You are here

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

Please add a search word

Φτάνοντας στὴν Κύπρο οἱ Ἀχαιοὶ ἔφεραν –μαζὶ μὲ τοὺς μύθους καὶ τὶς παραδόσεις, τὴ θρησκεία καὶ τὴ γλώσσα τους– τὴ μουσικὴ καὶ τὴν ποίησή τους, τὸ τραγούδι τους. Ἡ ἐπιμειξία μὲ τὸν αὐτόχθονα πληθυσμό, ἡ πιὸ ἄμεση ἐπαφὴ μὲ τοὺς ἀνατολικοὺς λαούς, ἡ μύηση στὴ λατρεία τῆς Ἀφροδίτης, κι ἄλλοι ἐπιμέρους παράγοντες, διεύρυναν τοὺς ὁρίζοντές τους κι ἄνοιξαν νέους δρόμους ἔκφρασης.1

     Ὅπως συμβαίνει καὶ μὲ τὶς ἄλλες Ἑλληνικὲς περιοχές, δὲν ἔχουμε ἀσφαλεῖς πληροφορίες γιὰ τὴν πνευματικὴ δημιουργία τῶν λεγόμενων «σκοτεινῶν αἰώνων». Μποροῦμε ὅμως νὰ ὑποθέσουμε ὅτι κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ (1050-850 π.Χ.) ὁ μύθος διαμορφωνόταν σταδιακὰ καὶ διαδιδόταν κυρίως μὲ τὴ μορφὴ τοῦ ἡρωϊκοῦ ἔπους (σπάνια ὡς ἁπλῆ διήγηση σὲ πεζὸ λόγο). Ἀπὸ τὴν περίοδο αὐτὴ δὲν σώζεται –τουλάχιστον δὲν ἔχει ἀνακαλυφθεῖ ὣς σήμερα ἀπὸ τὴν ἀρχαιο­λογικὴ σκαπάνη– γραπτὸ ἀπόσπασμα. Οἱ ἀρχαιολογικὲς ἐνδείξεις, ὅμως, καὶ οἱ γραπτὲς μαρτυρίες ὁδηγοῦν στὸ συμπέρασμα ὅτι ἤδη ἀπὸ τὸν 8ο τουλάχιστον αἰώνα π.Χ. ἡ ἐπικὴ ποίηση ἄκμαζε στὴν Κύπρο (ὅπου μαρτυροῦνται ἀκόμα καὶ ποιητικοὶ διαγωνισμοί)2, ἐνῶ οἱ μαρτυρίες γιὰ τὸν ὠιδικῶς ἁμιλλώμενον τῶι Ἀπόλλωνι (...) μουσικῆς τεχνίτην, ἱερέα τῆς Ἀφροδίτης καὶ χρησμολόγον Κινύρα –γιὰ τὸν ὁποῖο ἀντηχοῦν οἱ ὕμνοι τῶν Κυπρίων3– μποροῦν νὰ βεβαιώσουν ὅτι τὸ τραγούδι ἔχει πολὺ πιὸ μακρόχρονη ἱστορία στὴν Κύπρο.

     Μυθικὸς γενάρχης τῆς Κυπριακῆς λογοτεχνίας, κάτι σὰν τὸν Ὀρφέα ἢ τὸν Μουσαῖο ἢ τὸν Λίνο, εἶναι ὁ ΚΙΝΥΡΑΣ. Κοντά του πιθανῶς ὁ ΦΡΑΣΙΟΣ, ὁ μάντις τὴν ἐπιστήμην γιὸς ἀδελφοῦ τοῦ Πυγμαλίωνα, ποὺ χρησμοδότησε στὸν Βούσιρη ὅτι ἡ ἀφορία ποὺ μάστιζε τὴν Αἴγυπτο ἐννέα ἔτη θὰ ἔπαυε ἂν ἔσφαζαν στὸν Δία κατ' ἔτος ἕνα ξένον ἄντρα, καὶ ὁ Βούσιρις σφάζει πρῶτον αὐτόν, ἴσως καὶ ἄλλοι ἱερεῖς–μάντεις, ἂν δεχτοῦμε ὅτι πίσω ἀπὸ τὸν Εὖκλο κρύβεται μιὰ μακρὰ παρά­δοση ἔμμετρων χρησμῶν.

     Ὁ χρησμολόγος ΕΥΚΛΟ(Υ)Σ εἶναι πιθανῶς ὁ πρῶτος Κύπριος τοῦ ὁποίου σώζονται στίχοι, ὅπου φαίνεται νὰ «προφητεύεται» ἡ γέννηση τοῦ Ὁμήρου στὴν Κύπρο (2 F1)· στὸν ἴδιο ἀποδίδεται καὶ ἡ «προφητεία» (χωρὶς νὰ παρατίθενται σχετικοὶ στίχοι) γιὰ ἐκστρατεία τῶν βαρβάρων ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος (2 F2). Πότε ἔζησε καὶ τί ἔγραψε παραμένει πρόβλημα, καθὼς κινεῖται ἀνάμεσα στὸν μύθο καὶ τὴν ἱστορία, ὥστε νὰ μπορεῖ νὰ παραβληθεῖ κατὰ ἕνα μέρος πρὸς τὸν Ὀρφέα καὶ κατὰ ἕνα ἄλλο πρὸς τὸν Ὅμηρο καὶ τὸν Στασίνο.

