You are here

ΤΑ ΚΥΠΡΙΑΚΑ ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΑ

Please add a search word

Tὰ Κυπριακὰ ἐπιγράμματα τῶν Ἀρχαίων χρόνων ποὺ ἔφερε στὸ φῶς ἡ ἀρχαιολογικὴ σκαπάνη στὴν Κύπρο (στὴν ἐδῶ συλλογὴ 57, μερικὰ ἴσως ἀκόμα ἀπὸ τὰ δημοσιευμένα ἀλλὰ λίαν ἀκρωτηριασμένα, κάποια ἀδημοσίευτα) ἢ ἀλλοῦ (9 ἐδῶ) ἀποτελοῦν τὴ συντριπτικὴ πλειοψηφία τους· 5 μόνο προέρχονται ἀπὸ φιλολογικὲς πηγές, καὶ ἀπὸ αὐτὰ μόνο τὰ *Ε54 καὶ *Ε55 (ἀπὸ τὸν Πέπλον ποὺ ἀποδίδεται στὸν Ἀριστοτέλη) μποροῦν μὲ σχετικὴ βεβαιότητα νὰ χαρακτη­ριστοῦν «φιλολογικά» (ἀποκλειστικά)1· στὶς ἀρχαῖες Ἀνθολογίες δὲν ἀνευρί­σκονται Κυπριακὰ ἐπιγράμματα (δεῖγμα ὅτι τὰ Κυπριακὰ ἐπιγράμματα δὲν ἔγιναν εὐρύτερα γνωστά)2. Σὲ ἐπώνυμο Κύπριο ποιητή, τὸν Ἀντισθένη ἀπὸ τὴν Πάφο, ἀνήκουν μόνο τὰ Ε1 καὶ Ε2 (ποὺ συνοδεύουν ἀφιερώματα μὴ Κυπρίων στὴ Δῆλο)3. Ἀπὸ τὰ ἐδῶ 71 ἐπιγράμματα τὰ 48 εἶναι ἐπιτύμβια καὶ τὰ 22 ἀναθη­ματικά, ἐνῶ ἀμφίβολη παραμένει ἡ φύση τοῦ Ε714. Τὰ παλαιότερα ἀπ' αὐτὰ ἀνάγονται στοὺς Κλασικοὺς χρόνους, πάμπολλα στὴν Ἑλληνιστικὴ περίοδο, μεγάλο μέρος στὴ Ρωμαϊκὴ ἐποχή5. Ὣς τὶς τελευταῖες δεκαετίες τοῦ 4ου αἰ. π.Χ. τὰ Κυπριακὰ ἐπιγράμματα εἶναι κατὰ μεγάλο μέρος χαραγμένα σὲ Κυπριακὸ συλλαβάριο ἢ φέρουν συνοδευτικὲς ἐπιγραφὲς συλλαβικές, ἀλλὰ σταδιακὰ κυριαρχεῖ ἡ ἀλφαβητικὴ γραφή. Δὲν λείπουν τὰ ἐπιγράμματα σὲ Κυπριακὴ διά­λεκτο (κυρίως κατὰ τὴν Κλασικὴ ἐποχή) ἢ μὲ ἔντονη τὴν παρουσία Κυπριακῶν διαλεκτικῶν τύπων (ἐνίοτε ὣς τοὺς ὕστερους χρόνους τῆς Ἀρχαιότητας). Κατὰ κανόνα ὅμως ἐμφανίζουν τὰ ἴδια χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα μὲ τὴν ἀντίστοιχη ἐπιγραμματικὴ παραγωγὴ τῶν ἄλλων Ἑλληνικῶν περιοχῶν στὴ μορφὴ καὶ στὸ περιεχόμενο. Στὸ σύνολό τους μαρτυροῦν μιὰν ἀξιόλογη πνευμα­τικὴ παραγωγή, καὶ δὲν λείπουν ἀνάμεσά τους τὰ ποιητικὰ ἀριστουργήματα. Ἡ Ἑλληνικὴ πολιτισμικὴ ταυτότητα τῆς Κύπρου καὶ οἱ στενὲς σχέσεις της μὲ τὸν λοιπὸ Ἑλληνικὸ κόσμο σὲ μιὰ σημαντικὴ περίοδο τῆς ἱστορίας της χιλιόχρονη ἐπιβεβαι­ώνονται ἀδιάψευστα καὶ ἀποτελοῦν πρόκληση γιὰ περαιτέρω μελέτη, κυρίως ὅσα ἀπ' αὐτὰ ἔχουν φθάσει σ' ἐμᾶς ἀκρωτηριασμένα (ἢ κείτονται ἀνέκδοτα σὲ ἀποθῆκες)6, ὅπου πλούσια βιβλιογραφία).

Πιὸ ἀναλυτικά: Ὅσον ἀφορᾶ στὴ ΓΛΩΣΣΑ, τρία ἀπὸ τὰ ἐπιγράμματά μας, τὰ Ε5-7 (τέλη 5ου/ἀρχὲς 4ου π.Χ. αἰ. τὸ πρῶτο, τέλη 4ου αἰ. π.Χ. τὰ ἄλλα) εἶναι χαραγμένα στὸ Κυπριακὸ συλλαβάριο· τοῦ Ε8 (τέλη 4ου/ἀρχὲς 3ου αἰ.) ἕπεται συλλαβικὴ ἐπιγραφὴ μὲ τὸ ὄνομα καὶ τὸ πατρώνυμο τοῦ νεκροῦ, τῶν δὲ Ε15, Ε59 καὶ Ε61 (τέλη 4ου πιθανῶς αἰ.) προηγοῦνται συλλαβικὲς ἐπιγραφές, μὲ χαρακτη­ριστικὴ τὴ σύζευξη τῆς παραδοσιακῆς τοπικῆς γραφῆς μὲ τὸ νεωτεριστικὸ ἀλφάβητο. Ἡ Κυπριακὴ διάλεκτος (μὲ τὶς πανάρχαιες Αἰολο-αρκαδικὲς ρίζες) κυριαρχεῖ στὰ πρώιμα αὐτὰ συλλαβικὰ ἐπιγράμματα, ἐξακολουθεῖ δὲ νὰ ἐπηρε­άζει μὲ τύπους καὶ φαινόμενά της καὶ τὰ ἀλφαβητικὰ ἐπιγράμματα, ἀκόμα καὶ σὲ χρόνους μεταγενέστερους· συχνά, π.χ., ἐμφανίζονται τύποι μὲ α ἀντὶ η (ματέρα, γενέταν, Κρήτα κ.τ.τ.), τροπὴ τοῦ ν σὲ μ (ἐμ βύβλοις Ε1.10, Σολίωμ βασιλέα Ε16.2, ἰατρῶμ Φαΐτ. αμ παῖδα Ε18.2/ἐμ μύθοισι Ε1.3, σὺμ Μούσαις Ε27.1, κ.λπ.), «γλῶσσαι» ὅπως κασίγνητος (Ε7.1), πτόλις (Ε62.3 καὶ Ε68.1) κ.ἄ. Ἀξιοση­μείωτη εἶναι ἐπίσης ἡ παρουσία Ὁμηρικῶν τύπων, καταλήξεων καὶ λογοτύπων (συχνὰ μεταπλασμένων), ἀλλὰ καὶ ἅπαξ λεγομένων λέξεων καὶ φράσεων, ὅπως λαϊνότευκτος ([χώ]νη λαϊνοτεύκτω Ε44.6), μώσας ὀπύϜην (-ˉεν, Ε5.2), στῆθι μάθης (Ε24.2), ὁ σὺμ Μούσαις στέρξας βίον (Ε27.1), ἡ στερχθεῖσα χύδην (Ἀφροδισίη, Ε28.1), τριετὴς λίπεν ἦμαρ (Ε29.1), λυκαβάντων ἤματα μούνων (Ε41.1), συμβίου κεδνῆς καὶ γαμετῆς ποτ' ἀκοίτης (Ε44.2/5), τοκέων βάκτρον καὶ ἀσκείπωνι γονῆι (Ε48.2/4) κ.τ.τ. Καθὼς ὅμως ἀνάλογα φαινόμενα ἀπαντοῦν καὶ ἀλλοῦ, ἡ χρησιμοποίησή τους ὡς ἐπιχειρήματος γιὰ τὴν πατρότητα ἑνὸς ἐπιγράμματος σπάνια εἶναι εὔλογη καὶ πειστική (βλ. π.χ. κατωτ. Ε9 σχόλ. σ.στ. 6 σ.λ. ἔροτιν)7.

Κύριο ΜΕΤΡΟ εἶναι καὶ ἐδῶ τὸ ἐλεγειακὸ δίστιχο. Ἀπαντοῦν ἐπίσης: σὲ δακτυλικὸ ἑξάμ. τὰ Ε5 (2 στ.), Ε6 (4 στ., μὲ τὸ Χαίρετε [δάκτυλος] νὰ προηγεῖται καὶ νὰ ἕπεται τοῦ ἐπιγράμματος), Ε7 (2 στ.), Ε44 (8 στ., μὲ πολλὰ προβλήματα), Ε67 (3 στ.), καὶ Ε29 (1 στ.)· σὲ δακτυλικὸ πεντάμετρο τὸ Ε47 (2στ.)· σὲ συνδυ­ασμοὺς ἑξάμετρου καὶ πεντάμετρου τὰ Ε8 (στ. 1: ἑξάμ., στ. 2-4: πεντάμ.), Ε17 (στ. 1: ἑξάμ., στ. 2-7: πεντάμ.), Ε43 (στ. 1: ἑξάμ., στ. 2-3: πεντάμ.) καὶ Ε49 (7στ.: ὁ στ. 5 πεντάμ.), ἑξάμετρου καὶ τρίμετρου τὸ Ε4 (2 στ.), ἑξάμετρου καὶ ἐλεγειακοῦ διστίχου τὰ Ε40 (στ.1-2: ἑξάμ., στ. 3: πεντάμ., στ. 4-7: ἐλεγειακὰ δίστιχα) καὶ Ε59β (5 στ.: ὁ στ. 4 ἐπίσης ἑξάμ.)· ἀμφίβολη παραμένει ἡ μετρικὴ μορφὴ τοῦ Ε12 (στ. 1-2: ἐλεγ., στ. 3: ἑξάμ. ἢ πεντάμ.). Σὲ ἰαμβικὸ τρίμετρο ἔχουν συντεθῆ τὰ Ε34 καὶ Ε50, ὅπως καὶ τὸ Ε71· σὲ ἀναπαιστικὸ μέτρο τὸ Ε37. Ἀβέβαιης μετρικῆς μορφῆς εἶναι τὰ ἀκρωτηριασμένα Ε60, Ε64-66, Ε68-69. Μετρικὰ προβλήματα ἐμφανί­ζονται, ὅπως καὶ ἀλλοῦ, κυρίως σὲ ἀνθρωπωνύμια· τύποι ποητικοὶ χρησιμοποι­οῦνται γιὰ μετρικοὺς λόγους· ἡ χασμωδικὴ βράχυνση, ἡ κράση καὶ ἡ ἔκθλιψη θεραπεύουν τὴ χασμωδία (τὸ μετρικὰ ἐκθλιβόμενο ὅμως φωνῆεν δὲν παρα­λείπεται σὲ ἀρκετὲς περιπτώσεις στὴν ἐπιγραφή, ὅπως καὶ ἀλλοῦ). Δὲν λείπουν ὅμως τὰ ἰδιαίτερα προβλήματα, ποὺ δημιουργοῦνται κυρίως ἀπὸ τὴν ἀπόδοση τῶν συλλαβικῶν ἐπιγραμμάτων σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή (βλ. χαρακτηριστικὰ Ε7.1 σημ. σ.λ. ἐγώ ἐμ'), ἀλλὰ καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι ἐλάχιστα γνωρίζουμε γιὰ τοὺς μετρικοὺς κανόνες τῆς Κυπριακῆς ποίησης καὶ τὴν τοπικὴ προφορά (βλ. π.χ. Ε49, εἰσαγ. σημ. καὶ σημ. στοὺς στ. 3 κἑ.) 8.

Ἡ ΔΟΜΗ τῶν ἐπιγραμμάτων, καθὼς αὐτὴ συνδέεται μὲ τὰ θέματα καὶ αὐτὰ μὲ τὶς ἰδέες καὶ ἀντιλήψεις, ἐμφανίζει καὶ ἐδῶ ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον. Ἀπὸ ἕνα ἐπίγραμμα, σημειώνει ὁ A. Couat, ἀπαιτοῦμε νὰ εἶναι ἔξυπνο (ἡ δὲ γοητεία του ἀποτελεῖ σύμπτωμα τοῦ ἐπιπέδου τῆς κοινωνίας)· τὸ ὕφος τῶν ἀναθηματικῶν ἐπιγραμμάτων (ποὺ ὑστεροῦν σὲ ἀριθμὸ καὶ ἐνδιαφέρον γενικά) εἶναι συχνὰ φροντισμένο καὶ εὐφυές, καὶ ὁ τόνος τους ἀνάλογα μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ ἀναθέτη ἢ τοῦ τιμωμένου ἀλλάζει9. Τὸ γεγονὸς ὅμως ὅτι τὸ περιεχόμενο ἑνὸς ἀναθη­ματικοῦ ἐπιγράμματος εἶναι κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον αὐστηρὰ δεδομένο (ποιός ἀναθέτει ποιόν ἢ τί, σὲ ποιόν τόπο ἢ θεό, γιὰ ποιάν αἰτία / ἢ ποιός τιμᾶ ποιόν καὶ γιατί στὰ ἁπλὰ τιμητικά), σὲ συνδυασμὸ καὶ μὲ τὴ θεμελιώδη ἀπαίτηση γιὰ ἁπλότητα καὶ λακωνικότητα, περιορίζει αἰσθητὰ τὴ δυνατότητα πρωτοτυπίας στὴ δομή. Στὰ ΚΥΠΡΙΑΚΑ ΑΝΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, ὅπως καὶ ἀλλοῦ, τὸ ὄνομα τοῦ ἀναθέτη –ἰδιαίτερα ὅταν αὐτὸ δημιουργεῖ μετρικὰ προβλήματα– δίνεται συχνὰ σὲ συνοδευτικὴ πεζὴ ἐπιγραφή, ποὺ ἐνδεχομένως δίνει καὶ ἄλλα στοιχεῖα: Ε8(β) Ὄνασος Ὀν̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣ά̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣σα(ν)τος (πβ. στ. 2), Ε35 Φίλων Τρύφωνος εὐχῆι, Ε46(a) Ἀφροδείτηι Παφίαι (πβ. στ. 2 τῆι Παφίη), Ε59α (a-c, πβ. b.1-5), πβ. Ε1a-g καὶ (13), Ε2 (13), Ε15 (συλλαβικὴ ἐπιγραφή, ὅπως καὶ τὸ Ε59α)· συνοδευτικὰ πεζὰ κείμενα, ὅμως, ἀπαντοῦν καὶ σὲ Κυπριακὰ ἐπιτύμβια: Ε36 (3) Ἀγαθοκλίωνα βιολόγον, Ε37 (4 κἑ.) Ἄλλο μηδὲ[ν (...) εὐψ[ύχει] (πιθανῶς ἀπαγόρευση γιὰ ταφὴ ἄλλου νεκροῦ), Ε41(5) <α>ἰα[], Χάρμε χρηστέ, χαῖρε, Ε61α (a) ΖωϜίyας ἐπέστασε τὰς [- - -], Ε63(i.)a, E66(5;), Ε71(1-2). Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ περίτεχνη δομὴ τῶν Ε1-2 (ποὺ σχολιάζεται κατωτ.), ὁ διάλογος ἀναθέτη – θεοῦ στὸ Ε17, τὸ διμερὲς σχῆμα τοῦ Ε32 (ποὺ παρουσιάζει περισσότερο ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ περιεχόμενο καὶ τὴν ποιητική του ἀξία, ὅπως καὶ τὸ Ε35), καὶ ἡ εὐφυὴς πρόταξη καὶ ἐπίταξη τοῦ –δακτυλικοῦ ρυθμοῦ– Χαίρετε στὸ συνολικὰ ἀριστουργηματικὸ Ε6 (γιὰ τὸ ὁποῖο ἀναλυτικὰ σχόλια κατωτ., στὴν εἰσαγ. σημ. καὶ στὰ σχόλ. κατὰ στίχους)10, κεφ. «Δομὴ ἀναθηματικῶν» (στὸ ἴδιο ἔργο ἀναφορὰ στὴ σχέση στήλης – ἐπιγράμματος, καὶ βιβλιογραφία· βλ. καὶ τὰ σχετικὰ σχόλ. κατωτ. Ε6 κ.ἀ.).

Τὰ ΚΥΠΡΙΑΚΑ ΕΠΙΤΥΜΒΙΑ, ὅπως καὶ ἀλλοῦ, παρουσιάζουν μεγαλύτερη ποικιλία στὴ δομή, στὸν πλοῦτο τῶν θεμάτων, στὰ μέσα ἔκφρασης. Βασικὰ σχήματα δόμησης είναι καὶ ἐδῶ τὰ Τοῦ δεῖνος τόδε σῆμα εἰμί / ἐστί (Ε4 καὶ Ε42, πβ. Ε26) καὶ Ἐνθάδε κεῖμαι / κεῖται (Ε3, 5, 8, 10, πβ. *Ε45, *Ε55, Ε70, Ε34.11) ἢ παραλλαγές τους (Ε16, 20, 36 / 23.8, 49, 50, 62, 64 / 47 / *Ε54)11· ἀφήγηση σὲ α´ ἢ β´ ἢ γ´ πρόσωπο (Ε7, 41, 44, 66 κ.ἀ. / Ε19, 25 κ.ἀ. / Ε18, 29, 48, 50, 51, 62 κ.ἀ.), ὅπου ὁ νεκρὸς ἢ ὁ τύμβος ἀπευθύνεται στὸν ὁδοιπόρο ἢ σὲ οἰκεῖα πρόσωπα (Ε21, 22, 24, 28, 30, 31, 33, 40, 70, πβ. Ε19, 44, 48 καὶ *Ε45 / μὲ διάλογο μεταξύ τους Ε26 καὶ Ε34), ἢ οἱ ζωντανοὶ ἀπευθύνονται στὸν νεκρὸ ἢ / καὶ στοὺς θεοὺς τοῦ Κάτω κόσμου (Ε20, 23, 25, 30, 38, 39, 43, 49, 64, πβ. Ε27), μὲ διαφοροποιήσεις –συχνὰ σημαντικὲς– ἀνάμεσά τους· ἰδιότυπη περίπτωση ἀποτελεῖ τὸ Ε37, ὅπου ἐμφανίζεται νὰ ὁμιλεῖ ὁ ἴδιος ὁ νεκρός, ἀλλ' ἀναφέρεται σὲ μελλοντικὸ θάνατο (στ. 3 ο̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣τω θέτε μ̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣[ε], ἂν ἀποθά̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣[νω]), γεγονὸς ποὺ φαίνεται νὰ ὁδηγεῖ στὴν ὑπόθεση ὅτι τὸ ἔμμετρο τοὐλάχιστο κείμενο τῆς ἐπιτύμβιας στήλης γράφτηκε ἀπὸ ἄγνωστο ποιητὴ πρὶν τὸν θάνατό του12. Τὸ τελευταῖο ἐπίγραμμα εἶναι καθαρὰ πρωτότυπη σύνθεση. Πρωτοτυπίες ἐμφανίζονται καὶ σ' ἄλλα ἐπιτύμβια Κυπριακά, ὄχι ὅμως πάντα σημαντικές· καθὼς κυριαρχοῦν ἀναπόφευκτα οἱ πληροφορίες γιὰ τὸν νεκρό: ὄνομα (γένος, πατρίδα), ἡλικία, ἐπάγγελμα, συνθῆκες θανάτου (κ.