You are here

T5

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Cael. Aurel. Tard. pass. 1.139-40

1Multi quoque vetustiores istam curationem ordinantes variis error-

ibus conciderunt, quos2 memorare superfluum est, quippe cum eor-

um vires proditione temporis expirasse videantur, ex quibus est Me-

necrates Zeophletensis3 , item Tryphon , Philotimus , Chrysippus , De-

  marchus  et horum4 plurimi. quod est nudum atque probabile ex

conscriptione Curationum5 Apollonii Citiensis  secundo

libro De epilepticis6 , item Nicandri tertio libro .

  1. [Vid. Cael. Aurel. edd. Drabkin et Bendz; vid. etiam Deichgräber GrEmp 278.]
  2. 2 quod Deichgräber
  3. 4 Zeophletensis codd., it. Deichgräber et dubit. nos: Zeophletensis€ Drabkin (adnotans [177] «nimirum ex Ζεὺς ἐπικληθεὶς ortum; cf. Anon. Lond. XIX.18»; vid. etiam supra 14 F4.2-3 [Clem. Alex. Protr. 4.54.3] cum adnot. [pp. 382-83] s.v. Μενεκράτης ὁ ἰατρός, Ζεὺς οὗτος ἐπικεκλημένος), it. Bendz
  4. 5 aliorum Drabkin (adnotans [178] «horum edd. (sc. sectatores?)»; horum et Bendz)
  5. 6 Curationum Deichgräber (cf. RE s.v. Apollonios no. 102); dubit. iteravimus (vid. infra ad loc.): cur- cett.
  6. 7 De epilepticis Bendz, et nos dubitantes (cf. Puschmann Alex. Trall. [vid. infra adnot. ad *F3] I 558 adnot. 2): de epil- cett.
Καίλ. Αὐρηλ. Χρόν. παθ. 1.139-40

Πολλοὶ ἐπίσης παλαιότεροι ρυθμίζοντας αὐτὴ τὴ θεραπεία (τῆς ἐ-

πιληψίας) ὑπέπεσαν σὲ ποικίλα λάθη, πού 'ναι περιττὸ νὰ μνημο-

νεύσουμε, καθὼς ἡ ἐπίδρασή τους φαίνεται νὰ ἐξέπνευσε μὲ τοῦ

χρόνου τὴν ἐτυμηγορία, μεταξὺ τῶν ὁποίων εἶναι ὁ Μενεκράτης ὁ

ἀποκαλούμενος Ζεύς, ἐπίσης ὁ Τρύφων, ὁ Φιλότιμος, ὁ Χρύσιππος,

ὁ Δήμαρχος καὶ πολλοὶ ἀπὸ τοὺς μαθητές τους. Αὐτὸ καθίσταται

ὁλοφάνερο καὶ εὔλογο ἀπὸ τὴ συγγραφὴ τῶν Θεραπειῶν τοῦ

Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως στὸ δεύτερο βιβλίο του Περὶ

ἐπιληπτικῶν, καθὼς ἐπίσης στὸ τρίτο βιβλίο τοῦ Νικάνδρου.

Σχόλια: 

Πηγή: Caelius Aurelianus (Tard. pass. 1.139-40: Καίλιος Αὐρηλιανός, Χρόν. παθ. 1.139-40), ἰατρικὸς συγγραφέας ἢ μᾶλλον συμπιλητής, ἀπὸ τὴν πόλη Sicca τῆς βόρειας Ἀφρικῆς, τοῦ 5ου αἰ. μ.Χ. (ἀκμή: περὶ τὸ 450). Τὰ ἔργα του Περὶ ὀξέων παθήσεων (Celeres passiones) καὶ Περὶ χρονίων παθήσεων (Tardae passiones) ἀποτελοῦν διασκευὴ στὴ Λατινική –μὲ προσθῆκες ἢ συντομεύσεις– τῶν ἀντίστοιχων ἔργων τοῦ μεθοδικοῦ ἰατροῦ Σωρανοῦ τοῦ Ἐφεσίου (βλ. κατωτ. 36 Τ1.9, σχόλ. σ.λ.)· ὁ Caelius Aurelianus διεσκεύασε ἐπίσης τὰ γυναικολογικὰ ἔργα τοῦ Σωρανοῦ (βλ. κατωτ. 36 Τ1.9). Βλ. Pollak ΙατρΑ1 263 μὲ σημ. 28, 363, 379, 400· Krug ΑρχΙ2 216· Smith HiTr3 223-24· von Staden Heroph.4 300 κἑ. (κ.ἀ.· Ind. σελ. 653)· Fraisse Cass. Fel.5 XI· τὶς εἰσαγωγὲς στὶς ἐκδόσεις Drabkin6 καὶ Bendz7 (μὲ βιβλιογραφία). Βλ. ἐπίσης κατωτ. F1, F2, F3.

3-4. Menecrates Zeophletensis: πιθανῶς ὁ Συρακούσιος ἰατρὸς τοῦ 4ου αἰ. π.Χ., ὁ ὁποῖος ἐθεράπευε τὰς ἱερὰς καλουμένας νόσους (Ἀθήν. 7, 289a, πβ. Σουίδ. σ.λ. Μενεκράτης [μ 602]: ἐθεράπευε γὰρ τὴν ἱερὰν νόσον) καὶ αὐτοαποκαλοῦνταν Ζεύς· κατὰ τὸν Ἀθήναιο (ὅ.π.): ταῦτα, νὴ τὴν Ἀθηνᾶν ... Μενεκράτει ὑγιαίνειν (βλ. ΑΚυΓ38 σχόλ. σ.στ. 14 F4 σ.λ. Μενεκράτης)· βλ. καὶ Αἰλιαν. Ποικ. ἱστ. 12.51 καὶ (συνοπτικά:) Σουίδ. ὅ.π., πβ. Κλήμ. Ἀλεξ. Προτρ. 4.54.3 (: ΑΚυΓ3[bib1070][/bib] 14 F4) καὶ (σὲ σχέση μὲ τὸν Ἀγησίλαο:) Πλουτ. Ἀγησ. 21.5, Ἀποφθεγμ. βασ. καὶ στρατ. 191a 5 καὶ Ἀποφθέγμ. Λακων. 213a 1. Δύσκολα μπορεῖ νὰ ὑποστηριχθεῖ ὅτι ὁ ἐδῶ Μενε­κράτης (ὁ Ζεοφλήτης: βλ. καὶ κριτ. ὑπόμν. μας σ.στ. 4 σ.λ. Zeophletensis) ταυτί­ζεται μὲ τὸν Τιβέριο Κλαύδιο Μενεκράτη, ἰατρὸ τοῦ 1ου μ.Χ. αἰ. (βλ. Μαυρ. Ἀρχιγ.9 351-52 μὲ σημ. 442, ὅπου καὶ βιβλιογραφία), ὄχι τόσο γιατὶ αὐτὸς εἶναι γνωστὸς ὡς φαρμακολόγος ἐνῶ ὁ λόγος στὸ ἐδῶ ἀπόσπ. τοῦ Καίλιου Αὐρηλιανοῦ εἶναι περὶ ἐπιληψίας (καὶ ὁ Μενεκράτης ἀναφέρεται πρῶτος ἀνάμεσα σὲ πολλοὺς παλαιοτέρους: βλ. κατωτ.), ὅσο γιατὶ ἡ ὅλη διατύπωση τοῦ Καίλ. Αὐρηλ. (κυρίως στ. 5-7) φαίνεται νὰ ὁδηγεῖ σὲ χρόνους παλαιοτέρους τοῦ Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως τουλάχιστο (πιθανῶς καὶ τοῦ Νικάνδρου). (Γιὰ τὸν Μενεκράτη τὸν Συρα­κούσιο βλ. καὶ ΙΦΑΕ[bib5096][/bib] ἀρ. 158 [σσ. 116-17], ΑΕΙ10 σελ. 332, Μανιάτη Ιστ11Ι 158.)

4. Tryphon: πιθανῶς ὁ Τρύφων ὁ ἀρχαῖος τοῦ Γαληνοῦ (Π. συνθ. φαρμ. γέν. XIII 745.4 μελάγχλωρος κεφαλικὴ, ᾗ ἐχρήσατο Τρύφων ὁ ἀρχαῖος, καὶ Π. συνθ. φαρμ. κ. τόπ. XII 843.11 Τρύφωνος ἀρχαίου ἡ εὔχρους λεγομένη), ἀναφερόμενος ἀπὸ τὸν ἴδιο καὶ ὡς Τρύφων Γορτυνιάτης (Π. συνθ. φαρμ. κ. τόπ. XIII 246.8, καὶ 253.3 Ἄλλο Τρύφωνος Γορτυνιάτου Κρητὸς φάρμακον ἐπιτεταγμένον), πιθανῶς δὲ ταυτι­ζόμενος μὲ τὸν Τρύφωνα (Θρασύβ. V 892.2 [5-6] κἑ. καθάπερ οὖν Ἱπποκράτης καὶ Διοκλῆς καὶ Πραξαγόρας καὶ Φιλότιμος καὶ Ἡρόφιλος ὅλης τῆς περὶ τὸ σῶμα τέχνης ἐπιστήμονες ἦσαν, ὡς δηλοῖ τὰ συγγράμματα αὐτῶν, οὕτως αὖ πάλιν οἱ περὶ Θέωνα καὶ Τρύφωνα τὴν περὶ τοὺς ἀθλητὰς κακοτεχνίαν μετεχειρί­σαντο, καθάπερ αὖ καὶ τὰ τούτων δηλοῖ συγγράμματα, παρασκευήν τέ τι γυμνάσιον ὀνομαζόντων καὶ αὖθις ἕτερόν τι μερισμόν, ἔπειτ' ἄλλο τι τέλειον, ἀποθεραπείαν δ' ἄλλο, καὶ ζητούντων, εἴτε κατὰ τὴν τοιαύτην περίοδον ἀσκητέον ἐστὶ καὶ γυμναστέον τὸν ἀθλητὴν εἴτε κατ' ἄλλον τινὰ τρόπον. ᾗ καὶ θαυμάζειν ἐπέρχεταί μοι τῶν νῦν τοὺς ἀθλητὰς γυμναζόντων, ὅταν ἀμφισβητούντων ἀκούσω μέρος εἶναι τῆς ἑαυτῶν τέχνης τὸ ὑγιεινόν. ὅπου γὰρ οὐδὲ τῆς ὄντως γυμναστικῆς μέρος ἐστὶν ἀλλ' ἔμπαλιν ἐκείνη μέρος ὑγιεινοῦ, τί χρὴ περὶ τῆς τούτων κακοτεχνίας ἀμφιβάλλειν, ἣ μήτε μέρος ἐστὶν ὅλως τῆς περὶ τὸ σῶμα τέχνης ἐπιτηδεύματός τε προέστηκεν οὐχ ὑπὸ Πλάτωνος μόνον ἢ Ἱπποκράτους, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἰατρῶν τε καὶ φιλοσόφων ἀτιμαζομένου; [μὲ τὴ σύνταξη: ἦσαν καὶ –γιὰ τὸν Τρύφωνα– μετεχειρίσαντο, κατ' ἀντίθεση μὲ τὸ τῶν νῦν τοὺς ἀθλητὰς γυμναζόντων στὴ συνέχεια, νὰ ὁδηγεῖ σὲ χρόνους παλαιότερους τοῦ Γαληνοῦ], καὶ Π. συνθ. φαρμ. κ. γέν. XIII 847.5 Τρύφωνος κεφαλικόν). Ὁ Τρύφων ὁ ἀρχαῖος τοῦ Γαληνοῦ, ἀπὸ τὴν ἄλλη, καὶ ὁ Tryphon pater τοῦ Κέλσου (Περὶ ἰατρ. 6.5.3 καὶ 7 προοίμ. 3.7) φαίνεται νὰ ταυτίζονται (μὲ τὸ δεύτερο χωρίο νὰ ὁδηγεῖ σὲ χρόνους κοντινοὺς πρὸς τὸν συγγραφέα [βλ. ἀνωτ. *T4, Πηγή]: <Ac> Romae quoque non mediocres professores, maximeque nuper T<r>yphon pater et Euelpistus et, ut scriptis eius intellegi potest, horum eruditissimus Meges quibusdam in melius mutatis aliquantum ei disciplinae adiecerunt), ὅπως πιθανῶς καὶ ὁ Tryphon chirurgus τοῦ Σκριβωνίου Λάργου (Scrib. Larg. [Ρώμη, 1ος αἰ. μ.Χ.: ἀκμὴ περὶ τὸ 50 μ.Χ.;], Comp. 201 Emplastrum Tryphonis chirurgi subviride, 203 καὶ 205 E. viride Tr. ch. [βλ. καὶ Comp. ind. 249, πβ. 252 καὶ 254], 210 E. nigrum Tryphonis κ.λπ.], 231.4 Tryphon, 240 [Tryphonis medicamentum] Tryphon chirurgus carnem eminentem hoc medicamento compescebat, καὶ 175 Sed multo magis emplastri huius vis facit, quod Augusta propter eiusmodi casus habuit compositum et multis profuit. accepimus a Tryphone praeceptore nostro κ.λπ. [173 Antidotus Celsi], μὲ τὸ τελευταῖο χωρίο νὰ ὁδηγεῖ καὶ πάλι σὲ χρόνους κοντινούς). Τούτων οὕτως ἐχόντων, ὁ πιθανὸς Tryphon τοῦ Καίλιου Αὐρηλιανοῦ φαίνεται νὰ μὴν εἶναι τόσο παλαιὸς ὅσο οἱ λοιποὶ vetustiores· ἡ φήμη τοῦ Τρύφωνος τοῦ ἀρχαίου σὲ συνδυασμὸ μὲ τὸ προσωνύμιο ἀρχαῖος πιθανὸν νὰ εὐθύνεται γιὰ τὴν ἐδῶ μνεία του. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, τίποτα δὲν φαίνεται νὰ τὸν συνδέει μὲ τὴ θεραπεία τῆς ἐπιληψίας (περὶ τῆς ὁποίας ὁ ἐδῶ λόγος)· καὶ μολονότι αὐτὸ δὲν ἀποκλείεται νὰ εἶναι τυχαῖο, προβάλλει ἑλκυστικὴ ἡ ὑπόθεση νὰ πρόκειται γιὰ ἕναν Τρύφωνα ὄντως ἀρχαῖον, τῶν χρόνων τῶν ἐδῶ συναναφερομένων ἰατρῶν, ποὺ ταυτίστηκε μὲ τὸν Τρύφωνα τὸν ἀρχαῖον τοῦ Γαληνοῦ, τὸν Τρύφωνα πατέρα τοῦ Κέλσου καὶ τὸν Τρύφωνα τὸν χειρουργὸν τοῦ Σκριβωνίου Λάργου.

