You are here

E14

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

      [ – È–È – È–È – Π]α̣̣̣̣̣φίαι1 γέρας  εἰκόνα τάνδε 
           [ – È–È – È–È – μ]νᾶμα θυαπολίας2 
3    [ – È–È – È–È ]ω̣ν3 ἱερὸν νόον ἤθεσι τέχνας 
           [ – È–È – Κινύ]ρα4 κλειζόμενος γενεᾶς .

  1. 1 Π]α̣̣̣̣̣φίαι scr. Hansen; Π]αφίαι Nicolaou et SEG
  2. 2 μ]νᾶμα θυαπολίας leg. Webster, it. edd. omnes
  3. 3 ]ω̣̣̣̣̣ν SEG; ]ων Hansen: σώζ]ων suppl. Nicolaou (:σώιζ]ω̣̣̣̣̣ν, fort. recte)
  4. 4 Κινύ]ρα dubit. prop. Nicolaou / (gen.) Webster, scr. Hansen: ]ρα scr. Nicolaou et SEG (adnot.: «Κινύ]ρα recte, ut videtur, eadem», sc. Nicolaou). Supplementa: v. 1 (ante Π]α̣̣̣̣̣φίαι) [καλὸν ἔθηκε θεᾶι e. g. prop. Webster, (v. 2 nomen et cognomen de θυηπόλος,) v. 3 [πατρώιοις (?) ante σώιζ]ω̣̣̣̣̣ν et v. 4 [εἶναι τῆς Κινύ?] Nicolaou; possis etiam, vv. 2-4 [Νικοκλέης/-ῆς (?) ἱερᾶς (sc. θυαπολίας) vel κλειτὸμ μ]νᾶμα, [πατρώιοις τηρ]ῶ̣̣̣̣̣ν, [θειοτάτου ante Κινύ]ρα, vel (vv. 1-4) [Νικοκλέης / -ῆς βασιλεὺς ante Π]α̣̣̣̣̣φίαι, [ἔθηκε κλειτὸμ ante μ]νᾶμα, [εὐσεβέως τηρ]ῶ̣̣̣̣̣ν, [Νικοκλέης ante Κινύ]ρα, aliaque similia; haesitanter vv. 1-4 suppleverimus: [Νικοκλέης θῆκεν Π]α̣̣̣̣̣φίαι, [Τιμάρχου ἶνις], [πατρώιοις τηρ]ῶ̣̣̣̣̣ν vel σώιζ]ω̣̣̣̣̣ν, [θειοτάτου Κινύ]ρα (vid. infra adnot. in titulum).

(Ὁ Νικοκλῆς ἀφιέρωσε) τ' ἄγαλμα τοῦτο δῶρο στὴν Παφία

    (τοῦ Τιμάρχου ὁ γιός) τῆς ἱερουργίας του ἐνθύμιο,

           (κατὰ προγονικὸ τηρώντας) ἔθιμο τῆς τέχνης τὸ ἱερὸ τὸ πνεῦμα,

(τοῦ θεϊκότατου) Κινύρα ξακουστὴ κατὰ ποὺ λὲν γενιά.

Σχόλια: 

Ἐπίγραμμα ἀναθηματικὸ χαραγμένο πάνω σὲ μαρμάρινη βάση ἀγάλματος (πβ. ἀνωτ. Ε13), τμῆμα τῆς ὁποίας ἀνακαλύφθηκε τὸ 1963 κοντὰ στὸ χωριὸ Μανδριὰ στὸν δρόμο Λεμεσοῦ – Πάφου, σὲ μικρὴ ἀπόσταση ἀπὸ τὸ Ἱερὸ τῆς Ἀφροδίτης στὰ Κούκλια, ὅπου πρέπει νὰ ἦταν στημένο τὸ μνημονευόμενο στὸ ἐπίγραμμα ἄγαλμα. Ἡ βάση τοῦ ἀγάλματος μὲ τὸ ἐπίγραμμα χρησιμοποιήθηκε στὶς ἀρχὲς τῶν αὐτοκρατορικῶν χρόνων (ὅταν χαράχτηκε σὲ μιὰν ἀπὸ τὶς στενό­μακρες πλευρές της μιὰ τιμητικὴ ἐπιγραφὴ τοῦ Κοινοῦ τῶν Κυπρίων) καὶ μετα­γενέστερα στὶς ἀρχὲς τῶν Βυζαντινῶν χρόνων σὰν τὸ κάτω μέρος μυλόπετρας (ἐλαιοτριβείου). Τὸ τμῆμα τῆς βάσης ποὺ ἀνευρέθηκε (διαστάσεων 92×80×27 [ὕψ.] ἑκατ.) βρίσκεται σήμερα στὸ Μουσεῖο στὰ Κούκλια, μὲ ἀριθμὸ ἐγγραφῆς R.R. 126 (βλ. τὴν περιγραφὴ Βάσου Καραγιώργη1 στὸ BCH 99 [1964] 334 ἀρ. 6.2, καὶ τῆς Ἰνῶς Νικολάου, ICA32, στὸ RDAC3 1964 σσ. 211-12). Ἡ Νικολάου χρονολογεῖ τὸ ἐδῶ ἐπίγραμμα στὰ τέλη τοῦ 4ου ἢ τὶς ἀρχὲς τοῦ 3ου αἰ. π.Χ. (βλ. καὶ SEG4 23 [1968] 209 ἀρ. 639), γιὰ νὰ συμπληρώσει ὁ Hansen (CEG25 873): "saec. IV ex. vel III in.? (Nicolaou; addendum est quod monumentum fortasse ante reges Cyprios a. 306 vel aliquandum antea amotos eodem fere tempore atque nn. 869-872 [: Ε12, Ε59, Ε13, Ε15 ἀντίστοιχα] positum est"). Καὶ τὴ δική μας ἄποψη, τὸ ἐπίγραμμα φαίνεται νὰ ἀνήκει στοὺς πρὸ τοῦ 306 π.Χ. χρόνους τῆς βασιλείας τοῦ Νικοκλῆ (βλ. τὶς εἰσα­γωγικὲς σημειώσεις μας στὰ Ε12, Ε14, Ε15 καὶ Ε59), ἀκόμα κι ἂν δὲν ἀληθεύει ἡ ὑπόθεσή μας ὅτι, ὅπως καὶ στὰ Ε12-13 καὶ Ε59, τὸ ἐπίγραμμα ἀναφέρεται στὸν τελευταῖο βασιλέα τῆς Πάφου Νικοκλῆ (βλ. ἑπόμ. σημ.). Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ σωζόμενο β´ μέρος τῶν τεσσάρων στ., σὲ μέτρο ἐλεγειακό, ἐμφανίζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον τόσο ἀπὸ ἄποψη ποιητικὴ ὅσο καὶ ἀπὸ ἄποψη ἱστορική (ἀποτε­λώντας σὺν τοῖς ἄλλοις τὴν παλαιότερη ἀναφορὰ στὸ ἱερατεῖο τῆς Παφίας Ἀφροδίτης γιὰ τοὺς Ἑλληνιστικοὺς χρόνους, κατὰ τὴν Ἰ. Νικολάου2), καὶ προκαλεῖ γιὰ συμπλήρωση, σὲ ἀντιπαραβολὴ μὲ τὸ ἀποτελούμενο ἐπίσης ἀπὸ τέσσερεις ἐλεγειακοὺς στίχους Ε13, τῶν ὁποίων ὅμως σώζεται τὸ α´ μέρος.

1. Π]α̣φίαι γέρας: πβ. Ε13.1 Π[αφίαι γέρας (βλ. ἐκεῖ σημ.). Τὸ μερικῶς σωζόμενο α´ γράμμα εἶναι ἀναντίρρητα ἄλφα (βλ. Νικολάου2).