τ.τ.), μόνο στὸν τρόπο σύνθεσης τῶν ἀνωτέρω στοιχείων μπορεῖ κατὰ βάση νὰ πρωτο­τυπήσει ὁ ἐπιγραμματοποιός· ἀλλ' ἔχει εὐρύτερο πεδίο στὰ ἐκφραστικὰ μέσα (μέσω ἀντιθέσεων, εἰκόνων καὶ παρομοιώσεων, περιγραφῶν καὶ ἀφηγηματικῶν στοιχείων, καὶ στὸ λεξιλογικὸ πεδίο). Ἕνας ἔντονος λυρισμὸς συνέχει πολλὰ ἀπ' αὐτά, ἰδιαίτερα ὅσα ἀναφέρονται στὸν πρόωρο θάνατο (βλ. χαρακτηριστικὰ E27, 28, 33, 34, 43, 48, 49 / E29 μὲ τὴ θαυμαστὴ λακωνικότητα/Ε5 μὲ τὴν πικρὴ εἰρωνεία) ἢ στὸν θάνατο σὲ ξένη γῆ (βλ. π.χ. Ε19, 26, 31)· ὁ Ἅδης καὶ οἱ δυνάμεις τοῦ Κάτω κόσμου γενικὰ ἀποδίδονται μὲ μελανὰ χρώματα (βλ. χαρακτηριστικὰ Ε41), μὲ σημαντικὴ ἐξαίρεση τὸ τῆς Εὐοδίας (Ε42, στ. 3 βιότου γλυκερὸν τέλος, πβ. Ε26.9 οὐ κακός ἐστ' Ἀίδας)· παρηγορικὰ θέματα δὲν ἀπαντοῦν, ἐκτὸς ἀπὸ τὸν κοινὸ τόπο γιὰ τὸ ἀναπόδραστο τῆς μοίρας τοῦ θανάτου (βλ. Ε42.4, Ε26.10 κοινὸς ἐπεὶ θνατοῖς ὁ πλόος εἰς φθιμένους, Ε34.12-16, κ.ἄ., πβ. Ε6 μὲ τὴν ἔντονη φιλοσο­φικὴ διάθεση). Κι ἀκόμα, θαυμαστὴ εἶναι συχνὰ ἡ ἀντιστοιχία ὀνόματος τοῦ τιμωμένου – ἐκφραστικῶν μέσων – περιεχομένου. Ἔτσι, στὸ Ε29 Υἱὸς Ἀριστάρχου Πολέμων τριετὴς λίπεν μαρ (ὁ Πολέμων [ἀντὶ νὰ πολεμήσει] ἔχασε τὴ μάχη τῆς ζωῆς [πβ. λιπο-τακτῶ], παρήχηση λμ [καὶ πν] στὰ ὑπογραμμι­σμένα)· στὸ Ε28 ἡ ὀκταέτις νεκρὴ εἶναι Ἡ στερχθεῖσα χύδην φροδισίη οὕνεκα τερπνῆς|αἱμυλίης (βλ. καὶ στ. 5-6 ἀλλ' ὁ παρὼν εἴπας «Ἀφροδισίη εὔχαρι, χαῖρε»|[αὐτὸς δὴ χ]αίρων ἐξανύσαις [ἀτραπόν], μὲ τὸ ἐπίθ. εὔχαρι καὶ τὶς ἐπάλληλες παρηχήσεις)· στὸ Ε33 [Ὡς] δ' ἁπαλὸν ῥειπαῖς ἀνεμώδεσιν ἔρνος ἐλαίας|Σωσ[ιπάτρα] ἐκ πατρικν ἐξεκόπην θαλάμων.|οὔνομά σοι κενεὸν παρῆν Γάμο[ςἃν γὰρ ἔθρεψες|φροντίσιν ἁδίσταις, νῦν γενόμαν γαμος (ὁ Γάμος μεγαλώνει τὴ Σωσι-πάτρα μὲ τὶς πιὸ γλυκειὲς φροντίδες, προσδοκώντας γι' αὐτήν, ὅπως κάθε πατέρας γιὰ τὴν κόρη του, ἕναν καλὸ γάμο· μὰ δὲν μπορεῖ νὰ τὴ σώσει ἀπὸ τὸν θάνατο· ἡ κόρη πεθαίνει ἄγαμος, χωρὶς νὰ ἐκπληρώσει τὶς προσδοκίες τοῦ πατρός)· καὶ στὴ συνοδευτικὴ ἐπιγραφὴ τοῦ Ε41 εἶναι χαραγμένο τὸ <α>ἰα[], Χάρμε χρηστέ, χαῖρε13.

Ἰδιαίτερα ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ ὅλη ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ τοῦ Κυπριακοῦ ἐπιγράμματος. Βασιλεῖς καὶ ἄρχοντες, ἀξιωματοῦχοι τοῦ Πτολεμαϊκοῦ καὶ τοῦ Ρωμαϊκοῦ κράτους, πολεμιστές καὶ προσκυνητές, ἄνθρωποι τῶν Γραμμάτων καὶ τῶν Τεχνῶν, νέοι καὶ νέες ποὺ πεθαίνουν πρόωρα, γυναῖκες πολλές, ἀκόμα καὶ μυθικὰ πρόσωπα παρελαύνουν στὰ ἐπιγράμματά μας14. Οἱ πλεῖστοι ἀπὸ αὐτοὺς δὲν ἐμφανίζονται ἀλλοῦ· ἀνάμεσά τους ὁ ποιητὴς Ἀντισθένης (Ε1-2), ὁ Ὁμηρο­διδάσκαλος Κιλικᾶς (Ε24), ὁ μειμολόγος Ἀγαθοκλίων (ἢ Ἀγαθοκλῆς, Ε36), ὁ κωμωιδὸς Παφιανὸς Πάφιος (Ε47), ἀλλὰ καὶ οἱ γιατροὶ Ἀριστοκράτης (Ε10) καὶ Φαΐτας (Ε18, καὶ ὁ Δέκμος Σερουίλιος *Ε45), καὶ ὁ ἐν τέχναις μαγειρικαῖς διακριθεὶς Βάκχις (Ε50)15. Ἄλλων γνωστῶν προσώπων, ὅπως τοῦ ποιητοῦ Νέστορος τοῦ Λαρανδέως (Ε46) καὶ τῶν βασιλέων τῆς Πάφου Νικοκλῆ (Ε12, Ε13, Ε59), τῆς Σαλαμίνας Νικοκρέοντα (Ε9 καὶ Ε58) καὶ τῆς Ἀμαθούντας Ἀνδροκλῆ (15), πιθανῶς καὶ τοῦ Σόλιου Πασικράτη (Ε16), φωτίζεται ἡ ζωή, ἡ δραστηριότητα καὶ ἡ ἐπιρροή. Κι ἕνας ἁπλὸς πίνακας τῶν μετακινήσεων ἀπὸ καὶ πρὸς τὴν Κύπρο δίνει μιὰν ἐντυπωσιακὴ εἰκόνα16. Ἀπὸ τὰ 40 περίπου ἐπιτύμβια ἐπιγράμ­ματα ποὺ βρέθηκαν κατὰ τὶς ἀνασκαφὲς σὲ διάφορα μέρη τῆς Κύπρου ἕνα μεγάλο ποσοστό (περ. 20%) ἀπαθανατίζουν τὴ μνήμη Ἑλλήνων ἀπὸ τὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου καὶ τὰ παράλια τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ποὺ τάφηκαν στὸ νησὶ κατὰ τὴν περίοδο κυρίως ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 4ου αἰ. π.Χ. μέχρι καὶ τὰ τέλη τοῦ 2ου αἰ. π.Χ., ἕνα ἀναφέρεται σὲ Ἕλληνα ἀπὸ τὴν Ἰλλυρία, καὶ σὲ ἕνα –ἀκρωτηριασμένο– ἀπουσιάζει τὸ ὄνομα τῆς ἰδιαίτερης πατρίδας τοῦ πιθανῶς μὴ Κυπρίου νεκροῦ· ἀντίθετα, ἀπὸ τὰ ἐπιτύμβια ἐπιγράμματα ποὺ βρέθηκαν ἐκτὸς Κύπρου ἕνα μόνο προέρχεται ἀπὸ τὴν περιοχὴ τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου καὶ τῶν παραλίων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας (Ρόδος, 3ος αἰ. π.Χ.), ἕνα ἀπὸ τὴν Αἴγινα (5ος αἰ. π.Χ.) καὶ ἕνα ἀπὸ τὴν Ἀττική (4ος αἰ. π.Χ.), ἕνα ἀπὸ τὴ Μεσσήνη τῆς Σικελίας (2/3 αἰ. μ.Χ.) καὶ ἕνα ἀπὸ τὴ Νεάπολη τῆς Ἰταλίας (2ος αἰ. μ.Χ.)17. Τὰ δὲ ἀναθηματικὰ ἐπιγράμματα μαρτυροῦν ἀφιερώματα μὴ Κυπρίων, κατὰ κανόνα ἀξιωματούχων ἢ ἄλλων ἐπιφανῶν προσώπων, ποὺ διαμένουν μόνιμα ἢ προσωρινὰ στὸ νησὶ (Ε32, 1ου αἰ. π.Χ.: ὁ Ἀθηναῖος [Ἑρ]μ̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣όδοτος ἀφιερώνει ἄγαλμα τῆς Ἀθηνᾶς στὴν Παφία Ἀφροδίτη· καὶ Ε46, 2/3 αἰ. μ.Χ.: ἡ ὑπατικὴ Ῥηγῖνα τιμᾶ τὸν Λαρανδέα ποιητὴ Νέστορα μὲ ἀφιέρωμα στὴν ἴδια θεά), ἢ γι' αὐτοὺς ἀπὸ Κυπρίους ἢ ξένους (Ε51, 2/3 αἰ. μ.Χ.: Ποπλικόλαν Πρεῖσκον... πόλις Περσῆος· Ε53, 5ος αἰ. μ.Χ.: ὁ Ἀντιόχου παῖς ἐσθλὸς Ὀλύμπιο[ς] τιμᾶται ἀπὸ τὴν πόλη τῆς Σαλαμίνας· Ε32 [βλ. ἀνωτ.]18, ἀλλὰ καὶ ἀφιερώματα Ἑλλήνων τῆς Κύπρου στὴν Πριήνη, στοὺς Δελφούς, στὴν Τεγέα (γιὰ θεότητες)19, καὶ γιὰ Κυπρίους στὸ Ἄργος (οἱ Ἀργεῖοι τιμοῦν τὸν Νικοκρέοντα τῆς Σαλαμίνας) καὶ στὴ Δῆλο (Στόλος Θέωνος Ἀθηναῖος ... Σίμαλον Τιμάρχου Σαλαμίνιον ... Ἀπόλλωνι, μὲ στίχους τοῦ Ἀντισθένη ἀπὸ τὴν Πάφο, ποὺ περὶ τὸ 100 π.Χ., φαίνεται νὰ ζῆ καὶ νὰ δημιουργεῖ στὸ ἱερὸ νησί)20.

  1. Γιὰ τοὺς σχετικοὺς προβληματισμοὺς βλ. τὰ ἀντίστοιχα σχόλ. κατωτ., κυρίως τὶς εἰσαγ. σημ. (πβ. καὶ ἀνωτ. Προλεγόμενα)· γιὰ τὸν Πέπλον εἰσαγ. σημ. στὰ *Ε54-55 (μὲ βιβλιογραφία). Οἱ ἔμμετρες ἐπιγραφὲς βρέθηκαν σὲ κάθε γωνιὰ τῆς Κυπριακῆς γῆς (βλ. κατωτ. τὶς εἰσαγ. σημ.), στὴ Δῆλο (Ε1, Ε2), στὴν Αἴγινα (Ε4), στὸ Ἄργος (Ε9), στὴν Ἀττικὴ (Ε10), στὴν Πριήνη (Ε11), στὴ Ρόδο (Ε19), στὴ Νεάπολη τῆς Ἰταλίας (*Ε45) καὶ στὴ Μεσσήνη τῆς Σικελίας (Ε47)· ἐπὶ ἀφιερώματος τῆς Λαοδίκης στὴν Ἀλέα Ἀθηνᾶ στὴν Τεγέα ἦταν ἀναγραμμένο τὸ ἐπίγραμμα Ε56 κατὰ τὸν Παυσανία, ἐπὶ ὑφαντοῦ στοὺς Δελφοὺς κατὰ τὸν Ἀθήναιο τὸ Ε57, ἐπὶ ἀφιερώματος τοῦ βασιλιᾶ τῆς Πάφου Νικοκλῆ στοὺς Δελφοὺς ἐπίσης κατὰ τὸν Αἰλιανὸ τὸ Ε58 (σὲ τάφους τοῦ Τεύκρου στὴν Κυπριακὴ Σαλαμίνα τὸ *Ε54 καὶ τοῦ Ἀγαπήνορα στὴν Πάφο τὸ *Ε55 κατὰ τὸν Πέπλον).–  Ἔμμετρες εἶναι καὶ οἱ ἐπιγραφὲς Mitford, T B. (1971), The Inscriptions of Kourion, Memoirs of the American Philosophical Society 83: Philadelphia. 202 καὶ 203: 3 καὶ 2 δακτ. ἑξαμ. στίχων, "Early Byzantine", ὅπως καὶ ἡ 204=Ε52, κατὰ τὸν Mitford (“Late fourth century A.D.”, μὲ ἀμφιβολίες ἡ δεύτερη, ὅπως καὶ ἡ 204: Ε52), ποὺ σχολιάζονται κατωτ. στὴν εἰσαγ. σημ. Ε52 ἀλλὰ δὲν ἐντάσσονται στὸ σῶμα ὡς κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον Χριστιανικές· ὁ ἴδιος θεωρεῖ ὡς ἔμμετρες καὶ τὶς λίαν ἀκρωτηριασμένες ἐπιγραφὲς Citekey 802[ibib] 181, 182, 183 (μὲ ἀμφιβολίες τὴν τελευταία), γιὰ τὶς ὁποῖες βλ. κατωτ. εἰσαγ. σημ. στὸ Ε65. Ἔμμετρη καὶ ἐνδιαφέρουσα εἶναι καὶ ἡ [ibib]803 not found 46, δύο ἐλεγειακῶν διστίχων, τοῦ τέλους τοῦ 5ου μ.Χ. αἰ., γιὰ τὴν ὁποία βλ. κατωτ. εἰσαγ. σημ. στὸ Ε53· οἱ Mitford καὶ Nicolaou θεωροῦν ὡς ἔμμετρες τὶς Mitford, T. B. & Nicolaou I. (1974), The Greek and Latin Inscriptions from Salamis, Vol. 6, Salamis Nicosia, Cyprus. 57-62 (4ος - 6ος αἰ. μ.Χ.), ἀπὸ τὶς ὁποῖες σώζονται ἐλάχιστα γράμματα (βλ. κατωτ. εἰσαγ. σημ. στὸ Ε68· θὰ ἐπανέλθουμε στὸ θέμα).
  2. Βλ. καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.189] μὲ σημ. 184.
  3. Ἑλικὼν δὲν ἀποκλείεται νὰ ἐνύφανε ὁ ἴδιος τὸ ἐπίγραμμα ἐν Πυθοῖ ἐπί τινος ἔργου του (βλ. κατωτ. εἰσαγ. σημ. Ε57, πβ. καὶ Ε58 μὲ εἰσαγ. σημ., καὶ ἀνωτ. σημ. μὲ τὶς ἐκεῖ παραπομπές).
  4. Ἀναθηματικὰ εἶναι τὰ ὑπ' ἀρ. Ε1-2 (Δῆλος), Ε9 (Ἄργος) καὶ Ε11 (Πριήνη), Ε6, 12-15, 17, 32, 35, 46, 51-53, 59, 65, 67 (Κύπρος), τὰ Ε56-58 (Τεγέα / Δελφοί)· τὸ Ε71 προβληματίζει ἔντονα τοὺς ἐρευνητές (ἡ ἀκρωτηριασμένη ἐπιγραφὴ φαίνεται νὰ διασώζει παραινετικὸ γνωμικὸ ἀλφάβητο: βλ. κατωτ. εἰσαγ. σημ. στὸ ἐπίγραμμα).
  5. Τὰ ἐδῶ ἐπιγράμματα εἶναι καταταγμένα (μὲ τὸ πρόσθετο σκεπτικὸ ποὺ ἀναπτύχθηκε ἀνωτέρω στὰ Προλεγόμενα, δηλ. σὲ 4 κύκλους: Ε1-2 / Ε3-53 / Ε54-58 / Ε59-71) μὲ τὰ ἑξῆς κατὰ σειρὰ κριτήρια: ΧΡΟΝΟΣ σύνθεσης, ΤΟΠΟΣ εὕρεσης καὶ ΘΕΜΑ τοῦ ἐπιγράμματος· ἔτσι εἶναι εὔκολη ἡ παρακολούθηση τῆς ἐξέλιξης τοῦ Κυπριακοῦ ἐπιγράμματος κατὰ περιόδους, ἀλλὰ καὶ κατὰ περιοχὲς καὶ ὁμάδες
  6. Ἡ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ τοῦ Κυπριακοῦ ἐπιγράμματος δίνεται ἀναλυτικά (κατὰ κανόνα ἐξαντλητικά) κατωτ. στὶς ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ κατὰ ἐπίγραμμα καὶ στὰ ΣΧΟΛΙΑ κατὰ θέμα. Στὰ Προλεγόμενα μνημονεύσαμε γιὰ τὴν ἰδιαίτερη συμβολή τους στὴν παρουσίαση καὶ μελέτη τῶν Κυπριακῶν ἐπιγραμμάτων τοὺς Β. Καραγιώργη, O. Masson, T. B. Mitford, Ino Nicolaou (Michaelidou) καὶ Κυρ. Χατζηιωάννου (τῶν ὁποίων τὰ σχετικὰ ἔργα βλ. καὶ ἀνωτ. στὴ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ). Σημαντικὴ βοήθεια βρίσκει ὁ ἐρευνητὴς καὶ στὰ ἔργα: Hansen Hansen, P. A. (1983), Carmina Epigraphica Graeca (saeculorum VIII - V a. Chr. n.), Texte und Kommentare Berlin and New York. καὶ Hansen, P. A. (1989), Carmina Epigraphica Graeca (saec. IV a. C. (CEG2)), Texte und Kommentare Berlin and New York.· Cesnola di Cesnola, A P. (1882), Salaminia, Cyprus: The History, Treasures, & Antiquities of Salamis in the Island of Cyprus, London. και di Cesnola, L. P. (1885-1903), A Descriptive Atlas of the Cesnola Collection of Cypriote Antiquities in the Metropolitan Museum of Art, New York, Vols. I-III2, Boston (vol. 1) - New York.· Clairmont Clairmont, C. W. (1970), Gravestone and Epigram: Greek Memorials from the Archaic and Classical Period, Mainz on Rhine .· Murray, A S., Smith A H. & Walters H B. (1900), Excavations in Cyprus: Request of Miss E. T. Turner to the British Museum, London. (Murray – Smith – Walters)· Kaibel Kaibel, G. (1878), Epigrammata Graeca ex lapidibus conlecta, Berlin.· Newton Newton, C. T. Newton, C T. (ed.) (1874-1916), The Collection of Ancient Greek Inscriptions in the British Museum, parts I-IV2, Oxford.· Peek Peek, W. (1955), Griechische Vers-Inschriften , Vol. I: Grab-Epigramme, Berlin. (καὶ Peek, W. (1960), Griechische Grabgedichte (griechisch und deutsch), Schriften und Quellen der alten Welt hrsg. von der Section für Altertumswissenschaft bei des Deutschen Akademie der wissenschaften zu Berlin,7 Berlin.)· E. Hoffmann Hoffmann, E. (1893), Sylloge Epigrammatum Graecorum quae ante medium saeculum a. Chr. n. tertium incisa ad nos pervenerunt, Halle.· O. Hoffmann Hoffmann, O. (1891-1898), Die griechischen Dialekte in ihrem historischen Zusammenhange (mit den wichigsten ihrer Quellen), Vols. I-III, Göttingen .· Durrbach – Roussel – Launey Roussel, P. & Launey P. (1937), Inscriptions de Délos: Décrets postérieurs à 166 av. J.-C. (nos 1497-1524), Dédicaces postérieures à 166 av. J.-C. (nos 1525-2219), Paris.· Chavane, M. J. & Yon M. (1978), Salamine de Chypre, X: Testimonia Salaminia, 1, CIS Maison de l' Orient Méditerranéen Ancien - Centre d' Archéologie Chypriote Paris. (Chavane – Yon) καὶ (Pouilloux – Roesch – Markillet-Jaubert) Chavane, M. J. & Yon M. (1978), Salamine de Chypre, X: Testimonia Salaminia, 1, CIS Maison de l' Orient Méditerranéen Ancien - Centre d' Archéologie Chypriote Paris. καὶPouilloux, J., Roesch P. & Marcillet-Jaubert J. (1987), Salamine de Chypre, XIII: Testimonia Salaminia, 2. Corpus épigraphique, Vol. XIII, Paris .· Gjerstand κ.ἄ. / Vessberg – Westholm Gjerstad, E., Lindros J., Sjöqvist E. & Westholm A. (1934-1972), The Swedish Cyprus Expedition: Finds and Results of the Excavations in Cyprus., Vols. I-IV 2, Stockholm und Lund .· Wilhelm Wilhelm, A. (1980), Griechische Epigramme, Bonn.· BullÉ (REG Fraser, P M. (1987), A Lexicon of Greek Personal Names, Vol. I: The Aegean Islands, Cyprus, Cyrenaica, Oxford.. Ἐπίσης (γιὰ διάφορες πτυχές): Σκιαδᾶ Σκιαδάς, Ἀ. Δ. (1967), Ἐπὶ Τύμβω: Συμβολὴ εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῶν Ἑλληνικῶν ἐπιτυμβίων ἐμμέτρων ἐπιγραφῶν, Σειρὰ Δευτέρα: Μελέται καὶ ἔρευναι, ἀρ. 15,ἀρ. 14 Ἀθῆναι.· Kapera Kapera, Z. J. (1983), Kinyras: Bibliography of ancient Cyprus for the year 1978 with indexes for the years 1974-1978, Götenburg. (βιβλιογραφία)· Griesmair Griessmair, E. (1966), Das Motiv der Mors Immatura in der griechischen metrischen Grabinschriften, Commentationes Aenipontanae, begr. von E. Kalinka und A. Zingerle,XVII Innsbrück., Lattimore Lattimore, R. (1942), Themes in Greek and Latin Epitaphs, Urbana., Vérilhac Vérilhac, A. - M. (1978-1982), Παῖδες ἄωροι (Poésie funéraire), tom. 1-2, Πραγματεῖαι τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν,41 Ἀθῆναι.· Bennett Bennett, C. (1980), The Cults of the Ancient Greek Cypriots, Ann Arbor / London., Kurtz – Boardman Kurtz, D. C. & Boardman J. (1971), Greek Burial Customs, Aspects of Greek and Roman Life London. (πβ. Rehm Rehm, R. (1994), Marriage to Death: The Conflation of Wedding and Funeral Rituals in Greek Tragedy, Princeton, New Jersey.), Ohnefalsch-Richter, Rehm, R. (1994), Marriage to Death: The Conflation of Wedding and Funeral Rituals in Greek Tragedy, Princeton, New Jersey.· Σακελλαρίου Σακελλάριος, Α. Α. (1890-1891), Τὰ Κυπριακά, ἤτοι Γεωγραφία, Ἱστορία καὶ Γλῶσσα τῆς Νήσου Κύπρου ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, Ἀθήνα.. καὶ Περιστιάνη Περιστιάνης, Ι. Κ. (1910), Γενικὴ Ἱστορία τῆς νήσου Κύπρου: ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῆς Ἀγγλικῆς κατοχῆς, Ἀρχαιολογικαὶ καὶ Ἱστορικαὶ Μελέται Λευκωσία .., Σπυριδάκη (1963), Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Κύπρου: ἀπὸ τὸν 8ον αἰ. π.Χ. μέχρι τῆς Ρωμαϊκῆς κυριαρχίας καὶ τῶν πρώτων χριστιανικῶν χρόνων, Δημοσιεύματα Ἑταιρείας Κυπριακῶν Σπουδῶν, ,1 Λευκωσία.·  Hunt Hunt, D (ed.) (1982), Footprints in Cyprus: an illustrated history, London., κ.ἄ. (βλ. καὶ ἀνωτ. Βιβλιογραφία, καὶ 4263
  7. Βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. 43 κἑ. μὲ σημ. 22-26, ὅπου καὶ βιβλιογραφία· βλ. τώρα ἐπίσης Χατζηιωάννου Χατζηϊωάννου, Κ. (1996), Ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ τῆς ὁμιλουμένης Κυπριακῆς Διαλέκτου: Ἱστορία, Ἑρμηνεία καὶ Φωνητικὴ τῶν λέξεων, μὲ Τοπωνυμικὸ παράρτημα, Λευκωσία. καὶ Γιαγκουλλῆ Γιαγκουλλής, Κ. Γ. (1997), Μικρός ερμηνευτικός και ετυμολογικός θησαυρός της κυπριακής διαλέκτου: Από τον δέκατο τρίτο αιώνα μέχρι σήμερα, Βιβλιοθήκη Κυπρίων λαϊκών ποιητών ,58 Λευκωσία.. Γιὰ τὴ γλώσσα τῶν Κυπριακῶν ἐπιγραμμάτων (μὲ πλούσια βιβλιογραφία γενικὴ καὶ εἰδική) βλ. τὸ σχετικὸ κεφ. τῶν Citekey 4263] not found. Γιὰ τὶς λέξεις καὶ φράσεις ποὺ χρησιμοποιοῦνται σ' αὐτά, μὲ ἐτυμ. καὶ ἑρμην. παρατηρήσεις καὶ μὲ ἰδιαίτερη ἔμφαση στὴ σχέση τους μὲ τὴ λοιπὴ πνευματικὴ παραγωγὴ τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδας (κυρίως τῶν Ὁμηρικῶν ἐπῶν) καὶ ἐπιμονὴ στὴν ἐπισήμανση τῶν πρωτοτυπιῶν, βλ. κατωτ. ΣΧΟΛΙΑ (καὶ Πίνακα λέξεων καὶ φράσεων). Ἀξιο­σημείωτη εἶναι ἡ συχνὰ διαφαινόμενη τάση τῶν Κυπρίων ἐπιγραμματοποιῶν νὰ προσαρμόσουν τὸ ὕφος καὶ τὸ λεκτικό τους στὶς ἰδιότητες τοῦ τιμωμένου (“The writer alters the tone of his poem according to the person whom he describes or whose vow he relates”, σημειώνει ὁ Couat, Couat, A. (1931), Alexandrian Poetry under the first three Ptolemies (324-222 B.C.), London. 190, γιὰ τὸ ἀναθηματικὸ ἐπίγραμμα τῆς Ἀλεξανδρινῆς περιόδου): πβ. Ε3 (ἀρχὲς 5ου αἰ., σὲ ἀμιγῶς Ἰων. διάλεκτο: γιὰ τὸν Ἁλικαρνασσέα Ἰδάγυγο ποὺ πεθαίνει πολεμώντας καὶ θάβεται στὴν Ἀμαθούντα) πρὸς τὸ Ε22 (α´ ἥμ. 3ου ἢ 2ου αἰ. π.Χ., μὲ τύπους ὅπως Κρήτα, μάτηρ, γενέτας, ἁγεμόνα: γιὰ τὸν Κρητικὸ Πραξαγόρα, ἀξιωματοῦχο, ποὺ πεθαίνει στὴν Κύπρο)· βλ. ἐπίσης Ε24 (γιὰ τὸν Ὁμηροδιδάσκαλο Κιλικᾶν, ἐπιτύμβιο μὲ ἔντονες Ὁμηρικὲς ἀπηχήσεις), κ.ἄ. Θαυμαστὴ εἶναι καὶ ἡ ὄχι σπάνια ἐμφάνιση ὁμιλούντων ὀνομάτων στὴ ζωή (ὄχι μόνο στὴν τέχνη: βλ. κατωτ. σημ. 22): Ε36 ἈγαθοκλῆςἈγαθοκλίων Μοψαῖος, μειμολόγος καὶ βιολόγος, πβ. Ε22 Νικώ καὶ Σωσιάναξ γιὰ τοὺς γονεῖς Πραξαγόρα (οἰκογένεια πολεμιστῶν) καὶ Ε8 Ὄνασος Ὀνάσαντος (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.λλ.)· τὰ ὁμιλοῦντα ὀνόματα (ἢ παρατσούκλια) εἶναι συχνότατα καὶ σήμερα στὴν Κύπρο.
