You are here

F5

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

  1. a. Cf. Galen. De comp. med. loc. XII 767.13-768.4 et 768.4-9 (vv. 4-7) Kühn; Alex. Trall. Therap. II 63.18-32 Puschm. (et F5b); Cass. Fel. De med. 29.10. Cf. etiam PWien G 28426 (MRV [: MPER XIII, 1981], 8. pp. 15-21) 14-24 et 38-49 (infra P1) et PAcad inv. 4 (Fournet1 [TravMem 12, 1994], pp. 309-24, et Fournet2 [TMedP], pp. 185-87), recto vv. 16-27 et verso (infra P2). b. De vv. 1 (tit.) et 5 (ῥόδων) sqq. cf. Paul. Aegin. 7.16.37 (et F5a).


  2. [Vid. (a.) Orib. Syn. Eust. ed. Raeder (p. 106 [cum siglis; codd. FAP], unde Hadjioannou ΑΚΕΠ Γα´ 107.2), cf. ed. Bussemaker – Daremberg (: Daremb.); (b.) Aët. Amid. ed. Olivieri (II 375-76), cum siglis. Cf. Galen. XII 767.13 - 768.4 (: G.1) et 768.4-9 (: G.2) Kühn, Alex. Trall. Therap. II 63.18-32 Puschmann, Paul. Aegin. ed. Heiberg (II 41.7-11), cum siglis; Cass. Fel. ed. Fraisse, cum app. crit.; et P1-P2: vid. supra; Fourn. = Fournet1 et Fournet2.]
  3. a. 1 διὰ ῥόδων Daremb. ‖
  4. Διάρροδον τὸ διὰ τῶν οβ´, τὸ μέγα λεγόμενον· ἐχρήσατο τούτωι Λεύκιος ὁ καθηγητὴς G.1, ἄλλο διὰ τῶν οβ´ (sequ. ῥόδων etc.) G.2; Κολλούριον τὸ μέγα διάρροδον (διὰ ῥόδων M) et (post ὕδ. ὄμβριον, v. 5) πεπείραται πολλάκις ἡμῖν ποιοῦν (πρὸς περιωδ. etc.) Alex. (vv. 18/30 Puschm.); collyrium dia rodon de septuaginta duabus, quod Graeci diebdomecontadyo appellant, si quidem in ponderibus (...) sive in rosa seu in aliis speciebus LXX et II drachmis concludatur Cass.; κολλούριον διὰ ῥόδων (ῥό[δω]ν v. 14) P1, κολλύριον διάροδ[ο]ν et (verso, post ὕ̣δωρ:) στομαχικὴ ἔμπλαστρος ἤτοι κατάπλασμα καὶ διάροδον (στομαχικ/ εμπλαστρ/) P2
  5. 1-4 facit ad xeropthalmiam id est siccam lippitudinem et ad pruritum maiorum angulorum, etiam et cicatrices blande detergit Cass.
  6. 2 φλυκτίδας G.1 (vid. et b.)
  7. 2-3 προπτώσεις om. A (vid. et infra)
  8. )3 πρὸς ὑποπ. G.1; καὶ ὑποπ. Alex. ‖
  9. πρός τε ῥεύμ. Alex. ‖
  10. παλαιὰς FAP (corr. Dareb.) ‖
  11. καὶ χρόνια post παλαιὰ Alex. ‖
  12. ὀφθαλμίας om. Alex. ‖
  13. πρὸς τούτοις πρὸς προπτώσεις καὶ post ὀφθαλμίας Α ‖
  14. καὶ ante δυσ. G.1 et Alex. ‖
  15. 3-4 δυσαπαλλάκτους G.1 et Alex (et b.)
  16. 4 ῥόδων χλωρῶν χωρὶς τῶν λοβῶν om. G.2, εξωνυχισμένων pro χωρὶς τῶν λοβῶν Alex. (vid. et b., cum adnot.); ῥόδων (ῥό[δ]ων v. 39) χλωρῶν (-ˉον χλορˉον) P1, ῥόδων χυλοῦ P2
  17. 4-5 ୮ο (: οὐγκίαι) θ´ / γ´ ante / post καδμ. P1 (= δραχμαὶ οβ´ / κδ´ Fournet1 p. 313); (δραχμὰς) οβ´ / καδμείας (δρ.) [κδ´] (: [ ] Fournet1 p. 313) P2
  18. 5-7 κρόκου γρ(άμματα) (‾Γ‾Ρ) ιη´ (= δραχμαὶ Ϛ´ Fournet2 p. 313) | καδμί[ας] Spuren γρ. Ϛ´ ("we are at a loss" adnot. L.C. Youtie, ZPE 51 [1983] p. 71) | ζμύρ[νης] γρ. Ϛ´ (= δρ. β´) | ὀπίο[υ] γρ. Ϛ´ | ἐρικείης (ἐρείκης edd. p. 20 [vid. ad loc.]; ἐρίκη̣[ς κ]α̣ρ[π]ο̣ῦ̣ Youtie p. 72, vid. et Fournet1 l.c.) γρ. θ´ | ἀκακείας (-ίας l.c.) γρ. θ´ | κό[με]ως γρ. θ´ (δρ. γ´) | ὕδωρ P1 vv. 17-24 (recto); κρόκου γρ. ιη´ | ἰοῦ γρ. Ϛ´ | ναρδοστάχ[υο]ς γρ. Ϛ´ | λεπ[ίδος χαλ(κοῦ) γ]ρ. Ϛ´ | ὀπί[ου] γρ. Ϛ´ | στίμεω[ς] ୮ο (οὐγκία) [ | ζμύρνης ୮ο [ ] | κόμεως [ | ὕδωρ P1 vv. 41-49 (verso; vid. tabb.); κρόκου (δρ.) [ ] | [λε]πίδος (: -ει-) (δρ.) [β´] (: [ ] p. 313) | [ὀπ]ίου (δρ.) [γ´] (: [ ] l.c.) | [ἰο] ξ[υστοῦ] (δρ.) [β´] (: [ ] l.c.) | [ν]α̣ρδ[οσ]τ̣[ά]χ̣[υος (δρ.) ] | στίμεως (δρ.) [ ] ζ(μύ)ρ(νης) (: Ζ | ο ) (δρ.) Ϛ´ | κόμεως (δρ.) κδ´ ‖ ὕ̣δωρ P2 (recto)
  19. 5 β´ pro οβ´ F, et Alex. codd., it. Pusch.; corr. Fournet1 p. 313, cum n. 16 ‖
  20. καδμίας (κα[δ]μ. v. 40) P1, et Alex. ‖
  21. κεκαυμένης καὶ πεπλυμένης post καδμ. Galen. et Alex. (cf. b.) ‖
  22. κδ´ Alex. LM, it. Fournet1 l.c. (cum n. 17): v.l. δ´ (it. Puschm.) ‖
  23. ξ´ pro Ϛ´ G.1 (falso; vid. Fournet1 l.c., cum n. 14); οἱ δὲ η´ add. G.2
  24. γ´ (post ὀπίου) om. F (vid. et b.) ‖
  25. β´ Orib.: γ´ Galen. (aut Ϛ´ G.1), Alex.
  26. 6 λεπίδος χαλκοῦ Galen. Alex. (cf. b.) ‖
  27. κεκαυμένου post χαλκοῦ add. Daremb. (e vers. Lat.) ‖
  28. ἰοῦ β´, νάρδου α´ (β´ G.1), οἱ δὲ β´ (pro νάρδου Ἰνδικῆς) G.2 (cf. b.) ‖
  29. σμύρνης γ´ ante χαλκοῦ (: λεπίδος χ.) transp. G.2 (cf. b.) ‖
  30. γ´ Daremb. (e vers. Lat. et Aet. et Paul.), G.2 (στ´. οἱ δὲ δραχμὰς δ´ G.1), Alex.: ୮ο γ´ Orib. (codd., Raed.)
  31. 7 ὕδατι ὀμβρίωι, ἡ χρῆσις διὰ τοῦ γάλακτος G.2
  32. b. 1 Διάροδον Paul. (plur.: ‾κ‾ο τὸ διὰ ῥόδων J, τὸ διάρροδον D) ‖
  33. τὸ Διαγόρου om. χDP (Aët.), Paul. ‖
  34. τὸ μέγα καλούμενον om. Paul.
  35. 2 τὸ ante διὰ ω, Paul. (plur.; τὸ διὰ om. DJ, τῶν οβ´ om. J) ‖
  36. χλωρῶν χω; om. Paul. (et cett. ante v. 5 ῥόδων) ‖
  37. χημώσεις ω (χημ. καὶ om. Orib., et cett.: vid. a.)
  38. 3 φλυκταίνας DP (vid. et a.) ‖
  39. ἐπικαύματος ω ‖
  40. καὶ om. α, del. La (vid. et a.)‖
  41. σταφυλώματα om. ω ‖
  42. προσπτώσεις Laω
  43. 5 ἔχει δὲ οὕτως ante ῥόδων C
  44. 5-8 cf. a. (cum adnot.), et Paul. (vid. et Olivieri app. cr.)
  45. 5 ἐξωνυχισμένων om. Paul. ‖
  46. ୮ο οβ´ (ιβ´ D, β´ J) Paul. (sed. vid. Fournet1 p. 313 cum n. 18)
  47. 6 κεκαυμένης καὶ ante πεπλ. Paul. ‖
  48. κδ´ (pro κβ´) Paul., et Aët. v.l. (et κϚ´ [P])
  49. 6-8 (post πεπλυμένης κδ´) ἰοῦ ξυστοῦ β´· ναρδοστάχυος α´· λεπίδος χαλκοῦ (‾κ‾εκαὶ add. DJ) πεπλυμένης β´· στίμμεως κεκαυμένου καὶ πεπλυμένου, ὀπίου, σμύρνης ἀνὰ γ´· κρόκου η´· ἀμύλου (ἀμώμου D) β´ (ιϚ´ J)· κόμμεως κδ´· ὕδωρ ὄμβριον (ὕδατι ὀμβρίωι D, ὕδατ ὀμβρίου [-ου in ras.] J) Paul.
  50. 8 καὶ ante ὕδωρ DP; χρῶ post ὕδωρ C.