   Philotimus: Φιλότιμος, τὸ ὀρθὸ Φυλότιμος (βλ. von Staden Heroph.4 48 μὲ σημ. 32 [ὅπου παραπομπὴ στὸν H. Diller, "Phylotimos", RE[bib1119][/bib] 20.1, 1941, 1030, καὶ στὸν F. Steckerl, Praxag.12 108-23], καὶ Μαυρ. Ἀρχιγ9. 246 μὲ σημ. 67-68, ὅπου καὶ παραπομπὴ στὸν Chantraine13 σ.λλ. φῦλον καὶ τιμὴ καὶ περαιτέρω βιβλιογραφία), ἰατρὸς τοῦ 4/3 αἰ. π.Χ. (περισσότερα: von Staden[bib5173][/bib] ὅ.π. 48-50), μαθητὴς τοῦ Πραξαγόρου (βλ. κατωτ. F3.2 καὶ 35 F1.5) καὶ συμφοιτητὴς τοῦ Ἡροφίλου (βλ. ἀνωτ. *Τ3.2 κἑ.) καὶ τοῦ Ἐρασιστράτου (βλ. κατωτ. 34 F3.1 καὶ F4.2). Τὸν ἐκθειάζει –σὺν τοῖς ἄλλοις– ὁ Γαληνός (Π. φυσ. δυν. II 117.7 κἑ. περὶ δὲ τῆς τῶν χυμῶν γενέσεως οὐκ οἶδ' εἴ τις ἔχει προσθεῖναί τι σοφώτερον ὧν Ἱπποκράτης εἶπε καὶ Ἀριστοτέλης καὶ Πραξαγόρας καὶ Φιλότιμος καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν παλαιῶν [πβ. II 178.9 κἑ., Π. μελ. χολ. V 105.8 κἑ., Ὑγιειν. VI 278.12 κἑ., κ.ἀ.], Π. χρ. ἀναπν. IV 483.7 κἑ. δήλη μὲν ἤδη καὶ ἡ Ἀσκληπιάδου ἐξεληλεγμένη δόξα μετὰ τῆς Ἐρασιστράτου, δήλη δὲ καὶ ἡ Πραξαγόρου καὶ Φιλοτίμου, Θρασύβ. V 879.9 κἑ. τοὺς τῆς ὄντως γυμναστικῆς ἐπιστήμονας ἤδη καλῶμεν, Ἱπποκράτην τε καὶ Διοκλέα καὶ Πραξαγόραν καὶ Φιλότιμον, Ἐρασίστρατόν τε καὶ Ἡρόφιλον ὅσοι τ' ἄλλοι τὴν ὅλην περὶ τοῦ σώματος τέχνην ἐξέμαθον, κ.ἀ.).

  Chrysippus: Χρύσιππος, πιθανῶς ὁ Κνίδιος ἰατρὸς τοῦ 4ου αἰ. π.Χ. ποὺ ὑπῆρξε διδάσκαλος τοῦ Ἐρασίστρατου (ἢ ὁ υἱὸς τούτου, ἰατρὸς Πτολεμαίου, ἢ ἔστω ὁ ὁμώνυμος ἰατρὸς ὁ μαθητὴς Ἐρασιστράτου), ποὺ μνημονεύει ὁ Διογ. Λαέρτ. (Φιλ. βί. 7.186 Γέγονε δὲ καὶ ἄλλος Χρύσιππος Κνίδιος ἰατρός, παρ' οὗ φησιν Ἐρασίστρατος τὰ μάλιστα ὠφελῆσθαι. καὶ ἕτερος υἱὸς τούτου, ἰατρὸς Πτολεμαίου, ὃς διαβληθεὶς περιήχθη καὶ μαστιγούμενος ἐκολάσθη· ἄλλος μαθητὴς Ἐρασιστράτου καί τις Γεωργικὰ γεγραφώς), μολονότι οὐδόλως ἀποκλείεται νὰ πρόκειται γιὰ τὸν ἴδιο τὸν Στωικὸ φιλόσοφο, τὸν Χρύσιππον τὸν Σολέα (ὅ.π. 7.179 κἑ., βλ. καὶ κατωτ. F1.2 σχόλ. σ.λ. Demetrius). Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ ἀναφορὰ στὸν Κνίδιο ἰατρό (τὸν πατέρα, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὰ συμφραζόμενα) τοῦ Κέλσου (Περὶ ἰατρ. 1 προοίμ. 8.4 [5] Post quem [sc. Hippocratem] Diocles Carystius, deinde Praxagoras et Chrysippus, tum Herophilus et Erasistratus sic artem hanc exercuerunt, ut etiam in diversas curandi vias processerint), καὶ τοῦ Πλίνιου (Φυσ. ἱστ. 29.5 ex Chrysippo discipulus eius Erasistratus, Aristotelis filia genitus, κ.ἀ. συχνά: μνεία ἰατροῦ Χρυσίππου, ἀλλὰ καὶ τοῦ ὁμωνύμου φιλοσόφου, κυρίως στὸ 30.103 Chrysippus philosophus tradidit phryganion adalligatum remedio esse quartanis). Ὑπὲρ τοῦ Χρυσίππου τοῦ πρεσβυτέρου συνηγοροῦν πολλά. Ἀξίζει νὰ προστεθεῖ καὶ ἕνα ἄλλο χωρίο τοῦ Διογ. Λαερτ. (Φιλ. βί. 8.86-87), ὅπου ὁ Εὔδοξος Αἰσχίνου Κνίδιος, ἀστρολόγος, γεωμέτρης, ἰατρός (ποὺ διήκουσε τὰ ἰατρικὰ Φιλιστίωνος τοῦ Σικελιώτου), ταξίδεψε στὴν Αἴγυπτο [87.2:] μετὰ Χρυσίππου τοῦ ἰατροῦ, συστατικὰς φέροντα παρ' Ἀγησιλάου (βλ. ἀνωτ. γιὰ τὴ σχέση τοῦ Μενεκράτη μὲ τὸν Ἀγησίλαο) πρὸς Νεκτάναβιν. (Γιὰ τὸν Χρύσιππο τὸν Κνίδιο βλ. σὺν τοῖς ἄλλοις: Pollak ΙατρΑ1 219, 236, 385 (κ.ἀ.) καὶ Smith HiTr3 80, 182, 196, 227· γιὰ ἰατροὺς μὲ τὸ ὄνομα Χρύσιππος: von Staden Heroph.4 46-48 [κ.ἀ.].)

