpus épigraphique, Vol. XIII, Paris .a↑ b↑ c↑
  3. Seyrig, H. (1927), Inscriptions de Chypre, BCH 51: 138-154.
  4. Mitford, T. B. (1950), New Inscriptions from Roman Cyprus, OArch 6: 1-95.
  5. Supplementum Epigraphicum Graecum, Amsterdam/Leiden.
  6. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.
  7. Mitford, T B. (1971), The Inscriptions of Kourion, Memoirs of the American Philosophical Society 83: Philadelphia.
  8. Bonner, C. (1950), Studies in Magical Amulets, Chiefly Graeco-Egyptian, Ann Arbor.
  9. Σκουτέρη-Διδασκάλου, Ν. (ed.) (1997), Γλώσσα και Μαγεία. Κείμενα από την Αρχαιότητα, Αθήναι.
  10. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.a↑ b↑
  11. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.
  12. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .