You are here

INSCRIPTIONS

Please add a search word

Ὁ πεζὸς λόγος –ὅπως καὶ ὁ ποιητικός[1]– ἔχει μακρόχρονη καὶ πλούσια παράδοση στὴν Κύπρο. Ἡ ἀποκρυπτογράφηση τῆς Κυπροσυλλαβικῆς γραφῆς[2] ἔχει ἐπιτρέψει νὰ διαβαστοῦν καὶ νὰ ἀξιο­λογηθοῦν πάμπολλες ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ, τῆς Κυπροαρχαϊκῆς (700-475 π.Χ.) καὶ τῆς Κυπροκλασσικῆς (475-325 π.Χ.) περιόδου στὴν πλειονότητά τους[3], οἱ ὁποῖες ἀποτελοῦν πολύτιμα δείγματα Κυπριακῆς πεζογραφίας στὴν τοπικὴ Ἀρκαδοκυπριακὴ διάλεκτο τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσας[4]. Τὴν εἰκόνα συμπληρώνουν οἱ πάμπολλες ἐπιγραφὲς σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή, στὴν Ἑλληνιστικὴ κατὰ βάση Κοινή, ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 4ου αἰ. π.Χ. πολλὲς[5] –δίγραφες ὄχι σπάνια ὣς τὸ τέλος τοῦ 3ου π.Χ. αἰώνα– καὶ τοὺς μετέπειτα χρόνους τῆς Ἑλληνιστικῆς καὶ τῆς Ρωμαϊκῆς περιόδου. Ἀναπληρώνεται ἔτσι ἐν μέρει ἕνα σημαντικὸ κενὸ ὀφειλόμενο στὸ γεγονὸς ὅτι τὰ κείμενα τῶν ἀρχαίων Κυπρίων πεζογράφων δὲν ἔχουν τύχει ἄμεσης παράδοσης, ἡ δὲ ἔμμεση παράδοση –μὲ μηδαμινὲς σχεδὸν ἐξαιρέσεις– δὲν παραθέτει αὐτολεξεὶ κείμενά τους· πέραν τοῦ ὅτι οἱ ἐπιγραφὲς στὸ σύνολό τους ἀποτελοῦν πηγὲς πολυσήμαντες τῆς Κυπριακῆς ἱστορίας (σὲ τομεῖς ὅπως ἡ πολιτικὴ ὀργάνωση καὶ οἱ σχέσεις μὲ τὸν λοιπὸ Ἑλληνικὸ κόσμο, ἡ γλώσσα καὶ ἡ θρησκεία, ἡ κοινωνικὴ καὶ ἡ ἰδιωτικὴ ζωή, καὶ ἡ πνευματικὴ παραγωγή)[6], ὄχι λίγες ἀπ' αὐτὲς μαρτυροῦν ἐπίπεδο αἰσθητικῆς τοῦ λόγου ὑψηλό.

Ἰδιαίτερα σημαντικὴ καὶ πολυσυζητημένη εἶναι ἡ ἐκτενὴς συλλαβικὴ ἐπιγραφὴ τοῦ Ἰδαλίου (κατωτ. Ε1), ἡ ὁποία ἀποτελεῖ μοναδικὴ μαρτυρία γιὰ τὴν ἀνεπιτυχῆ πολιορκία τῆς πόλεως ἀπὸ τοὺς Μήδους καὶ τοὺς Κιτιεῖς στὶς ἀρχὲς τῆς Κυπροκλασσικῆς περιόδου (475-470 π.Χ., πιθανῶς) καὶ πηγὴ πολύτιμη τόσο γιὰ τὴν Κυπριακὴ διάλεκτο καὶ τὴν ἄσκηση τοῦ ἰατρικοῦ ἐπαγγέλματος στὸ νησὶ ὅσο καὶ γιὰ τὰ σπέρματα δημοκρατικῆς ὀργάνωσης τοῦ βασιλείου σὲ χρόνους πρώιμους, προσφέρει δὲ τὸ πιὸ πλῆρες Κυπριακὸ συλλαβάριο (ἀποτελούμενο ἀπὸ 53 σύμβολα)· ὄντας μοναδικὴ σὲ ἔκταση, ἀπαράμιλλη σὲ ὕφος καὶ παλαιότατη, ἐμφανίζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν πρώιμη καλλιέργεια τοῦ πεζοῦ λόγου στὴν Κύπρο, σὲ χρόνους κατὰ τοὺς ὁποίους φαίνεται νὰ ἀπουσιάζει ἡ ἐπώνυμη πεζογραφία[7]. Ἀξιόλογες –γιὰ διάφορους λόγους– εἶναι κι ἄλλες πολλὲς ἐπιγραφές, ὅπως οἱ κατωτ. Ε2-Ε9 (κι οἱ παρατιθέμενες στὰ σχετικὰ σχόλια, μὲ τοὺς Πίν. 66 καὶ 67)[8] οἱ συλλαβικὲς ἐπιγραφὲς ICS 103 (Μάριο, ἀρχὲς 6ου αἰ. π.Χ.), 15 (Παλαίπαφος, τέλη 6ου αἰ.), 166 (Μάριο, ἀρχὲς 5ου αἰ.)[9], 1/6/7/90/91 (Πάφος, 4ος αἰ.)[10]· ἡ δίγραφη ἐπιγραφὴ ICS 182=IKour 26 (4ος αἰ. π.Χ.)· οἱ ἀλφαβητικὲς ἐπιγραφὲς IKour 29 (μέσα 3ου αἰ. π.Χ.) καὶ 32 (περ. 235 π.Χ.), CIS XXII, XXVII, XXVIII (Πάφος, τέλη 3ου αἰ. / 145/4 / μέσα 2ου αἰ. π.Χ.), IKour 34, 45, 77 (μέσα 2ου αἰ. π.Χ. / 142-131 / 30 π.Χ., πιθανῶς), ISal 101 (β΄ ἥμισυ 1ου αἰ. μ.Χ.) καὶ 92 (123 μ.Χ.), CIS XXXVI (Καρπασία, 1ος αἰ. μ.Χ.), XXXVIII (Πάφος, μέσα 2ου αἰ. μ.Χ.) καὶ XXXIX (Λάπηθος, 2ος αἰ. μ.Χ.)[11], IKour 108 καὶ 109 (101 / 101-102 μ.Χ.), 111 (114 μ.Χ.), 156 (2ος αἰ. μ.Χ., πιθανῶς)[12], 89 καὶ 125 (2/3 αἰ. μ.Χ.), 127-142 (3ος αἰ. μ.Χ., κατάδεσμοι), καὶ πάμπολλες ἄλλες, μάρτυρες ἀδιάψευστοι παραγωγῆς πλούσιας[13].


[1] Βλ. ΑΚυΓ1 καὶ ΑΚυΓ2 (μὲ Εἰσαγωγές).

[2] Ἀπὸ τὸν Ἄγγλο Ἀσσυριολόγο G. Smith (1871 [σὲ γενικὲς γραμμές] -1876), μὲ τὴ βοήθεια τῆς δίγλωσσης –Φοινικικῆς καὶ Κυπροσυλλαβικῆς– ἐπιγραφῆς ICS 220 (βλ. κατωτ. 12 Ε1 σχόλ. σ.στ. 1: σσ. 285-86) ἀπὸ τὸν ναὸ τοῦ Ἀπόλλωνος στὸ Ἰδάλιο, τοῦ 388 π.Χ. (Βλ. συνοπτικὰ Nicolaou CIS σελ. 2 καὶ Θεοδωροπούλου ΕΚυΕ 19 σημ. 33, ὅπου καὶ βιβλιογραφία.) Γιά τὰ τοπικὰ συλλαβάρια βλ. Mitford IKour σσ. 390 κἑ. καὶ Masson ICS 57 κἑ. (συνοπτικὰ Nicolaou ὅ. π.).

[3] Πρῶτο δεῖγμα ἡ πολυσυζητημένη ἐπιγραφὴ ἐπὶ ὀβελοῦ μὲ τὸ Ἑλληνικὸ ὄνομα Ὀφέλτης σὲ Ἀρκαδοκυπριακὴ γενικὴ -αυ (βλ. Ἀ. Βοσκοῦ Μορφώ 44.14, μὲ Πίν. 17.2, καὶ κατωτ. 12 Ε1 σχόλ. σ.στ. 2 [1-2]: σελ. 287, βλ. καὶ Εἰκ. σελ. 284), τοῦ β΄ ἡμίσεος τοῦ 11ου αἰ. π.Χ. πιθανῶς (βλ. HGLC 2-7, πβ. τὶς ἀντιρρήσεις τῆς Ἰνοῦς Νικολάου: ΠΑΚ Β΄ 102).

[4] Βλ. τὶς ἐνδιαφέρουσες σχετικὲς εἰσηγήσεις καὶ τὶς ἐπακόλουθες συζητήσεις στὸ HGLC. Συνοπτικά: ΑΚυΓ1 σσ. 43-44 [ΑΚυΓ1β´ 65-67] καὶ ΑΚυΓ2 σσ. 54-55, ὅπου καὶ περαιτέρω βιβλιογραφία.