4-5. Demarchus: ἡ ἐδῶ μνεία φαίνεται νὰ εἶναι μοναδική· τὸ ὅλο χωρίο φαίνεται νὰ ὁδηγεῖ σὲ χρόνους ἀρκετὰ παλαιότερους τοῦ Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως (βλ. ὅμως καὶ ἀνωτ. σχόλ. σ.λ. Tryphon).

6. Curationum Apollonii Citiensis: ἡ ἐδῶ μνεία Curationum (πιθανῶς ΘεραπειῶνΘεραπευτικῶν [βιβλία], ἢ Ἰάσεων [βλ. κατωτ. σχόλ. σ.λ. Nicandri]) καὶ τοῦ δευτέρου βιβλίου τοῦ ἔργου αὐτοῦ De epilecticis (πιθανῶς Περὶ ἐπιληπτικῶν) ἢ τμήματός του εἶναι μοναδική, καὶ ἀβέβαιη (βλ. κριτ. ὑπόμν. μας σ.στ. 6 καὶ 7): curationum γράφουν οἱ λοιποὶ πλὴν Deichgräber14 ἐκδότες καὶ de epilepticis οἱ λοιποὶ πλὴν Bendz7. Γράψαμε Curationes καὶ De epilepticis (ὄχι χωρὶς ἀμφιβολίες, γιὰ τὴν πρώτη κυρίως περίπτωση), πιστεύοντας ὅτι ἀποδίδουν στὴ Λατινικὴ τὸν Ἑλληνικὸ τίτλο τοῦ ἔργου καὶ τοῦ δευτέρου βιβλίου του (ἀντίστοιχα), κι ὄχι ἁπλῶς τὸ περιεχόμενό τους. Τμήματα ἔργου Περὶ ἐπιληπτικῶν (ἢ Περὶ ἐπιληψίας) εὑρίσκονται πολλὰ στὰ σωζόμενα ἔργα ἀρχαίων Ἑλλήνων ἰατρῶν (βλ. κατωτ. στ. 7 σχόλ. σ.λ. De epilepticis), ὅπως καὶ τμήματα ἔργων μὲ τὴ λέξη θεραπεία στὸν τίτλο τους (βλ. π.χ. Μαυρ. Ἀρχιγ9.: Πίν. ὅρων σ.λ. θεραπεία). Ἔργα ὅμως μὲ τὸν τίτλο Θεραπεῖαι (-ῶν) ἢ Περὶ θεραπειῶν, ἢ ΘεραπευτικαίΘεραπευτικά σώζονται ἐλάχιστα (κι ὄχι πάντα μὲ βέβαιο τὸν τίτλο τους): Ὁ Διοκλῆς (βλ. κατωτ. F3.2 σχόλ. σ.λ. Diocli) φέρεται νὰ ἔγραψε ἔργο Θεραπεῖαι (-ῶν, ἢ Περὶ Θεραπειῶν) ἢ Θεραπευτικά· ὁ Ἀρχιγένης Χρονίων νόσων θεραπευτικά, κατὰ πᾶσαν δὲ πιθανότητα καὶ Ὀξειῶν νόσων θεραπευτικά (βλ. Μαυρ. Ἀρχιγ.9 54 καὶ 102-105)· ὁ Γαληνὸς Θεραπευτικῆς μεθόδου βιβλία ιδ´ [βιβλίον Α, κ.λπ.: βλ. καὶ κατωτ. σχόλια στὸ 36 Τ1], στὴ Λατινικὴ De methodo medendi), Πρὸς Γλαύκωνα θεραπευτικά (Γαληνοῦ τῶν Πρὸς Γλαύκωνα θεραπευτικῶν βιβλίον Α, Β), Περὶ φλεβοτομίας θεραπευτικόν (De curandi ratione per venae sectionem)· ὁ Ἀρεταῖος Ὀξειῶν νούσων θεραπευτικόν καὶ Χρονίων νούσων θεραπευτικόν· ὁ Ἀλέξανδρος ὁ Τραλλιανὸς ἔργο 12 βιβλίων μὲ –πιθανὸ– τίτλο Θεραπευτικά (βλ. κατωτ.)· καὶ ὁ Νίκανδρος ἔργο Ἰάσεων συναγωγή (βλ. κατωτ. στ. 7 σχόλ. σ.λ. Nicandri). Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ὁ ὅρος θεραπευτικὰ χρησιμοποιεῖται γιὰ νὰ δηλώσει μιὰν κατηγορία ἔργων ποὺ ἀναφέρονται στὸ θεραπευτικὸν μέρος τῆς Ἰατρικῆς· χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ κατάταξη ἔργων τοῦ Ἱπποκράτη ἀπὸ τὸν Ἐρωτιανό (Ἱπποκρ. λέξ. 36): σημειωτικὰ μὲν οὖν ἐστι ταῦτα· Προγνωστικόν, Προρρητικὸν α´ καὶ β´ (ὡς οὐκ ἔστιν Ἱπποκράτους ἐν ἄλλοις δείξομεν), Περὶ χυμῶν. αἰτιολογικὰ δὲ καὶ φυσικά· Περὶ φυσῶν, Περὶ φύσεως ἀνθρώπου, Περὶ ἱερᾶς νόσου, Περὶ φύσεως παιδίου, Περὶ τόπων καὶ ὡρῶν. θεραπευτικὰ δέ· τῶν μὲν εἰς χειρουργίαν ἀνηκόντων· Περὶ ἀγμῶν, Περὶ ἄρθρων, Περὶ ἑλκῶν, Περὶ τραυμάτων καὶ βελῶν, Περὶ τῶν ἐν κεφαλῇ τραυμάτων, Κατὰ ἰητρεῖον, Μοχλικόν, Περὶ αἱμορροΐδων καὶ συρίγγων. εἰς δίαιταν· Περὶ νούσων α´ β´, Περὶ πτισάνης, Περὶ τόπων τῶν κατὰ ἄνθρωπον, Γυναικείων α´ β´, Περὶ τροφῆς, Περὶ ἀφόρων, Περὶ ὑδάτων. ἐπίμικτα δέ ἐστι ταῦτα· Ἀφορισμοί, Ἐπιδημίαι ζ´. τῶν δ' εἰς τὸν περὶ τέχνης τεινόντων λόγον· Ὅρκος, Νόμος, Περὶ τέχνης, Περὶ ἀρχαίας ἰατρικῆς. Πρεσβευτικὸς γὰρ καὶ Ἐπιβώμιος φιλόπατριν μᾶλλον ἢ ἰατρὸν ἐμφαίνουσι τὸν ἄνδρα. Μὲ τὸν τίτλο Θεραπευτικά (Λατ. Therapeutica) μνημονεύονται 12 βιβλία θεραπευτικοῦ περιεχομένου ἔργου τοῦ Ἀλεξάνδρου τοῦ Τραλλιανοῦ: Ἀλεξάνδρου Τραλλιανοῦ <Θεραπευτικῶν(;)> βιβλίον πρῶτον [κ.λπ.], τὰ περισσότερα τῶν ὁποίων χωρίζονται σὲ κεφάλαια (ὅπως τὸ βιβλίον πρῶτον [Ι 441-617 Puschm.15]: κεφ. α´. Περὶ ἀλωπεκίας, κεφ. ιγ´. Περὶ φρενίτιδος [ἐδάφιο Θεραπεία φρενιτικῶν], κεφ. ιε´. Περὶ ἐπιληψίας [μὲ ἐδάφια πολλά: βλ. κατωτ. *F4], κεφ. ιζ´. Περὶ μελαγχολίας [ἐδάφιο Περὶ θεραπείας]), ἄλλα ὅμως καταπιάνονται μὲ ἕνα μόνο θέμα: (...) βιβλίον δεύτερον. Περὶ θεραπείας ὀφθαλμῶν (ΙΙ 3-69), (...) βιβλίον τέταρτον. Περὶ συνάγχης (ἢ κυνάγχης, ΙΙ 125-75), (...) βιβλίον ἕκτον. Περὶ πλευρίτιδος (ΙΙ 229-43), (...) βιβλίον δέκατον. Περὶ ὑδέρου (ΙΙ 439-46), (...) βιβλίον δωδέκατον. Περὶ ποδάγρας· καὶ στὸ Περὶ πυρετῶν τοῦ ἴδιου, ὅμως, ἀπαντοῦν ἐδάφια πολλὰ περὶ θεραπείας, ὅπως: (κεφ. α´.) Ἐφημέρου θεραπεία καὶ Θεραπεία τῶν ἐπὶ κόπῳ πυρεξάντων [Ι 293 P.15], (κεφ. β´.) Περὶ θεραπείας συνεχῶν [317], (κεφ. γ´.) Θεραπεία τῶν ἐπὶ συγκοπῇ κινδυνευόντων [331], (κεφ. στ´.) Περὶ θεραπείας [387]. Αὐτὴ φαίνεται νὰ εἶναι ἡ ἀνάλογη πρὸς τὴν ἐδῶ περίπτωση. Προβάλλει ἔτσι ὡς εὔλογη ἡ ὑπόθεση τίτλου: Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως Θεραπειῶν (ἢ Θεραπευτικῶν, ἢ Ἰάσεων) βιβλίον δεύτερον. Περὶ ἐπιληπτικῶν. Βλ. καὶ κατωτ. σχόλ. σ.λ. De epilepticis.