εἰκόνα τάνδε: ἀναφέρεται προφανῶς σὲ ἄγαλμα (βλ. ἀνωτ.) ποὺ ἀφιερώνεται στὴν Ἀφροδίτη ὡς ἐνθύμιο μιᾶς θυαπολίας (βλ. κατωτ.) ἀξιοσημείωτης, ἢ λόγω τῆς λαμπρότητας τῆς ἱερουργίας ἢ λόγω τοῦ κύρους τοῦ θυηπόλου («τοῦ Κινύρα ξακουστὴ γενιά» κατὰ τὸν στ. 4) ἢ καὶ γιὰ τὰ δύο. Ἀφιερωτὴς φαίνεται νὰ εἶναι ὁ ἴδιος ὁ θυηπόλος, ὅπως δείχνει ἡ ὀνομ. πτώση τῆς μετοχῆς κλειζόμενος στὸν στ. 4 (οἱ ἀμφιβολίες τῆς Νικολάου2 μπορεῖ νὰ εὐσταθοῦν μόνο στὴν ἀπίθανη περίπτωση νὰ ἔχουμε ἐδῶ ὀνομ. ἀπόλυτο, ἀντὶ αἰτ.). Τὸ ἄγαλμα παρίστανε πιθανῶς τὸν ἴδιο (πβ. Nicolaou2: «This statue would be a record "in memory of his sacrificial office"» [μὲ τὴ σημ. ὅτι τὰ ἐντὸς εἰσαγωγικῶν σχόλια στὸ ἄρθρο της ἀνήκουν, μαζὶ μὲ τὰ συμπλ. καλὸν ἔθηκε θεᾶι στὸν στ. 1 καὶ μ]νᾶμα στὸν στ. 2 καὶ μαζὶ μὲ τὴν ἀνάγνωση τοῦ θυαπολίας, στὸν καθηγητὴ Wetster])· ἡ ὑπόθεση αὐτὴ ἐνισχύεται, ἂν ἀφιερωτὴς εἶναι ὁ τελευταῖος βασιλιὰς τῆς Πάφου Νικοκλῆς, ὁ γιὸς τοῦ Τιμάρχου, τοῦ γένους τῶν Κινυραδῶν, ποὺ ἀσκοῦσαν καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ ἱερέως τῆς Ἀφροδίτης (βλ. ΑΚυΓ61β´ 74-78], μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία [κυρίως στὴ σημ. 13] καὶ 1 Τ1-7 μὲ τὰ σχετικὰ σχόλια): Ἄγαλμα τοῦ Νικοκλῆ ἀφιερώνεται καὶ στὸ Λέδριο τέμενος ἀπὸ τὸν Ἀρχαῖο (βλ. ἀνωτ. Ε13 μὲ σχόλ.).