[5] Ἡ Ἑλληνικὴ ἀλφαβητικὴ γραφή, ποὺ ἀρχίζει νὰ κάνει αἰσθητὴ τὴν παρουσία της σὲ νομίσματα τοῦ βασιλιᾶ τῆς Σαλαμίνας Εὐαγόρα Α΄ (411-374 π.Χ.), παράλληλα πρὸς τὴ συλλαβικὴ γραφή (βλ. Nicolaou CIS σελ. 3, καὶ κατωτ. Πίν. 29 καὶ 37: πβ. Πίν. 8, 15, [17], 19, 23, [30], [48], [50] / [31], 33, [36], [44], [52]), ἐμφανίζεται συχνὰ ἀργότερα σὲ δίγραφες ἐπιγραφές (συλλαβικὴ γραφὴ τῆς Κυπριακῆς διαλέκτου καὶ ἀλφαβητικὴ γραφὴ τῆς Κοινῆς, κατὰ βάση), ἀπὸ τὶς ἀρχὲς κυρίως τῆς Κυπροελ­ληνιστικῆς περιόδου (μετὰ τὸ 325 π.Χ.) μέχρι καὶ τὰ τέλη τοῦ 3ου π. Χ. (στὶς ἐπιγραφὲς τοῦ Καφιζιοῦ [βλ. Χατζηιωάννου Διασπ. Γ΄ 77-85] γιὰ τελευταία φορά) ἀλλὰ καὶ σὲ ἀποκλειστικὰ ἀλφαβητικὲς ἐπι­γραφὲς τῆς ἴδιας περιόδου, κερδίζοντας συνεχῶς ἔδαφος μέχρι νὰ ἐπικρατήσει πλήρως (μετὰ τὰ τέλη τοῦ 3ου αἰ.). (Πβ. CIS σσ. 3-4, Hommossany Μελέτες 137 κἑ.: κυρίως 141-42 καὶ 151, καὶ Θεοδωροπούλου ΕΚυΕ 10-12.) Χαρακτηριστικά: ἀπὸ τὶς Κυπριακὲς ἔμμετρες ἐπιγραφὲς τῶν ἀρχῶν τῆς Κυπροελ­ληνιστικῆς περιόδου οἱ ὑπ' ἀρ. 11 [ΑΚυΓ2] Ε6 καὶ Ε7 ἀπὸ τοὺς Γόλγους (ὅπως καὶ τὸ Ε5 ἀπὸ τὴ Μόρφου, 5/4 αἰ. ὅμως) εἶναι χαραγμένες σὲ συλλαβικὴ γραφή· οἱ Ε8, Ε59 [γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Πάφου Νικοκλῆ], Ε61 ἀπὸ τὴν Πάφο (ἡ τελευταία ἴσως ἀπὸ τὸ Μάριο) καὶ Ε15 (γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Ἀμαθούντας Ἀνδροκλῆ] φέρουν συνοδευτικὲς ἐπιγραφὲς σὲ πεζὸ λόγο χαραγμένες σὲ τοπικὸ συλλαβάριο (ἐνῶ τὸ ἐπίγραμμα εἶναι χαραγμένο σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή)· οἱ Ε12 καὶ Ε14 (Πάφος, γιὰ τὸν Νικοκλῆ), Ε13 (Λέδριο τέμενος, γιὰ τὸν Νικοκλῆ ἐπίσης), Ε16 (Σόλοι, γιὰ τὸν βασιλιὰ Πασικράτη πιθανῶς), ἄλλες ποὺ δὲν ἀποκλείεται νὰ ἀνήκουν στὶς ἀρχὲς τοῦ 3ου αἰ. (Ε17, Ε18, Ε20, Ε21, Ε60), καθὼς καὶ ὅλες ὅσες χρονολογοῦνται μετὰ τὶς ἀρχὲς καὶ πρὶν ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 3ου αἰ. π.Χ. (Ε23, Ε24, ἴσως καὶ ἄλλες), ἐν γένει δὲ ὅσες ἀναφέρονται μὲν σὲ Κυπρίους ἀλλὰ βρέθηκαν ἐκτὸς Κύπρου καὶ εἶναι ἀβέβαιη ἡ Κυπριακὴ πατρότητά τους (Ε4 [5ου αἰ. π.Χ.] καὶ Ε10 [μέσα 4ου αἰ.] ἀπὸ τὴν Ἀττική, Ε9 [τέλη 4ου αἰ., γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Σαλαμίνας Νικοκρέοντα] ἀπὸ τὸ Ἄργος, Ε11 [τέλη 4ου αἰ. πιθανῶς] ἀπὸ τὴν Πριήνη, Ε19 [3ου αἰ.] ἀπὸ τὴ Ρόδο), εἶναι χαραγμένες σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή (τῆς Κοινῆς, μὲ συχνὰ ἐντυπωσιακὴ ὅμως τὴν παρουσία Κυπριακῶν διαλεκτικῶν τύπων)· ἐντυπωσιακὴ εἶναι ἡ περίπτωση τοῦ πιθανῶς Κυπριακοῦ ἐπιγράμματος Ε3 (Ἀμαθοῦς, ἀρχὲς 5ου αἰ. π.Χ.), σὲ ἀλφαβητικὴ γραφὴ τῆς Ἰωνικῆς (γιὰ τὸν θαμμένο στὴν Κύπρο Ἁλικαρνασσέα πολεμιστὴ Ἰδάγυγο). Δὲν λείπουν οἱ μεμονωμένες περιπτώσεις παλαιότατων δίγραφων πεζῶν ἐπιγραφῶν, ὅπως αὐτὴ τῶν ἀρχῶν τοῦ 6ου αἰ. π.Χ. ἀπὸ τὸ Μάριο (ΚΜ: I. S. 1=CIS pl. IV) πού 'ναι χαραγμένη στὸ ἀρχαϊκὸ Ροδιακὸ ἀλφάβητο καὶ στὸ Κυπριακὸ συλλαβάριο.

