You are here

ORATORS - SOPHISTS

Please add a search word

ΡΗΤΟΡΕΣ – ΣΟΦΙΣΤΕΣ Κύπριοι δὲν μνημονεύονται πολλοὶ στὶς πηγές· ῥήτωρ σὰν τὸν Δημοσθένη καὶ τοὺς ἄλλους ὁμότεχνούς του τῆς κλασσικῆς ἐποχῆς οὐδείς· τεχνογράφος ῥήτωρ ἴσως ὑπῆρξε ὁ Ἀρχέλαος ὁ Κύπριος[1], μὲ τὴν ἔννοια ὅμως ἐκείνου ποὺ γράφει γιὰ σχετικὰ θέματα τοῦ παρελθόντος (τοῦ ἱστορικοῦ, ἢ τοῦ γραμματικοῦ) κι ὄχι μὲ τὴν ἔννοια –τὴ στενότερη– ἐκείνου ποὺ γράφει γιὰ τὴ ῥητορικὴ τέχνη[2], ὅπως ὁ Ὀνάσιμος (ἴσως δὲ καὶ ὁ Ζήνων). Οἱ ῥήτορεςσοφισταί (ἢ/καὶ φιλόσοφοι) ποὺ μᾶς ἐνδιαφέρουν ἐδῶ ἀνήκουν στοὺς μ.Χ. αἰ., ὅταν ἡ διαμάχη Φιλοσοφίας καὶ Ρητορικῆς παύει νὰ ἔχει τὴν ἔνταση τοῦ παρελθόντος καὶ κερδίζει ὅλο καὶ περισσότερο ἔδαφος ἡ διδασκαλία τῆς Ρητορικῆς σὲ ἕδρες εἰδικὲς ἢ στὶς σχολὲς σοφιστῶν (κυρίως κατὰ τὴν περίοδο τῆς «Δεύτερης Σοφιστικῆς»)· πολλοὶ δὲ γνωστοὶ ῥήτορεςσοφισταὶ τῆς περιόδου αὐτῆς, ὅπως ὁ Διονύσιος ὁ Ἁλικαρνασσεύς (ῥήτωρ καὶ παντοίως λόγιος, κατὰ τὸν Σουίδα) καὶ ὁ Ἀντίπατρος ὁ σοφιστής (ποὺ ἔγραψε Ὀλυμπιακοὺς καὶ Παναθηναϊκοὺς λόγους καὶ ἐς ἱστορίαν ἔβαλε τὰ Σεβήρου τοῦ βασιλέως ἔργα, κατὰ τὸν Φιλόστρατο), γράφουν καὶ ἔργα ἱστορικά[3].