1-2. Τὸ ὄνομα καὶ τὸ πατρώνυμο τοῦ ἀφιερωτῆ πρέπει νὰ ἐμφανίζονταν κατὰ τὴ Νικολάου2 στὸν στ. 2. Ἐρευνώντας μὲ σχολαστικότητα ὅλες τὶς ἀναθηματικὲς ἐπιγραφὲς τῆς περιόδου ποὺ μᾶς ἐνδιαφέρει κι ὅλες τὶς σχετικὲς πηγὲς ποὺ ἀφοροῦν στὴν Πάφο (κι ὄχι μόνο ὅσες ἀναφέρονται στὴ λατρεία τῆς Ἀφροδίτης) δὲν μπορέσαμε νὰ βροῦμε ὄνομα καὶ πατρώνυμο ποὺ νὰ ἁρμόζουν στὸ α´ ἡμιεπὲς τοῦ στ. 2, νοουμένου μάλιστα ὅτι συνολικὰ τὰ ἐδῶ γράμματα δύσκολα θὰ ξεπερνοῦσαν τὰ δώδεκα (καθὼς σὺν τοῖς ἄλλοις ἡ σύγκριση τῶν σωζόμενων τμημάτων στὸ β´ μέρος τῶν τεσσάρων στίχων δείχνει πὼς σαφῶς τὰ γράμματα τοῦ στ. 2 ἦταν ἀραιότερα γραμμένα). Τὸ πατρώνυμο ἑνὸς βασιλιᾶ, ἐξάλλου, δὲν ἀναφέρεται πάντα σὲ τέτοιες περιπτώσεις (βλ. π.χ. Ε12.1 Νικόκλεες καὶ Ε15.2 Ἀνδ̣ροκλῆ̣ς βασιλεύς), μολονότι πιὸ πιθανὸ φαίνεται τὸ ἀντίθετο (βλ. π.χ. Ε13.3-4 καὶ κυρίως Ε59). Οὕτως ἢ ἄλλως, ὅμως, τὸ ὄνομα (καὶ τὸ πατρώνυμο) τοῦ ἀφιε­ρωτῆ μπορεῖ νὰ συμπληρωθῆ ὄχι μόνο στὸν στ. 2. Ἀντίθετα, ἀναμφίβολα στὸν στ. 1 ἢ στὸν στ. 2 πρέπει νὰ συμπληρωθῆ ἕνας ρηματικὸς τύπος (στὴν ὁριστική) συντασσόμενος μὲ τὸ Π]α̣̣̣φίαι γέρας εἰκόνα τάνδε, εἴτε τοῦ ρήμ. (ἀνα)τίθημι (πβ. κατωτ. Ε15.1-2 εἰ[κόνα] μορ[φ]ῆ̣̣̣[ς] | υἱοῦ τήνδε ἀνέθηκε μὲ σχόλ.) εἴτε τοῦ ρήμ. ἵστημι (βλ. ἀνωτ. Ε13 σχόλ. σ.στ. 2 σ.λ. ἔστ[ασ' ἀγασσάμενος], μὲ παραπομπές)· σὲ ἀνάλογες περιπτώσεις ἀπαντοῦν συχνὰ ἀναύξητοι ἢ αὐξημένοι, ἁπλοὶ ἢ σύνθετοι τύποι τῆς ὁριστικῆς τοῦ ἀορ.: θῆκα / -ε(ν) ἢ ἔθηκα / -ε(ν), πολὺ συχνὰ ἀνέθηκε(νστη- ἢ στα- : στῆσε(ν), στᾶσαν κλπ. / ἔστη- ἤ ἔστα-: ἔστησε, ἔστασαν κλπ. Γιὰ ὅλα τοῦτα, οἱ δυνατότητες συνδυασμῶν προσφερόμενων ἐδῶ εἶναι πάμπολλες. Τὸ προτεινόμενο ἀπὸ τὸν Webster ὡς συμπλ. τοῦ στ. 1 –ποὺ παρα­θέτει exempli gratia ἡ Νικολάου2– μετρικὰ εἶναι ἄψογο· ἀλλ' ἡ χρήση τοῦ θεᾶι πρὸ τοῦ Π]α̣̣̣φίαι γέρας δὲν φαίνεται νὰ βρίσκει παράλληλα χωρία. Πιὸ πρόσφορες ἐδῶ φαίνονται οἱ φράσεις Νικοκλῆς βασιλεὺς (πβ. Ε15.2 Ἀνδ̣ροκλῆ̣ς βασιλεύς), μὲ συμπλ. στὸν στ. 2 ἔθηκε(ν) κλειτὸμ (μ]νᾶμα θ.), ἢ ἀκόμα καλύτερα τὸ Νικοκλέης θῆκεν στὸν στ. 1 καὶ στὸν στ. 2 τὸ Τιμάρχου υἱὸςἶνις (βλ. ἀνωτ. Ε13 σχόλ. σ.στ. 3 σ.λ. υἱὸν Τιμάρχου, μὲ παραπομπές).