[6] Βλ. Ι. Νικολάου, «Οι επιγραφές και τα νομίσματα σαν πηγές της Κυπριακής ιστορίας (Αρχαϊκοί – Ρωμαϊκοί χρόνοι)», ΠΑΚ Β΄ 101-109. (Γιὰ τὸν ὅρο ἐπιγραφή –καὶ ἐπίγραμμα– βλ. ΑΚυΓ2 σελ. 49 μὲ σημ. 2.)

[7] Βλ. Nicolaou CIS σελ. 3 καὶ ΠΑΚ 104-105, πβ. Hommossany Μελέτες 12 κἑ.

[8] Βλ. καὶ Πίν. 12, 14, 15, 21, 68, 75, 76.

[9] Βλ. καὶ ΑΚυΓ2 (ἐξώφυλλο, μὲ σημ.) καὶ Ἀ. Βοσκοῦ Μορφώ 45.24.

[10] Βλ. καὶ ΑΚυΓ2 Ε59 μὲ σχόλια (σσ. 432 κἑ.).

[11] Βλ. κατωτ. Πίν. 77 (σελ. 619). Βλ. καὶ τὶς ἀξιόλογες ἐπιγραφὲς Mitford FCECy ἀρ. 35 καὶ NIRCy ἀρ. 26 (: Περιστιάνη Γεν. Ἱστ. 950-52 ἀρ. 39 καὶ 442-44), ἡ πρώτη ἀπὸ τὴ Μόρφου (τῶν Σόλων ἴσως, τοῦ 3ου πιθανῶς αἰ. π.Χ.: κατωτ. σελ. 86) καὶ ἡ δεύτερη ἀπὸ τὴν πόλη τῆς Χρυσοχοῦς (Μάριο / Ἀρσινόη, α΄ ἥμισυ 1ου αἰ. μ.Χ.: ἀνωτ. σελ. xiv).

[12] Νικῆτα Χρε|στέ, χαῖρε, | μὴ λυποῦ (λύπου Mitford)· | οὐδὶς |θάνα|τος. Πβ. ΑΚυΓ2 Ε26. 9-10 (καὶ Ε42).

[13] Γιὰ τὶς συλλαβικὲς ἐπιγραφὲς τῆς Κύπρου πληρέστερη παραμένει ἡ ἔκδοσή τους ἀπὸ τὸν O. Masson (ICS 1961 / 19833)· βλ. καὶ Deecke InES (καὶ O. Hoffmann GD). Ἀξιόλογες ἐκδόσεις Κυπριακῶν ἐπιγραφῶν ἐν γένει (κυρίως σὲ ἀλφαβητικὴ γραφὴ) ἔχουν δώσει οἱ T. B. MItford καὶ Ἰνὼ Νικολάου (βλ. ἀνωτ. Βιβλιογραφία)· βλ. ἐπίσης SEG, ΑΚΕΠ Δα΄ / Δβ΄ (βλ. καὶ Σακελλαρίου Κυπρ., καὶ Περιστιάνη Γεν. Ἱστ.), TSal1 καὶ TSal2, ἀλλὰ καὶ CIG II (pars XII sectio decima, ἀρ. 2613-2652) καὶ III, OGIS καὶ SIG3 (καὶ Rhodes – Lewis DeGrS 451 κἑ.)· περαιτέρω βιβλιογραφία: Hommossany Μελέτες XVI κἑ. (καὶ Θεοδωροπούλου ΕΚυΕ 1 κἑ. – ΑΚυΓ2 σελ. 54 σημ. 2). Ἐπιλογὴ ἀλφαβητικῶν γραφῶν τῆς Κύπρου: Mitford FCECy σσ. 96-98 καὶ ISal σσ. 172-73.