  8. Βλ. τὸ σχετικὸ κεφ. τῶν Θεοδωροπούλου, A. (1997), Έρευνες στο Κυπριακό Επίγραμμα , Αθήνα . (μὲ πίνακες καὶ βιβλιογραφία). Ἂς σημειωθῆ ὅτι δὲν ἔχουμε Κυπριακὰ κείμενα σὲ μέτρα Κυπριακά (βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. 134 σημ. 92, γιὰ τὸ Ἀδώνιον μέτρο, τὸν κύπριον καὶ τὸν ἀντικύπριον πόδα)· μιὰ πρώτη προσπάθειά μας νὰ λύσουμε μετρικὰ προβλήματα τῶν Κυπριακῶν ἐπιγραμμάτων μὲ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν Κυπριακῶν μέτρων (σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ γνωστὰ μέτρα τῶν ἐπιγραμμάτων) μόνο προβληματισμοὺς ἔντονους ἀπέφερε
  9. Βλ. Couat Couat, A. (1931), Alexandrian Poetry under the first three Ptolemies (324-222 B.C.), London. 178 (“of an epigram we only demand that it be clever”) καὶ 180 (“This fondness for epigram is a symptom of the state of society”), 189 (“The style of these [sc. Votive] epigrams is often studied and ingenious”) καὶ 190 (βλ. ἀνωτ. σημ. 16). Γιὰ τὸ ἱστορικό, κοινωνικὸ καὶ πνευματικὸ περιβάλλον, μέσα στὸ ὁποῖο ἀναπτύχθηκε τὸ Κυπριακὸ ἐπίγραμμα, βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. 55 κἑ.] καὶ –κυρίως– 90 κἑ. [125 κἑ.] (μὲ βιβλιογραφία)
  10. Βλ. 4263
  11. Βλ. κατωτ. σχόλ. (καὶ Πίν. 1, σ.λλ. κεῖμαι, κεύθω, ἔχω καὶ κατέχω, καλύπτω, δεσμεύω, λέλιμε[λύω] / γῆ καὶ γαῖα, κόνις, τάφος, σῆμα / ἐνθάδε, ὅδε καὶ ὧδε, κ.τ.τ.).
  12. Βλ. κατωτ. Ε37 εἰσαγ. σημ. καὶ σχόλ. στοὺς στ. 1-3 (μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία)
  13. Βλ. ἐπίσης (μὲ τὰ σχόλιά μας στὰ χωρία): Ε27.1-2 ὁ σὺμ Μούσαις στέρξας βίον ... Φιλέας· Ε40 (στ. 5 Εὐλάλιος γαμικὸς μοῦνος ἐνὶ φθιμένοις)· Ε42 (στ. 1 Εὐοδίας, στ. 3 ἐκρίθη βιότου γλυκερὸν τέλος, κ.λπ.)· Ε43 στ. 1 λυγρὰ σώματα, στ. 2 πρὸς ζοφερὸν χῶρον ἀποφθιμένων, στ. 3 Ἀσ̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣β̣̣̣̣̣̣̣̣̣̣όλιον), κ.τ.τ., ὅπου τὸ ὄνομα τοῦ μνημονευομένου καὶ τὸ περιεχόμενο τοῦ ποιήματος βρίσκονται σὲ ἀγαστὴ ἀντιστοιχία (πβ. Κλεο-πάτρα / Πάτρο-κλος καὶ τὴ θέση τους στὴν Ἰλιάδα: βλ. Ἀ. Βοσκοῦ Βοσκοῦ, Ἀ. Ἰ. (1974), Μελέαγρος – Ἀχιλλεὺς καὶ Φοῖνιξ: Συμβολὴ εἰς τὴν ἔρευναν τῆς ἑνότητος τῆς Ἰλιάδος, Σειρὰ ἐπιστημονικῶν διατριβῶν, 1 Λευκωσία.41 κἑ., μὲ βιβλιογραφία)· βλ. καὶ ἀνωτ. σημ. 16 (γιὰ τὰ ὁμιλοῦντα ὀνόματα στὴ ζωή: κάποια ἰδιότητα ἢ ἐπάγγελμα « ὄνομα (παρατσούκλι, ἀρχικὰ τοὐλάχιστον)
  14. Βλ. Θεοδωροπούλου, A. (1997), Έρευνες στο Κυπριακό Επίγραμμα , Αθήνα . κεφ. «Προσωπογραφικά» (μὲ πίνακες, χάρτη μετακινήσεων ἀπὸ καὶ πρὸς τὴν Κύπρο καὶ προσωπογραφικὸ κατάλογο), καὶ τὰ σχόλιά μας στὰ ὀνόματα, κατωτ. (μὲ τὴ σχετικὴ βιβλιο­γραφία).
  15. Βλ. καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. 129 κἑ. καὶ 135 κἑ. (κυρίως 94 [129-30], 98-99 [135-37], 102 [140] [μὲ σημ. 102] κἑ.)
  16. Βλ. Περίληψη ἀνακοίνωσής μας στα (1997), Πρακτικά του Διεθνούς Αρχαιολογικού Συνεδρίου «Η Κύπρος και το Αιγαίο στην Αρχαιότητα από την Προϊστορική περίοδο έως τον 7ου αι. μ.Χ., Λευκωσία 8-10 Δεκεμβρίου 1995, Λευκωσία.. Σημαντικὴ εἶναι ἡ συμβολὴ τῆς Ἰνοῦς Νικολάου στὴ σχετικὴ βιβλιο­γραφία: Michaelidou-Nicolaou, I. (1967), The Ethnics in Hellenistic Cyprus, I. "The epitaphs", ΚυΣπ 31: 15-36. I-III καὶ Michaelidou-Nicolaou, I. (1976), Prosopography of Ptolemaic Cyprus, Studies in Mediterranean Archaeology,vol. XLIV Göteborg ., ἀλλὰ καὶ “Cypriots κ.λπ.” (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. Ε21.1-2).
  17. Βλ. καὶ ἀνωτ. σημ. 10
  18. Κύπριοι τιμοῦν Κυπρίους: Ε12-13 (πβ. 14), Ε15, Ε52 (βλ. κατωτ. τὶς εἰσαγ. σημ. σ' αὐτά).
  19. Ε11 (Πριήνη, 4ος αἰ. π.Χ.: ἀφιερωτὴς ὁ Φίλιος Κύπριος γένος ἐξαλαμῖνος), Ε56 (ἡ Λαοδίκη ἀφιερώνει πέπλο Ἀθηνᾶι | πατρίδ' ἐς εὐρύχορον Κύπρου ἀπὸ ζαθέας), Ε57 (ὁ ὀνομαστὸς Κύπριος ὑφάντης Ἑλικὼν Ἀκεσᾶ Σαλαμίνιος ἀφιερώνει ἔργο του, ἐν Πυθοῖ κατὰ τὸν Ἀθήναιο), Ε58 (ὁ Νικοκρέων [τέλη 4ου αἰ. π.Χ.] ἀφιερώνει τετράκερων ἔλαφον, Πυθοῖ κατὰ τὸν Αἰλιανό).
  20. Ε9 (Ἄργος, 332/1-311/10 π.Χ.), Ε1 (Δῆλος, περὶ τὸ 100 π.Χ.): βλ. κατωτ. εἰσαγ. σημ. καὶ σχόλια στὰ ἐπιγράμματα (καὶ στὴ συνοδευτικὴ ἐπιγραφὴ Ε1a-g, ὅπου ἀναλυτικὴ παρουσίαση τοῦ οἰκογενειακοῦ δέντρου τοῦ ΣΙΜΑΛΟΥ), καὶ τὰ ἐδῶ ἑπόμενα