2. μ]νᾶμα θυαπολίας: μόνον ἐδῶ ἡ φράση· πβ. EGr7 833. 3-4 βωμὸς ἐγώ· σὺν παισὶ δ' ἔθηκεν κλινὸς Ἀνουσίων, | ἄνγελον εὐσεβίης ἠδὲ θυηπολίης καὶ SyEG8 347 Ἦ μάλα καὶ ταύταν ὁ Κλεππίδα εἵσατο Νίκων | εἰκόνα τῆιδε κλυτόμ μνᾶμα καὶ ὀψιγόνοις, | δαρὸν ὅπως θυόεντι θεοῦ γέρας ἅ γ' ἐνὶ ναῶι | ἡμένο ἀγγέλλοι δῶρα θυαπολίης (πβ. ἐπίσης IDél9 2548, κ.ἄ.). Γιὰ τὴ λέξη μνᾶμα (μνῆμα) βλ. ἀνωτ. Ε4 σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. τόδε σᾶμα· ὁ ὅρος ἀπαντᾶ συχνότατα στὰ ἐπιτύμβια καὶ σπάνια σὲ ἀναθηματικὰ ἐπιγράμματα. Ὄχι ἰδιαίτερα συχνὰ ἐμφα­νίζεται σὲ ἐπιγράμματα (βλ. π.χ. Ἀνθ. Παλ. 5.17.2 λιτῆς δῶρα θυηπολίης καὶ 6.108.4 λαμ­πρῆς δῶρα θυηπολίης, 6.321.2, κ.ἄ.– μόνον ἐδῶ σὲ Κυπριακὸ ἐπί­γραμμα) ἡ λέξη θυαπολία, Ἰων. θυηπολίη καὶ Ἀττ. θυηπολία: ἡ θυσία καὶ γενικὰ οἱ μυστηριώδεις τελετές, ἀπὸ τὸ θυηπόλος· ὁ περὶ τὰς θυσίας ἀναστρεφόμενος ἱερεύς κατὰ τὸν Ἡσύχιο, μὲ α´ συνθ. τὸ θύη (θυάματα, ἀρώματα κατὰ τὸν Ἡσύχιο) καὶ β´ συνθ. τὸ πολέω (ποιητ. τύπος τοῦ πολεύω, μὲ κύρια τὴ σημ. τοῦ περιφέρομαι [συχνάζω / ζῶ ἐντός], κατὰ τὸν Ἡσύχ. πολεύειν· (σ)τρέφειν. περιέχειν. θεραπεύειν. περιάγειν, καὶ πολεῖν· νέμειν. βόσκειν, καὶ πολοῦνται· περὶ τὸ αὐτὸ ἀναστρέφονται· γιὰ τὴν ἐτυμ. βλ. Chantraine10 σ.λλ. 2 θύω [μὲ συγγ. ἐτυμ. θύος, θυο-δόκος, θυόεις, θύον, θυηλή, θυτήρ, θυσία, θυμίαμα κλπ.] καὶ πέλομαι [μὲ ἐτυμ. συγγ. ἀμφίπολος, αἰπόλος, ἀκροπόλος, πυρπόλος, πυρπολέω, περιπολέω κλπ., ἐμπολή, ἐπιπολή, ἔπιπλα κ.λπ., τρίπολος, NE πόλος "pole"], πβ. Hofmann – Παπαν.11 σ.λλ. θυοσκόος καὶ πέλω, πέλομαι.

3. ἱερὸν νόον ἤθεσι τέχνας: μόνον ἐδῶ ὁ συνδυασμός. Ἡ φράση ἱερὸν νόον τέχνας ὁδηγεῖ σὲ ρημ. τύπο συντασσόμενο μὲ αἰτ., καὶ τὰ σωζόμενα δύο πρῶτα γράμματα τοῦ στίχου ]ω̣̣̣ν σὲ συνημμένη μετοχὴ μὲ ὑποκ. τὸν ἀφιερωτή (σὲ ὀνομ., ὅπως καὶ τὸ κλειζόμενος κατωτ.). Ἡ μετοχὴ σώιζ]ω̣ν (σώζ]ων Nicolaou2) δίνει τὴν πιὸ πρόσφορη ἐδῶ λύση, δὲν μπορεῖ ὅμως νὰ ἀποκλεισθῆ καὶ ἡ μετοχὴ τηρ]ῶ̣ν. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ δοτ. ἤθεσι (γιὰ τὴν ἐτυμ. βλ. Chantraine10 σ.λ. ἦθος, πβ. ἔθος σ.λ. εἴωθα) μπορεῖ ἄριστα νὰ συμπληρωθῆ μὲ τὸ ἐπίθ. πατρώιοις (ποὺ μὲ ἀμφιβολίες εἰσηγεῖται ἡ Νικολάου2, προφανῶς γιατὶ καὶ ἄλλα συμπληρώματα εἶναι δυνατὰ ἐδῶ, ὅπως π.χ. τὸ εὐσεβέως). Τὸ νόημα τοῦ ὅλου χωρίου εἶναι σαφές· κατὰ τὴν Ἰνὼ Νικολάου2: «The θυηπόλος (?) of our inscription continued performing his τέχνη according to the tradition of his ancestors, the Kinyradae (?), [πατρώιοις (?) ... ἤθεσι and records that he was thus "preserving in ancestral customs the sacred intentions of his art"».