a. Ὀρειβ. Σύν. Εὐστ. 3.158

158. Διάρροδο (κολλύριο μὲ βασικὸ συστατικὸ τὰ ρόδα) τοῦ Δια-

γόρα τὸ ἀποκαλούμενο μεγάλο. Γιὰ (νὰ θεραπεύσει κανεὶς) ἰσχυ-

ροὺς πόνους, φλύκταινες, ἐγκαύματα, παθήσεις τοῦ κερατοειδοῦς,

προπτώσεις (πέταγμα πρὸς τὰ ἔξω, τῶν ὀφθαλμῶν κυρίως), πυώ-

δεις ὀφθαλμούς, καταρροὲς παλαιές, ὀφθαλμίες, δυσθεράπευτες

παθήσεις. (Συστατικά:) Ρόδα χλωρὰ χωρὶς τοὺς λοβούς δραχμὲς

(βάρους) 72· καδμεία δραχμὲς 24· κρόκο δραχμὲς 6· ὄπιο δραχμὲς

3· στίμμι (ἀντιμόνιο μὲ θειάφι) δραχμὲς 2· χαλκό δραχμὲς 2· Ἰνδικὴ

νάρδο δραχμὴ 1· σμύρνα δραχμὲς 3· κόμμι δραχμὲς 24· νερὸ τῆς

βροχῆς.


b. Ἀέτ. Ἀμιδ. Λόγ. ἰατρ. 7.110

110. (...) Κολλύριο τοῦ Διαγόρα μὲ βασικὸ συστατικὸ τὰ ρόδα
τὸ ἀποκαλού­μενο μεγάλο, ἢ μὲ τὶς 72 (δραχμὲς βάρους ἀπὸ ρόδο)
χλωρό. Γιὰ (νὰ θεραπεύσει κανεὶς) χημώσεις καὶ ἰσχυροὺς πόνους,
φλύκταινες, ἐγκαύματα καὶ παθήσεις τοῦ κερατοειδοῦς, προπτώ-
σεις, πυώδεις ὀφθαλμούς, καταρροὲς παλαιές, χρόνιες ὀφθαλμίες
καὶ δυσαπάλλακτες παθήσεις. (Συστατικά:) Ρόδα χλωρὰ ἀπὸ τὰ ὁ-
ποῖα ἔχουν ἀφαιρεθεῖ οἱ λοβοί δραχμὲς (βάρους) 72· καδμία πλυμέ-
νη δραχμὲς 24· ὄπιο καὶ σμύρνα δραχμὲς 3 ἀπ' τὸ καθένα· κόμμι
δραχμὲς 24, κρόκο καὶ στίμμι δραχμὲς 6 ἀπ' τὸ καθένα· σκωρία καὶ
ναρδόσταχυ (νάρδο) καὶ λεπίδα δραχμὲς 2 ἀπ' τὸ καθένα· νερό.