7. De epilepticis: Περὶ ἐπιληπτικῶν, τίτλος τοῦ δευτέρου βιβλίου τῶν Curationum τοῦ Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως (βλ. ἀνωτ. σχόλ. σ.λ.) ἢ τμήματός του (κεφαλαίου μᾶλλον παρὰ ἐδαφίου, σ' αὐτὴν τὴν περίπτωση), χωρὶς νὰ ἀποκλείεται νὰ πρόκειται γιὰ τὸν ἴδιο τὸν τίτλο τοῦ ἔργου (ὁπότε πρέπει νὰ γράψουμε curationum = τῶν θεραπευτικῶν, καὶ νὰ θεωρήσουμε ὅτι ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεὺς συνέγραψε καὶ ἄλλα ἔργα ἀναφερόμενα στὸ θεραπευτικὸν μέρος τῆς Ἰατρικῆς). Ἔργα μὲ τίτλο Περὶ ἐπιληπτικῶνΠερὶ ἐπιληψίας δὲν ἔχουν παραδοθεῖ (οὔτε μνημονεύονται σχετικοὶ τίτλοι), μὲ μερικὴ ἐξαίρεση τὸ Ἐπιλήπτῳ παιδὶ ὑποθήκη (: De puero epileptico consilium). Κεφάλαια, ὅμως, καὶ ἐδάφια κεφαλαίων ἔργων πολλά: Περὶ ἐπιληψίας Ἐρασιστράτου (Cod. Paris. Suppl. Gr. 636 f. 132r: RhM 60 [1905] σελ. 598 Fuchs16Ἀρετ. Π. αἰτ. 1.4 Περὶ ἐπιληψίης· Ὀρειβ. Σύν. Εὐστ. 8.3 (καὶ Εὐπόρ. 36) Περὶ ἐπιληψίας· Ἀετ. Λόγ. ἰατρ. 6.13 Περὶ ἐπιληψίας· Γαληνοῦ· Ἀλεξ. Τραλλ. Θεραπ. 1.15 (βιβλίον πρῶτον, κεφ. ιε´: Ι 535 Puschm.15 Περὶ ἐπιληψίας [βλ. κατωτ. *F4])· Παύλ. Αἰγιν. Ἐπιτ. ἰατρ. 3 κεφ. 1.21 (§ ιγ´) καὶ 3.13 Περὶ ἐπιληψίας καὶ Παύλ. Νικ. Π. διαφ. παθ. 18 Περὶ ἐπιληψίας καὶ 19 Περὶ ἐπιληπτικῶν· Λέ. ἰατρ. Σύν. ἰατρ. 2 κεφ. 6 (§ στ´) καὶ 2.6 Περὶ ἐπιληψίας· κ.ἄ. Τὸ De epilepticis, ἔτσι, τοῦ Καιλίου Αὐρηλιανοῦ ἀποδίδει τὸ Περὶ ἐπιληπτικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ κειμένου (ὄχι De epilepsiae, μολονότι τὸ Περὶ ἐπιληψίας εἶναι συχνότατο στὴν Ἑλληνικὴ ἰατρική)· ἡ δὲ ἐπιλογὴ τοῦ Ρωμαίου συγγραφέως δείχνει τὴν ἐκτίμησή του ὄχι μόνο στὸ πρόσωπο τοῦ Κιτιέα ἰατροῦ ἀλλὰ καὶ στὴν ἀξία ὅσων αὐτὸς ἔγραψε γιὰ τοὺς ἐπιληπτικούς (βλ. καὶ κατωτ. *F4a/b, μὲ σχόλ. σ.στ. a.1 σ.λ. Ἀπολλωνίου εὐπόριστον: κυρίως σελ. 409).