4. Κινύ]ρα κλειζόμενος γενεᾶς: πβ. ἀνωτ. Ε13.4 Κινύρου θε̣̣̣[ιοτάτου (θε̣̣̣[σπεσίου Mitford) γενεᾶς (βλ. τὰ ἐκεῖ σχόλ., πβ. καὶ τὸ ἐκεῖ συμπλ. ἀγασσάμενος: ὁ Ἀρχαῖος τὸν Νικοκλῆ, πρὸς τὸ ἐδῶ κλειζόμενος: ὁ Νικοκλῆς). Ἡ συμπλήρωση τοῦ ὀνόματος τοῦ Κινύ]ρα ὀφείλεται στὴ Νικολάου2 ("genitive" Webster, παραβάλλοντας πρὸς τὸ παῖδα Δαμασσαγόρα: βλ. κατωτ. Ε18.2, πβ. ἀνωτ. Ε4.1 Γλευκίτα, ἀλλὰ καὶ ἀνωτ. Ε10.2 Πνυταγόρω (-ˉο) καὶ Ε13.4 Κινύρου), ποὺ διατηρεῖ ἀμφιβολίες καὶ δὲν τὴν εἰσάγει στὸ κείμενο (βλ. καὶ SEG4 23 [1968] 209 ἀρ. 639, μὲ σημ.), ὅπως ὅμως πράττει ἀργότερα ὁ Hansen5 (παραπέμποντας στὸ ὑπ' ἀρ. 871 = Ε13). Ἡ περαιτέρω συμπλήρωση τοῦ στ. εἶναι ἀδύνατο νὰ γίνει μὲ σχετικὴ ἔστω βεβαιότητα· πιθανὴ φαίνεται ἡ συμπλ. μὲ ἕνα ἐπίθετο τοῦ Κινύρα, ὅπως στὸ Ε13.4 θειοτάτου (ἢ θεσπεσίου). Βλ. τὴν ἐκεῖ σημ., πβ. Ε9.4 θειοτάτων ἐκ προγόνων.– Γιὰ τὸ κλειζόμενος βλ. κατωτ. Ε18 σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. Ἑλλὰς ἐκλέϊζεν, πβ. Ε1.9 (v. l.) μὲ σχόλ. καὶ *Ε45.2-3 Ῥωμαίων σπέρμα πολυκτεάνων | κλη>ζ<όμενος Δέκμος Σερουίλιος. Βλ. ἐπίσης ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. εἰκόνα τάνδε.

  1. Karageorghis, V. (1964), Chronique des fouilles et découvertes archéologiques archéologiques à Chypre en 1963, BCH 88.1: 289-379.
  2. Michaelidou-Nicolaou, I. (1963-1994), Inscriptiones Cypriae Alphabeticae”, II-XXXIII. 1962-1993, RDACa↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑ h↑ i↑ j↑ k↑
  3. (1969), Report of the Department of Antiquities, Cyprus, Nicosia, Cyprus.
  4. Supplementum Epigraphicum Graecum, Amsterdam/Leiden.a↑ b↑
  5. Hansen, P. A. (1989), Carmina Epigraphica Graeca (saec. IV a. C. (CEG2)), Texte und Kommentare Berlin and New York.a↑ b↑
  6. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.
  7. Kaibel, G. (1878), Epigrammata Graeca ex lapidibus conlecta, Berlin.
  8. Hoffmann, E. (1893), Sylloge Epigrammatum Graecorum quae ante medium saeculum a. Chr. n. tertium incisa ad nos pervenerunt, Halle.
  9. Roussel, P. & Launey P. (1937), Inscriptions de Délos: Dédicaces postérieurs à 166 av. J.-C. (nos 2220-2528), textes divers, listes et catalogues, fragments divers postérieurs à 166 av. J.-C. (nos 2529-2859), Paris.
  10. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.a↑ b↑
  11. Hofmann, J B. (1974), Ἐτυμολογικὸν Λεξικὸν τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς, ἐξελληνισθὲν ὑπὸ Ἀ. Δ. Παπανικολάου, Ἀθήνα .