Σχόλια: 

Πηγές: a. Ὀρειβάσιος (Σύν. Εὐστ. 3.158, σελ. 106 Raeder: CMG1 VI3), b. Ἀέτιος ὁ Ἀμιδηνός (Λόγ. ἰατρ. 7.110, II σσ. 375-76 Olivieri: CMG1 VIII2). Χωρὶς τὸ ὄνομα τοῦ Διαγόρου, τὸ διάρροδον αὐτὸ κολλύριον ἀναφέρουν ἐπίσης (a.) ὁ Γαληνός (Περὶ συνθ. φαρμ. κ. τόπ. XII 767.13-768.4 καὶ 768.4-9 Kühn2), 2ος αἰ. μ.Χ. (βλ. ἀνωτ. 31 *Τ3 σχόλ. σ.λ.)· ὁ Ἀλέξανδρος ὁ Τραλλιανός (Θεραπ. II 63.18-32 Puschmann3), 6ος αἰ. μ.Χ. (βλ. ἀνωτ. 31 *F4 σχόλ. σ.λ.)· ὁ Cassius Felix (De med. [Κάσσιος Φῆλιξ, Περὶ ἰατρ.] 29.10, σελ. 62 Fraisse4), 4/5 αἰ. μ.Χ. (βλ. την ἀναλυτικὴ Εἰσαγωγὴ Fraisse4, σσ. VII κἑ.)· (b.) ὁ Παῦλος ὁ Αἰγινήτης (7.16.37, II σελ. 342.7-11 Heiberg: CMG4 IX2), 7ος αἰ. μ.Χ. (βλ. σὺν τοῖς ἄλλοις Pollak IατρA5 423-26 καὶ Krug Αρχ6Ι 211-14 κ.ἀ.)· τὸ κολλύριον διασώζεται ἐπίσης στὸν PWien G 28426 καὶ στὸν PAcad inv. 4 (βλ. ἀνωτ. σημ. στὸ κείμενο καὶ τὴ μετάφραση).
   (a.)Ὀρειβάσιος ἀπὸ τὴν Πέργαμο (325-[πιθανῶς] 403, ὁπωσδήποτε μετὰ τὸ 396 μ.Χ.), ἀριστοκρατικῆς καταγωγῆς, ἐπιφανὴς ἐκ παιδός καὶ πάσης παιδείας μετεσχηκὼς ἣ πρὸς ἀρετὴν συμφέρει τε καὶ τελεῖ, μαθητὴς τοῦ Ζήνωνος τοῦ Κυπρίου καὶ προσωπικὸς γιατρὸς καὶ φίλος τοῦ Ἰουλιανοῦ, τὸν ὁποῖο –καὶ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς πλεονεκτῶν– βασιλέα ἀπέδειξεν (βλ. κατωτ. 37 Τ5b), ἔγινε διάσημος κυρίως γιὰ τὸ ἐκτενέστατο –ἑβδομήντα βιβλίων– συμπιληματικὸ ἔργο του Ἰατρικαὶ συναγωγαί, τοῦ ὁποίου ἔχει διασωθεῖ περίπου τὸ ἕνα τρίτο, ὅπως καὶ ἡ ἀφιερωμένη στὸν γιό του Εὐστάθιο περίληψή του (Σύνοψις τῶν Ὀρ(ε)ιβασίου ἐννέα λόγων πρὸς τὸν υἱὸν αὑτοῦ Εὐστάθιον) καὶ τὸ πρακτικὸ ἰατρικὸ συνταγο­λόγιο Εὐπόριστα (ἢ Πρὸς Εὐνάπιον, τὸν ρητοροδιδάσκαλο μὲ προτροπὴ τοῦ ὁποίου ἔγραψε τὸ ἔργο ὁ Ὀρειβάσιος καὶ στὸν ὁποῖο ὀφείλεται ἡ σωζόμενη βιογραφία τοῦ Περγαμηνοῦ ἰατροῦ [βλ. κατωτ 37 Τ5b], τοῦ Ζήνωνος κ.ἄ. [βλ. κατωτ 37 Τ1 καὶ Τ5a/c], στὸ Βίοι σοφιστῶν)· δὲν σώζεται τὸ πρῶτο του ἔργο, μιὰ ἐπιτομὴ τῶν ἔργων τοῦ –ἐπίσης Περγαμηνοῦ– Γαληνοῦ, ποὺ ἦταν ἐν γένει ἡ κύρια πηγή του. (Βλ. σὺν τοῖς ἄλλοις Pollak IατρA5 415-18, Krug ΑρχΙ6 210-13 καὶ Jouanna Ἱπποκρ.7 470-73, von Staden Heroph.8 227 κ.ἀ. [συχνά, βλ. Ind. 636 καὶ 660] καὶ Μαυρ. Ἀρχιγέν.9 39 μὲ σημ. 162 καὶ 165, 100 κἑ., 139 κἑ., κ.ἀ. [συχνά, βλ. Πίν. 421-22 καὶ 453], μὲ βιβλιογραφία.)
   Ἡ Κύπρος, πέραν τοῦ ἐδῶ χωρίου, μνημονεύεται συχνὰ ἀπὸ τὸν Ὀρειβάσιο –ὅπως καὶ ἀπὸ τὸν Γαληνὸ καὶ τὸν Διοσκουρίδη– γιὰ τὰ μέταλλα (μεταλλεῖα καὶ μέταλλα, Ἰατρ. συναγ. 13.ι.2, 13.χ.3 καὶ 5: βλ. κατωτ. iv. ἰός, ix. λεπὶς χαλκοῦ, xvii. χάλκανθον) καὶ τὶς –χρησιμοποιούμενες ἐν πολλοῖς στὴν ἰατρικὴ– ὕλες της (μὲ τὴν ἐπίδραση τοῦ Διοσκουρίδη ἐμφανῆ ὡς πρὸς τὸ σημεῖο αὐτό: πβ. τὰ ἀνωτ. F4 σχόλ. σ.λ.): (i.) βοτρυῖτις (καδμεία: βλ. κατωτ. v.). (ii.) διφρυγές: 13.δ.1 διφρυγοῦς εἴδη τρία· τὸ μὲν γὰρ μεταλλικόν ἐστιν, ὃ δὴ ἐν Κύπρῳ μόνῃ γίνεται· πηλῶδες γὰρ ὂν ἀναφέρεται ἐκ βυθοῦ τινος τῶν ἐκεῖ, εἶτ' εἰς ἥλιον τεθὲν ξηραίνεται καὶ καίεται φρυγάνοις κύκλοθεν περιτιθεμένοις, ὅθεν διφρυγὲς ἐκλήθη διὰ τὸ τῷ ἡλίῳ καὶ τοῖς φρυγάνοις οἱονεὶ φρύγεσθαι. (iii.) ἡλῖτις: 13.χ.3, βλ. κατωτ. ix. λεπίς (χαλκοῦ). (iv.) ἰός (χαλκοῦ): 13.ι.2 καὶ 4 γεννᾶσθαι δέ φασιν ἰὸν καὶ ἐν τοῖς Κυπριακοῖς μετάλλοις, τὸν μὲν λίθοις τισὶν ἐπανθοῦντα τῶν ἐχόντων τὸν χαλκόν, τὸν δὲ ἔκ τινος σπηλαίου στάζοντα ἐν τοῖς ὑπὸ Κύνα καύμασι· τὸν μὲν ὀλίγον τε καὶ κάλλιστον εἶναι, τὸν δ' ἐκ τοῦ σπηλαίου δαψιλῆ ἐπιρρεῖν καὶ εὔχρουν, φαῦλον δ' ὑπάρχειν διὰ τὸ πολλοῖς ἀναμεμῖχθαι λιθώδεσιν. (..., 4) ἔστι δέ τις καὶ ὑπὸ τῶν χρυσοχόων γινόμενος ἰός, διὰ θυείας καὶ δοίδυκος Κυπρίου χαλκοῦ, ἔτι δ' οὔρου παιδικοῦ, ᾧ τὸ χρυσίον κολλῶσιν· ἀναλογοῦσι δὲ καὶ οἱ προειρημένοι ἰοὶ κεκαυμένῳ χαλκῷ μᾶλλον ἐρρωμένοι περὶ τὴν ἐνέργειαν (βλ. καὶ κατωτ. xiv. σκώληξ ἰοῦ). (v.) καδμεία: 13.κ.1, 3 καὶ 4 καδμεία ἀρίστη μέν ἐστιν ἡ Κυπρία, ἐπικαλουμένη βοτρυῖτις, πυκνή, βαρεῖα μέσως καὶ μᾶλλον ἐπὶ τὸ κουφότερον ῥέπουσα, ἔχουσα τὴν ἐπιφάνειαν βοτρυώδη, χρώματι σποδοειδής, θλασθεῖσα δ' ἔσωθεν ἔντεφρος καὶ ἰώδης (..., 3). χρησιμεύει δὲ πρὸς τὰ ὀφθαλμικὰ φάρμακα ἡ βοτρυῖτις καὶ ὀνυχῖτις καλουμένη, αἱ δὲ λοιπαὶ εἰς ἐμπλάστρους καὶ ξηρὰ κατουλοῦν δυνάμενα φάρμακα. (4) καὶ ἡ Κυπρία δὲ πρὸς τὰ αὐτὰ χρησιμεύει. (vi.) κρότων, κίκι (σέσελιν Κύπριον: βλ. κατωτ. xiii.). (vii.) κύανος: 13.κ.8 κύανος γεννᾶται ἐν Κύπρῳ ἐκ τῶν χαλκουργικῶν μετάλλων, ὁ δὲ πλείων ἐκ τῆς αἰγιαλίτιδος ψάμμου (...). δύναμιν δ' ἔχει κατασταλτικὴν καὶ μετρίως στυπτικὴν καὶ ἐσχαρωτικήν. (viii.) λάδανον: Συν. Εὐστ. 2.56.19 λάδανον κράτιστόν ἐστι τὸ εὐῶδες, ὑπόχλωρον, εὐμάλακτον, λιπαρόν, ἀμέτοχον ἄμμου ἢ <ψαφαρίας>, ῥητινῶδες. τοιοῦτον δ' ἐστὶ τὸ ἐν Κύπρῳ γεννώμενον. (ix.) λεπίς (χαλκοῦ): 13.χ.3 χαλκοῦ λεπὶς ἡ μὲν ἐκ τῶν Κυπρίων μετάλλων παχεῖα, καλουμένη δ' ἡλῖτις, καλή (...), Σύν. Εὐστ. 3.34.3 [Καταγματική] πίσσης Βρυττίας (...), λεπίδος Κυπρίας (...). ἀντὶ μὲν ἰοῦ ἔχον θείου τὸ διπλάσιον, ὁμοίως δὲ καὶ λεπίδος τὸ ἥμισυ. (x.) μίσυ: 13.μ.5 μίσυ παραλημπτέον τὸ Κύπριον, χρυσοφανές, σκληρὸν καὶ ἐν τῷ θλασθῆναι χρυσίζον καὶ ἀποστίλβον ἀστεροειδῶς. δύναμιν δ' ἔχει καὶ καῦσιν τὴν αὐτὴν τῇ χαλκίτιδι, δίχα τοῦ ψωρικοῦ τῆς κατασκευῆς ἐν τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διαφέρον. τὸ δ' Αἰγύπτιον πρὸς μὲν τὰ ἄλλα διαφέρει ἐμπρακτικώτερον, πρὸς δὲ τὰς ὀφθαλμικὰς δυνάμεις πολλῷ λείπεται τοῦ προειρημένου, πβ. Σύν. Εὐστ. 2.56.78. (xi.) πομφόλυξ: 13.π.1 πομφόλυξ σποδοῦ ἰδικῶς διαφέρει· γενικὴν γὰρ ἔχει τὴν κατασκευήν (...). ἀρίστην δ' ἡγητέον τὴν Κυπρίαν, ἔν τε τῷ ὄξει φυραθεῖσαν ἀποφορὰν ἔχουσαν χαλκοῦ, χρόαν δὲ ἰίζουσαν ποσῶς, ἔτι δὲ βορβορίζουσαν τῇ γεύσει· κἂν ἐπ' ἄνθρακος διαπύρου ἐπιτεθῇ ἡ ἄδολος, ἐπιάζει ἀερόχρους γενομένη. (...) καὶ ἔστι μετὰ τὴν Κυπρίαν ἡ ἐκ τοῦ μολύβδου ἀρίστη, πβ. Σύν. Εὐστ. 2.56.84. (xii.) σάμψουχον: 12.σ.3 σάμψουχον κράτιστον τὸ Κυζικηνὸν καὶ Κύπριον, δευτερεύει δὲ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ· καλεῖται δὲ ὑπὸ Κυζικηνῶν καὶ τῶν ἐν Σικελίᾳ ἀμάρακον (...). (xiii.) σέσελιν Κύπριον: 7.26.39 κρότων (ἔνιοι δὲ Κύπριον σέσελιν ὀνομάζουσιν, Αἰγύπτιοι δὲ κίκι) [κῖκι codd., edd.]. (xiv.) σκώληξ ἰοῦ: 13.ι.3 τοῦ δὲ λεγομένου σκώληκος δισσὸν εἶδος ὑπάρχει· ὁ μὲν γὰρ ὀρυκτός ἐστιν, ὁ δὲ σκευάζεται οὕτως· εἰς θυείαν Κυπρίου χαλκοῦ, ἔχουσαν δὲ καὶ δοίδυκα ἀπὸ τῆς αὐτῆς πεποιημένον ὕλης, ἐγχέας ὄξους λευκοῦ καὶ δριμέος κοτύλης ἥμισυ τρῖβε, ἕως γλοιωθῇ (βλ. καὶ ἀνωτ. iv. ἰός). (xv.) σποδός Κυπρία: 14.61.1 [Ἐκ τῶν Ζωπύρου, ὅσα στύφει] Κυπρία σποδός (...), 44.21.32 [Πρὸς ἕρπητας, 32 ἄλλο τὸ ἰπωτήριον ἐπιγραφόμενον] μολύβου σκωρίας (...), σποδοῦ Κυπρίας (...). (xvi.) συκόμορον: 12.σ.58 συκόμορον· ἔνιοι δὲ καὶ τοῦτο συκάμινον καλοῦσι· καλεῖται δὲ καὶ ὁ ἀπ' αὐτοῦ καρπὸς συκόμορον διὰ τὸ ἄτονον τῆς γεύσεως. (...) γεννᾶται δὲ καὶ ἐν Κύπρῳ εἴδει διαφέρον· πτελέᾳ γάρ, οὐ συκαμίνῳ τὰ φύλλα ἔοικε· τὸν δὲ καρπὸν κατὰ μέγεθος κοκκυμήλῳ καὶ γλυκύτερον· τὰ δ' ἄλλα πάντα ὅμοια τοῖς προειρημένοις. (xvii.) χάλκανθον (σταλακτόν): 13.χ.5 χάλκανθον τῷ μὲν γένει ἓν καὶ τὸ αὐτὸ ὑπάρχει (ὑγρὸν γάρ ἐστι πεπηγός), ἰδικὰς δ' ἔχει διαφορὰς τρεῖς· τὸ μὲν γὰρ κατὰ σταλαγμὸν διηθούμενον ὑγρῶν εἴς τινας ὑπονόμους συνίσταται. ὅθεν καὶ σταλακτὸν καλεῖται ὑπὸ τῶν τὰ Κυπριακὰ μέταλλα ἐργαζομένων· τὸ δ' ἀφθόνως γυμναζόμενον, εὑρισκόμενον ἐν σπηλαίοις, ἔπειτα μεταχεόμενον εἰς βόθρους τὴν πῆξιν λαμβάνει, ὃ δὴ καὶ πηκτὸν ἰδίως ὀνομάζεται· τὸ δὲ τρίτον καλεῖται μὲν ἑφθόν, σκευάζεται δὲ ἐν Σπανίᾳ (...). (xviii.) χαλκός Κύπριος: 13.α.39 ἀμόργη ὑποστάθμη ἐστὶν ἐλαίου, ἥτις ἑψηθεῖσα ἐν χαλκῷ Κυπρίῳ μέχρι μελιτώδους συστάσεως στύφει, ποιοῦσα πρὸς ἃ καὶ τὸ λύκιον, 13.ι.3 (βλ. ἀνωτ. xiv. σκώληξ ἰοῦ) καὶ 4 (βλ. ἀνωτ. iv. ἰός). (xix.) χρυσοκόλλα): χρυσοκόλλα διαφέρει ἡ Ἀρμενιακή, τῇ χρόᾳ κατακόρως πρασίζουσα· δευτερεύει δ' ἡ Μακεδονιακή, εἶθ' ἡ Κυπρία, καὶ ταύτης τὴν καθαρὰν προκριτέον, τὴν δὲ γῆς καὶ λίθων ἔμπλεον ἀποδοκιμαστέον (...).
   (b.)Ἀέτιος ὁ Ἀμιδηνός, γεννημένος στὶς ἀρχὲς τοῦ 6ου αἰ. μ.Χ. στὴν Ἄμιδα τῆς Μεσοποταμίας (σημερινὸ Διαρβεκίρ), σπούδασε ἰατρικὴ στὴν Ἀλεξάνδρεια καὶ πέρασε μεγάλο μέρος τῆς ζωῆς του στὴν αὐτοκρατορικὴ αὐλὴ τοῦ Βυζαντίου (στοὺς χρόνους τοῦ Ἰουστινιανοῦ). Ἔγραψε Βιβλία ἰατρικὰ ἑκκαίδεκα (Ἀετίου Ἀμιδηνοῦ Λόγων ἰατρικῶν βιβλίον Α´ κ.λπ.), ἕνα εἶδος ἰατρικῆς ἐγκυκλοπαίδειας, μὲ κύρια πηγὴ τὸν Γαληνό, ὅπως καὶ στὸ παρόμοιο ἔργο τοῦ Διοσκουρίδη, ἀλλὰ μὲ περισσότερες προσωπικὲς παρατηρήσεις καὶ ἀπόψεις, ὅπως τὰ Περὶ τῶν ἐν ὀφθαλμοῖς παθῶν (Ἀετίου λόγος ἕβδομος, τὸ καλύτερο ἀπὸ τὰ σωζόμενα ὀφθαλμολογικὰ βιβλία τῶν ἀρχαίων χρόνων) καὶ τὰ Περὶ τῶν ἐν παρισθμίοις ἐσχαρωδῶν καὶ λοιμικῶν ἑλκῶν (8. μθ´, γιὰ τὴ διφθερίτιδα). (Συνοπτικά: Pollak IατρA5 419-20 καὶ Jouanna Ἱπποκρ.7 470 κἑ., von Staden Heroph.8 68-70 κ.ἀ. [βλ. Ind. 623 καὶ 651] καὶ Μαυρ. Ἀρχιγέν.9 13-14. 39 κἑ., 115 κἑ., κ.ἀ. [συχνά, βλ. Πίν. 403-7 καὶ 447], μὲ βιβλιογραφία.)
   Ὅπως καὶ στὸν Γαληνό (βλ. ἀνωτ. 31 *Τ3 σχόλ. σ.λ. Γαληνός), τὸν Διοσκουρίδη καὶ τὸν Ὀρειβάσιο, ἡ Κύπρος κατέχει ἰδιαίτερα σημαντικὴ θέση στὸ ἔργο τοῦ Ἀμιδηνοῦ ἰατροῦ γιὰ τὰ μεταλλεῖα καὶ τὰ φαρμακευτικὰ προϊόντα της. Τὰ σχετικὰ μὲ τὶς ἐργασίες στὸ μέταλλον τῶν Σόλων (πβ. τὰ τοῦ Γαληνοῦ ὅ.π., κυρίως α´ 5 καὶ 8) περιγράφονται σὲ δύο ἀξιοσημείωτα χωρία: (α´) 2.64 μίσυ καὶ σῶρι καὶ χαλκῖτις. κατὰ τὸ μέταλλον ἐν τοῖς Σόλων ὄρεσι μέγας τις οἶκος ἦν ὀρυχθεὶς ἐν τῷ ὄρει, οὗ κατὰ τὸν δεξιὸν τοῖχον, ὡς πρὸς ἡμᾶς δὲ τοὺς εἰσερχομένους ἀριστερόν, εἴσοδος ἦν εἰς αὐτὸ τὸ μέταλλον, ἐν ᾧ τινας ἐθεασάμην ἐπὶ πλεῖστον ἐκτεταμένας οἷον ζώνας ἐπαλλήλους τρεῖς, ταπεινοτάτην μὲν τὴν τοῦ σώρεως, ἐπ' αὐτῇ δὲ τὴν τῆς χαλκίτεως, εἶτα τὴν τοῦ μίσυος. χρόνῳ δὲ μεταβάλλει ἡ χαλκῖτις εἰς τὸ μίσυ, πολλῷ <μᾶλλον> δὲ πλείονι χρόνῳ δυνηθείη <ἂν> καὶ τὸ σῶρι εἰς χαλκῖτιν μεταβάλλειν, ὥστε οὐδὲν θαυμαστὸν ὁμογενοῦς δυνάμεως τὰ τρία ταῦτα εἶναι, διαφέροντα λεπτομερείᾳ τε καὶ παχυμερείᾳ. παχυμερέστατον γὰρ ἐν αὐτοῖς τὸ σῶρι, λεπτομερέστατον δὲ τὸ μίσυ, μέσην δὲ ἀμφοῖν δύναμιν ἡ χαλκῖτις ἔχει. καιόμενα δὲ λεπτομερέστερα ἑαυτῶν γίνεται, ἧττον δὲ στύφει· καὶ (β´) 2.77 Χάλκανθος.