Ὁ ΖΗΝΩΝ Ο ΚΙΤΙΕΥΣ ὁ συγγραφεὺς τοῦ β΄ αἰ. μ.Χ., ῥήτωρ μὲ ἀναζητήσεις φιλοσοφικές (εἰ δὲ ῥήτωρ τις ἦν ἢ φιλόσοφος, ἄδηλον, κατὰ τὸν Σουίδα), εὐτύχησε ἐν μέρει καὶ ἐν μέρει ἀτύχησε νὰ φέρει τὸ ἴδιο ὄνομα καὶ νὰ ἔχει τὴν ἴδια ἰδιαίτερη πατρίδα μὲ τὸν Ζήνωνα τὸν Κιτιέα τὸν Στωικὸ φιλόσοφο τοῦ 3ου αἰ. π.Χ. Εὔλογο ἦταν, σὺν τοῖς ἄλλοις, ἀπόψεις δικές του καὶ χωρία ἀμφισβητούμενα νὰ ἀποδίδονται κατὰ κανόνα στὸν μεγάλο φιλόσοφο, ὅπως π.χ. οἱ ὁρισμοὶ τῆς διηγήσεως καὶ τοῦ παραδείγματος (21 *F7). Ἡ πληροφορία τοῦ Σουίδα (σ.λ. Ζήνων, ζ 81) ὅτι ἔγραψε Περὶ στάσεων, Περὶ σχημάτων, Ὑπόμνημα εἰς Ξενοφῶντα, εἰς Λυσίαν, εἰς Δημοσθένην, Περὶ ἐπιχειρημάτων εἶναι πολύτιμη, καὶ δίνει τὸν μίτο γιὰ τὴ σύνδεση διάφορων χωρίων μαζί του (Τ2a-b, F1-4, F5, πιθανῶς δὲ –σὲ ἀντιπαραβολὴ μὲ ὅσα γνωρίζουμε γιὰ τὸν ἱδρυτὴ τῆς Στωικῆς φιλοσοφίας ἀφενὸς καὶ γιὰ τὴ ρητορικὴ τοῦ 2ου αἰ. μ.Χ. ἀφετέρου, καὶ μὲ νήματα ἐσωτερικὰ ἢ ἐξωτερικὰ ποικίλα– καὶ *Τ4 καὶ F6a-d, *T5a-b, ἴσως καὶ *Τ6). Ἡ ταύτισή του μὲ τὸν Ζήνωνα τὸν Ἀθηναῖον (*Τ3), παρὰ τὶς εὔλογες ἐπιφυλάξεις ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει κανείς, προβάλλει ὡς λίαν πιθανή· κατὰ τὸ παράδειγμα τοῦ Στωικοῦ Ζήνωνος –ποὺ εἶπε τὸ περιβόητο νῦν εὐπλόηκα, ὅτε νεναυάγηκα, δίδαξε καὶ τάφηκε μὲ τιμὲς στὴν Ἀθήνα ἔχοντας ἀνακηρυχθῆ δημότης Ἀθηναῖος[4]– καὶ ἄλλων (ὅπως ὁ Ὀνάσιμος[5]), οὐδόλως ἀποκλείεται νὰ ἔδρασε δημιουργικὰ στὴν Ἀθήνα καὶ νὰ ἀποκλήθηκε καὶ αὐτὸς Ἀθηναῖος. Ἡ ἐπίδρασή του σὲ συγχρόνους καὶ μεταγενεστέρους ρήτορες – σοφιστές, χωρὶς νὰ συγκρίνεται μὲ τὴν εὐρύτατη ἀνὰ τοὺς αἰῶνες ἐπίδραση τοῦ μεγάλου Στωικοῦ φιλοσόφου, δὲν εἶναι ἀμελητέα[6].