  Nicandri tertio libro: τὸ μὴ μνημονευόμενο ἔργο τοῦ Νικάνδρου (προφανῶς τοῦ Κολοφωνίου), στὸ τρίτο βιβλίο τοῦ ὁποίου προσφεύγει ὁ Καίλ. Αὐρηλ., φαίνεται νὰ εἶναι τὸ Ἰάσεων συναγωγή (ἀντίστοιχο μὲ τὸ ἀνωτ. μνημονευόμενο ἔργο τοῦ Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως Curationes, τοῦ ὁποίου τὸν ἀκριβῆ τίτλο στὴν Ἑλληνικὴ δὲν γνωρίζουμε). Κατὰ τὸν Σουίδα (ν 374), Νίκανδρος· Ξενοφάνους, Κολοφώνιος, κατὰ δέ τινας Αἰτωλός· ἅμα γραμματικός τε καὶ ποιητὴς καὶ ἰατρός, γεγονὼς κατὰ τὸν νέον Ἄτταλον, ἤγουν τὸν τελευταῖον τὸν Γαλατονίκην, ὃν Ῥωμαῖοι κατέλυσαν. ἔγραψε Θηριακά, Ἀλεξιφάρμακα, Γεωργικά, Ἑτεροιουμένων βιβλία ε´, Ἰάσεων συναγωγήν, Προγνωστικὰ δι' ἐπῶν (μεταπέφρασται δὲ ἐκ τῶν Ἱπποκράτους Προγνωστικῶν), Περὶ χρηστηρίων πάντων βιβλία τρία, καὶ ἄλλα πλεῖστα ἐπικῶς. (Γιὰ τὸν Νίκανδρο τὸν Κολοφώνιο βλ. Lesky ΙΑΕΛ517 1035-37 [1035: «νομίζουμε ὅτι ἡ χρονολόγηση τῆς ἀκμῆς τοῦ Νίκανδρου στὰ μέσα τοῦ 2.αἰ. εἶναι ἡ πιὸ πιθανή»] καὶ East. – Knox ΙΑΕΛ418 790-92 καὶ 1034-35 [κ.ἀ.], μὲ βιβλιογραφία.) Βλ. καὶ κατωτ. 35 *F4b.3 Nicander adfirmat.

  1. Pollak, K. (2005), Ἡ ἰατρικὴ στὴν ἀρχαιότητα. Ἑλλάδα – Ρώμη – Βυζάντιο. Ἡ ἰατρικὴ στὴ Βίβλο καὶ τὸ Ταλμούδ, Ἀθήνα.a↑ b↑
  2. Krug, A. (1997), Αρχαία Ιατρική: Επιστημονική και Θρησκευτική Ιατρική στην Αρχαιότητα, Αθήνα.
  3. Smith, W. D. (1979), The Hippocratic Tradition, Ithaca and London.a↑ b↑
  4. von Staden, H. (1989 / 1994), Herophilus: The Art of Medicine in Early Alexandria, Cambridge – New York – New Rochelle – Melbourne – Sydney .a↑ b↑ c↑
  5. Fraisse, A. (2002), Cassius Felix, De la médecine, Paris.
  6. Drabkin, I. E. (1950), Caelius Aurelianus: On Acute Diseases and on Chronic Diseases, Chicago.
  7. Bendz, G. (1990-1993), Caelii Aureliani Celerum passionum libri III; Tardarum passionum libri V, Berlin.a↑ b↑
  8. Βοσκός, Α. Ι. (2002), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 3. Πεζογραφία, τóμ. 3, Λευκωσία.
  9. Μαυρουδῆς, Α. Δ. (2000), Ἀρχιγένης Φιλίππου Ἀπαμεύς: Ὁ βίος καὶ τὰ ἔργα ἑνὸς Ἕλληνα γιατροῦ στὴν Αὐτοκρατορικὴ Ρώμη, Πονήματα: Συμβολὲς στὴν ἔρευνα τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Λατινικῆς Γραμματείας,3 Ἀθῆναι.a↑ b↑ c↑ d↑
  10. Γεωργακόπουλος, Κ. (1998), Ἀρχαῖοι Ἕλληνες Ἰατροί, Ἀθῆναι.
  11. Μανιάτης, Π. (2002), Ιστορία της Ιατρικής (Από τους προϊστορικούς χρόνους έως σήμερα), Καισαριανή.
  12. Steckerl, F. (1958), The Fragments of Praxagoras of Cos and his School, Leiden.
  13. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.
  14. Deichgräber, K. (1965), Die griechische Empirikerschule (Sammlung der Fragmente und Darstellung der Lehre), Berlin / Zürich.
  15. Puscmann, T. (1878-1879), Alexander von Tralles (Original-Text und Übersetzung nebst ein Einleitenden Abhandlung. Ein Beitrag zur Geschichte der Medicin),, Vols. I-II, Wien.a↑ b↑ c↑
  16. Garofalo, I. (1997), Anonymi medici De morbis acutis et chronicis, Studies in Ancient Medicine,12 Leiden – New York – Köln.
  17. Lesky, A. (1981), Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Λογοτεχνίας, 5th ed., Θεσσαλονίκη .
  18. Easterling, P. E. & Knox B. M. W. (2000), Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Κονομή, Ν., Γρίμπα Χρ, Κονομή Μ. & Στεφανή Α. Ἀθήνα.