(...) ἐν Κύπρῳ δὲ γίγνεται καὶ αὐτὸ πλησίον τοῦ τόπου, ὅθεν μεταλλεύεται μίσυ χαλκῖτις τε καὶ τὸ σῶρι, ὥστε ἐκ τούτων ἐπινοῆσαι δύνασθαι τὸ διηθούμενον ὄμβριον ὕδωρ ἐν τῷ λόφῳ ἐκείνῳ περικλύζειν τε καὶ περιπλύνειν ὅλην ἐκείνην τὴν γῆν. ἐθεασάμην δὲ τοῦτο κατὰ βραχὺ ἀθροιζόμενον καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἐν λάκκῳ τινὶ καὶ ἦν χλιαρὸν καὶ χλωρὸν ὄξος χαλκίτεως καὶ ἰοῦ. ἐξαντλοῦντες δέ τινες τὸ ὕδωρ ἐμβάλλουσι πυέλοις τετραγώνοις ἐκ κεραμίδων γεγονυίαις καὶ ἐν ταύταις πηγνύμενον ἡμέραις πλείσταις γίγνεται χάλκανθος. τῷ δὲ χρόνῳ καὶ αὐτὴ μεταβάλλεται εἰς χαλκῖτιν. Μνημονεύονται δὲ οἱ ἑξῆς Κυπριακὲς φαρμακευτικὲς ὕλες (πβ. τὰ σχετικὰ χωρία τοῦ Διοσκουρίδη, ἀνωτ. F4 σχόλ. σ.λ., καὶ τοῦ Ὀρειβασίου, ἀνωτ. a Σχόλ. σ.λ.): (i.) ἰός: 2.77 (ἀνωτ. β´), βλ. καὶ 2.56 (ἰοῦ σκώληκος σκευασία, κατωτ. v.). (ii.) λάδανον: 2.196.38-40 λάδανον κράτιστόν ἐστιν τὸ εὐῶδες ὑπόχλωρον εὐμάλακτον λιπαρόν ἀμέτοχον ψάμμου. τοιοῦτον δέ ἐστι τὸ ἐν Κύπρῳ γεννώμενον (...). (iii.) μίσυ: 2.64 καὶ 2.77 (ἀνωτ. α´ καὶ β´). (iv.) πομφόλυξ: 2.196.92-95 πομφόλυξ ἀρίστη ἐστὶν ἡ Κυπρία, ἐν δὲ τῷ ὄξει φυραθεῖσα ἀποφορὰν ἔχει χαλκοῦ, χρόαν δὲ ὥσπερ ποσῶς ἰώδη, ἔτι δὲ βορβορίζουσα τῇ γεύσει, καὶ ἐπ' ἄνθρακας διαπύρου ἐπιτεθεῖσα ἰώδη τὴν χρόαν ἐμφαίνουσα. (v.) σκώληξ ἰοῦ: 2.56 ἰοῦ σκώληκος σκευασία. εἰς θυίαν Κυπρίου χαλκοῦ, ἔχουσαν δοίδυκα χαλκοῦν ἐγχέας ὄξους λευκοῦ δριμέος κοτύλης ἥμισυ τρῖβε ἐν ἡλίῳ, ἕως γλοιῶδες γένηται. εἶτα ἐπέμβαλλε στυπτηρίας στρογγύλης (...). εἶτα ἡλίῳ <ἐν> τοῖς ὑπὸ Κύνα καύμασι τρῖβε, ἕως ἂν τῇ μὲν χρόᾳ ἰώδης, τῇ δὲ συστάσει γλοιώδης ἢ ῥυπώδης γένηται. καὶ οὕτως ἀναπλάσας σκώληξιν ὅμοια φύλαττε. ἐνεργέστερος δὲ γίγνεται ἐὰν ὄξους μὲν λάβῃ μέρος α´, οὔρου δὲ παλαιοῦ μέρη β´ εἰς τὴν λείωσιν (βλ. καὶ ἀνωτ. i.). (vi.) σποδὸς Κυπρία: 8.31.48-52 πρὸς γὰρ τοὺς κινουμένους ὀδόντας ῥωννύναι καὶ τὰ μυδῶντα οὖλα προστέλλει Κυπρία σποδὸς πεπλυμένη ξηρά· προσπάσσων διακλύζεσθαι δίδου ὕδατι, μυρσίνης ἢ βάτου ἤ τινος παραπλησίου ἀφηψημένου, ἔπειτα πάλιν τῇ σποδῷ παραπτόμενος ἡσυχάζειν κέλευε, 16.48 26-32 [ἐκ τῶν Θεοδώρου πρὸς τὸν κακοήθη (ἡλκωμένον καρκίνον)] σποδοῦ Κυπρίας πεπλυμένης καὶ ἐξηραμένης, μολύβδου πεπλυμένου καὶ κεκαυμένου, ῥόδων χυλοῦ (...). ἀναλάμβανε καὶ χρῶ μετὰ ῥοδίνου· τοῦτο παρηγορητικώτατόν ἐστιν· εἰ δὲ πολλὴ καὶ νομώδης εἴη ἡ διάβρωσις, θαυμαστῶς ὅπως δραστικῶς βοηθεῖ, ὡς καὶ πολλάκις ἀπιστηθῆναι ὅτι ἦν κακόηθες· ἀπέδειξε τοῦτο εἰς Ἀδριανόν (...). (vii.) σῶρι: 2.64 καὶ 2.77 (ἀνωτ. α´ καὶ β´). (viii.) χάλκανθος: 2.77 (ἀνωτ. β´). (ix.) χαλκῖτις: 2.64 καὶ 2.77 (ἀνωτ. α´ καὶ β´). (x.) χαλκὸς Κύπριος: 2.56 (ἀνωτ. v.), καὶ 7.101.70 [64 κ.ἑ. Ὥρου πρὸς ὑποχύσεις δόκιμος] σκευάσας ἐπιμελῶς ἀναλάμβανε εἰς πυξίδα χαλκῆν Κυπρίαν καὶ χρῶ.