Ὁ ΟΝΑΣΙΜΟΣ Ο ΚΥΠΡΙΟΣ[7] ἢ Σπαρτιάτης –καὶ Ἀθηναῖοςἱστορικὸς καὶ σοφιστής, τῶν ἐπὶ Κωνσταντίνου γενομένων, κατὰ τὸν Σουίδα (σ.λ. Ὀνάσιμος), ἔγραψε Στάσεων διαιρέσεις, Τέχνην δικανικὴν πρὸς Ἀψίνην, Περὶ ἀντιρρητικῆς τέχνης, Προγυμνάσματα, Μελέτας, Ἐγκώμια, καὶ ἄλλα πλεῖστα (29 Τ1). Ἡ Κυπριακὴ καταγωγή του προτάσσεται ἀπὸ τὸν ἀρχαῖο λεξικογράφο. Πρόβλημα δημιουργεῖ τὸ ἢ Σπαρτιάτης (ὡς ἐπιδεκτικὸ διάφορων ἑρμηνειῶν, μὲ ἐπικρατέστερες ὑποθέσεις τὴ μαθητεία του –κοντὰ στὸν Ἀψίνην τὸν σοφιστήν, τοῦ ὁποίου καὶ νυμφεύεται τὴ θυγατέρα– στὴ Σπάρτη, κέντρο ἀνώτερων σπουδῶν τὴν ἐποχὴ αὐτή, ἢ διπλῆ –Κυπριακὴ καὶ Σπαρτιατικὴ– καταγωγή. Ἀντίθετα, τὸ Ὀνασίμου τοῦ σοφιστοῦ Ἀθηναίου (T2b, πβ. T2a) τοῦ ἴδιου λεξικογράφου (σ.λ. Ἀψίνης 4736, πβ. 4734) ὁδηγεῖ εὔλογα σὲ παραμονὴ καὶ διδασκαλία στὴν Ἀθήνα. Καὶ ὁ ἑξάκις μνημονευόμενος ἀπὸ τὸν Φλάβιο Βοπίσκο ὡς πηγή του γιὰ τὴ βιογραφία τοῦ Πρόβου Onesimus (F1-6) φαίνεται νὰ ταυτίζεται μαζί του (Ὀνάσιμος / Ὀνήσιμος, ἴσως καὶ Ὀνέσιμος), παρὰ τὶς ἀντιρρήσεις ποὺ ἔχουν κατὰ καιροὺς διατυπωθῆ· ἀποκτᾶ ἔτσι ἰδιαίτερη βαρύτητα τὸ ἱστορικὸς τοῦ Σουίδα (Τ1) καὶ φωτίζεται ἐν μέρει τὸ καὶ ἄλλα πλεῖστα τοῦ ἴδιου. Ὁ Ὀνάσιμος, ποὺ κλείνει τὴ χορεία τῶν ἀρχαίων Κυπρίων πεζογράφων σὲ τόσο ὄψιμη ἐποχή (ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου ἡ ἀκμή του), μαρτυρεῖ μ' ἄλλους πολλοὺς ἀνὰ τοὺς αἰῶνες πὼς οἱ πνευματικοὶ ἄνθρωποι τοῦ μακρυνοῦ νησιοῦ τῆς Ἀφροδίτης κέρδιζαν τὴν καταξίωση καὶ τὴν ἀθανασία σὰν ἔφταναν στὰ ἑκάστοτε κέντρα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὴν Ἀθήνα κυρίως, καὶ δημιουργοῦσαν ἐκεῖ.


[1] Βλ. ἀνωτ. σελ. 82 (μὲ σημ. 49).                                                                                                 

[2] Βλ. LSJ9 / LSK σ.λ. τεχνογράφος, «ὁ γράφων περὶ τέχνης, μάλιστα δὲ περὶ τῆς ῥητορικῆς τέχνης, Ἀριστ. Ρητ. πρ. Ἀλέξ. 1.17, Διον. Ἁλ. Λυσ. 24, κλπ.» (καὶ τὰ τεχνογραφικά: «δοκίμια ῥητορικῆς»)· ἀναλυτικὰ κατωτ. σσ. 389-90.

[3] Βλ. Lesky ΙΑΕΛ5 1133 κἑ., καὶ κατωτ. σχόλ. σ.στ. 21 Τ1.1-2, Τ2b.3, T3.1 κἑ. (σσ. 459 κἑ., 473-74, 476).

[4] Βλ. ΑΚυΓ5 σσ. 15 κἑ. καὶ ἀποσπ. 1α, 18, 28α, κ.ἄ.

[5] Βλ. κατωτ. (μὲ σημ. 60), καὶ σχόλ. στὰ 29 Τ1-F6, κυρίως σ.στ. Τ1.1 (σσ. 601 κἑ.

[6] Ἀναλυτικὰ κατωτ. 21 Τ1-*F7 μὲ σημειώσεις στὰ κριτ. ὑπομν. (σσ. 141-53) καὶ σχόλια (σσ. 459-99, κυρίως 459-61, 471-82, 485-87 [μὲ πρόσθετα χωρία πιθανῶς δικά του], 490-91, 495).

[7] Βλ. κατωτ. 29 Τ1-F6 (σσ. 271-75 καὶ [σχόλ.:] 602-7, μὲ πλούσια βιβλιογραφία.