a. 1, b. 1. διάρροδον: κολλύριον μὲ βασικὸ συστατικὸ τὰ ῥόδα. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ἐδῶ μνημονευόμενο (a.) διάρροδον Διαγόρου τὸ μέγα καλούμενον (b. κολλύριον διάρροδον τὸ Διαγόρου τὸ μέγα καλούμενον ἢ διὰ τῶν οβ´ χλωρόν, πβ. Γαλην. Π. συνθ. φαρμ. κ. τόπ. XII 767.13 διάρροδον διὰ τῶν οβ´, τὸ μέγα λεγόμενον· ἐχρήσατο τούτῳ Λεύκιος ὁ καθηγητὴς πρὸς περιωδυνίας κ.λπ.: βλ. καὶ ἀνωτ. κριτ. ὑπόμν. στὰ ἀποσπ.), μνημονεύονται συχνὰ καὶ ἄλλα διάρροδα κολλύρια (βλ. καὶ ἀνωτ. 31 *Τ3 σ.λ. Γαληνός, xii. σποδός), κυρίως δὲ τὸ τοῦ Νείλου: Γαλην. ὅ.π.. 609.1, 765.14 (διάρροδον Νείλου ὡς Ἀνδρέας, πρὸς περιωδυνίας κ.λπ.), 766.2 (ἄλλο διάρροδον Νείλου, ᾧ ἐχρήσατο Γαλλίων ὁ ὀφθαλμικός), 806.11 (Νείλου διάρροδον ἔνδοξον ἐκ παλαιοῦ κολλύριον)· Ὀρειβ. Σύν. Εὐστ. 3.127 (Δημοσθένους τὸ Νείλου διάρροδον), 8.32.1 (τὸ Νείλου κολλύριον διάρροδον), κ.ἀ., καὶ Πρὸς Εὐνάπ. 4.49.2 (κολλύριον τὸ Νείλου διάρροδον)· Ἀέτ. Λόγ. ἰατρ. 7.110, πρὶν ἀπὸ τὸ ἐδῶ ἀπόσπ. (κολλύρια χλωρὰ καὶ τὸ Νείλου. πρὸς περιωδυνίας, ῥεῦμα λεπτὸν καὶ πολύ, φλυκτίδας, προπτώσεις καὶ τὰ ῥυπαρὰ ἕλκη καὶ τραχέα βλέφαρα. ῥόδων χλιαρῶν χωρίς τῶν λοβῶν κ.λπ.: πβ. τὰ ἐδῶ), κ.ἀ. (ὅπως στὸ 7.26: περὶ τῆς τοῦ ὅλου ὀφθαλμοῦ προπτώσεως)· Ἀλεξ. Τραλλ. Θεραπ. II 15.5 (τὸ τοῦ Νείλου διάρροδον ποιεῖ πρὸς ἔγκαυσιν) καὶ Περὶ ὀφθαλμ. 162.22 (κεχρῆσθαι δὲ τῷ διαρρόδῳ Νείλου ἢ τῷ τοῦ Πολυδεύκους· οὐδὲν γὰρ ἂν εὕροις ὠφελιμώτερον, ἐφ' ὧν ἐστι φλεγμονὴ ζέουσα καὶ πυρώδης ὡς τὴν τοῦ διαρρόδου κολλουρίου σὺν τοῖς ἀδήκτοις συμπλοκήν (...)· ἀξιοσημείωτα εἶναι καὶ ὅσα σχετικὰ ἀναφέρει λίγο μετὰ τὸ ἐδῶ ἀπόσπ. (II 65.9 κ.ἑ.): Κολλούριον τὸ διάρροδον ἄλλο ποιοῦν πρὸς ὑποποίους ὀφθαλμοὺς καὶ σταφυλώματα καὶ μυοκέφαλα καὶ σφακελιζούσας ὀφθαλμίας· ἐπὶ μὲν τῶν σταφυλωμάτων μετὰ γάλακτος, ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων μετ' ὠῶν. Καδμίας πεπλυμένης δραχ. η´· χαλκοῦ πεπλυμένου δραχ. δ´· ῥόδων ξηρῶν δραχ. δ´, ἐν ἄλλῳ δραχ. α´· ὀπίου Θηβαίου δραχ. β´· κρόκου Κίλικος δραχ. δ´, ἐν ἄλλῳ δραχ. α´· σμύρνης δραχ. α´· λίθου σχιστοῦ δραχ. β´· κόμμεως δραχ. στ´· οἴνῳ ἀθαλάσσῳ ἢ σπαθίτῃ ἀναλάμβανε. ἱκανὰ μὲν καὶ ταῦτα πρὸς τὰς εἰρημένας διαθέσεις. εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλων κολλυρίων γραφαὶ τοιαῦτα ποεῖν δυνάμεναι καὶ μάλιστα τῆς καλουμένης διαθήκης τοῦ κολλυρίου καὶ τοῦ Θεοδοτίου καὶ ὅσα παραπλησίας εἰσὶ συνθέσεως. ἀλλ' ἵνα μὴ καὶ ἡμεῖς γράφοντες πάντων τῶν κολλυρίων μεμνημένοι τὸν λόγον μηκύνωμεν, περὶ τῶν πτερυγίων καὶ τῶν αἰγιλώπων ὀλίγα προσθέντες τὸν περὶ τῶν ὀφθαλμῶν διαλύσομεν λόγον.

   Διαγόρου: βλ. ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. Τ1.1 κ.ἑ. σ.λ. Diagora, Τ2.1 σ.λ. Διαγόρου, F1.3 σ.λ. Διαγόρας δὲ ὁ Κύπριος, F2.4 σ.λ. Diagoras, F3.1 σ.λ. Diagoras, Erasistratus, F4.2-3 Ἐρασίστρατον μέντοι Διαγόρας φησὶν (...).

  1. Corpus Medicorum Graecorum, Berlin.a↑ b↑
  2. Kühn, C G. (1821-1833), Κλαυδίου Γαληνοῦ Ἅπαντα. Claudii Galeni Opera omnia, Vols. I-XX, Leipzig.
  3. Puscmann, T. (1878-1879), Alexander von Tralles (Original-Text und Übersetzung nebst ein Einleitenden Abhandlung. Ein Beitrag zur Geschichte der Medicin),, Vols. I-II, Wien.
  4. Fraisse, A. (2002), Cassius Felix, De la médecine, Paris.a↑ b↑ c↑
  5. Pollak, K. (2005), Ἡ ἰατρικὴ στὴν ἀρχαιότητα. Ἑλλάδα – Ρώμη – Βυζάντιο. Ἡ ἰατρικὴ στὴ Βίβλο καὶ τὸ Ταλμούδ, Ἀθήνα.a↑ b↑ c↑
  6. Krug, A. (1997), Αρχαία Ιατρική: Επιστημονική και Θρησκευτική Ιατρική στην Αρχαιότητα, Αθήνα.a↑ b↑
  7. Jouanna, J. (1998), Ιπποκράτης, μτφρ. Δ. Δ. Τσιλιβέρδης Αθήνα.a↑ b↑
  8. von Staden, H. (1989 / 1994), Herophilus: The Art of Medicine in Early Alexandria, Cambridge – New York – New Rochelle – Melbourne – Sydney .a↑ b↑
  9. Μαυρουδῆς, Α. Δ. (2000), Ἀρχιγένης Φιλίππου Ἀπαμεύς: Ὁ βίος καὶ τὰ ἔργα ἑνὸς Ἕλληνα γιατροῦ στὴν Αὐτοκρατορικὴ Ρώμη, Πονήματα: Συμβολὲς στὴν ἔρευνα τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Λατινικῆς Γραμματείας,3 Ἀθῆναι.a↑ b↑