     Ὁ ΣΤΑΣΙΝΟΣ εἶναι ὁ πιὸ πιθανὸς ποιητὴς τῶν Κυπρίων ἐπῶν, ποὺ πρέπει νὰ τοποθετηθοῦν –στὴ σωζόμενη μορφή τους– μετὰ τὸν Ὅμηρο. Ποιητὴς τῶν Κυπρίων ἐπῶν ὀνομάζεται καὶ ὁ ΗΓΗΣΙΝΟ(Υ)Σ ἢ ΗΓΗΣΙΑΣ, ποὺ δὲν ἀποκλείεται νὰ εἶναι καὶ ὁ ποιητὴς τῆς Ἀτθίδος, ἐνῶ τὸ πρόβλημα τῆς πατρότητας τῶν σωζόμενων Ὁμηρικῶν ὕμνων Εἰς Ἀφροδίτην παραμένει στὸ πλαίσιο τῶν ὑποθέσεων.

     Ὅλη αὐτὴ ἡ ποιητικὴ παραγωγὴ ἀνήκει κυρίως στὴν Κυπροαρχαϊκὴ περίοδο (750-600 π.Χ.) καὶ ἀποτελεῖ τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς μακρόχρονης διεργασίας, ποὺ πρέπει νὰ τοποθετηθεῖ στὴ Γεωμετρικὴ περίοδο (1100-750 π.Χ.)· πρὸς τὰ τέλη τῆς ἐποχῆς αὐτῆς πρέπει νὰ ὑπῆρχε ἤδη πλούσια ἐπικὴ ποίηση, ποὺ τραγουδιόταν στὶς γιορτὲς τῆς Ἀφροδίτης καὶ στοὺς ποιητικοὺς ἀγῶνες.

     Τὴν πλούσια σὲ καρποὺς ΕΠΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ διαδέχεται μιὰ μακρὰ περίοδος «σκοτεινὴ» ἀπὸ ἄποψη πνευματικῆς παραγωγῆς ποὺ ταυτίζεται μὲ τοὺς χρόνους τῆς Αἰγυπτιακῆς (560-545 π.Χ.) καὶ μεγάλο μέρος τῆς Περσικῆς κυριαρχίας (545-333 π.Χ.). Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ ὅμως τοῦ βασιλιᾶ τῆς Σαλαμίνας ΕΥΑΓΟΡΑ Α΄ (411-374 π.Χ.) μπαίνουν καὶ πάλι οἱ βάσεις γιὰ πνευματικὴ δημιουργία, ποὺ οἰκοδομοῦν­ται μὲ τὶς στενὲς ἐπαφὲς Κύπρου καὶ Ἀθήνας καὶ ἐκδηλώνονται κατὰ τὴν Ἑλλη­νιστικὴ ἐποχὴ μὲ πλούσιους καρποὺς σ' ὅλους τοὺς τομεῖς τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς τέχνης.

      Τὴ ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ἐκπροσωποῦν ὁ ΚΛΕΩΝ Ο ΚΟΥΡΙΕΥΣ ὁ ἐλεγ(ει)οποιός, πιθανὸς ποιητὴς τῶν Ἀργοναυτικῶν ἀπὸ τὰ ὁποῖα ἄντλησε ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Ρόδιος, ὁ ἰαμβογράφος ΕΡΜΕΙΑΣ Ο ΚΟΥΡΙΕΥΣ, ὁ ἐπίσης –κατ' ἐξοχὴν– ἰαμβο­γράφος ΚΑΣΤΟΡΙΩΝ Ο ΣΟΛΕΥΣ, ὁ ΖΗΝΩΝ Ο ΚΙΤΙΕΥΣ, ὁ ἐπιγραμματοποιὸς ΑΝΤΙΣΘΕΝΗΣ Ο ΠΑΦΙΟΣ καὶ διάφοροι ἄλλοι ἀνώνυμοι ἐπιγραμματοποιοί.

     Η ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ γνωρίζει ἰδιαίτερη ἄνθηση μὲ τὸν κωμωδὸ-παρωδὸ-φλυακογράφο ΣΩΠΑΤΡΟ ΤΟΝ ΠΑΦΙΟ, ἐνῶ ἀναφέρεται καὶ ὁ ποιητὴς τραγωδιῶν ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ, ὅπως καὶ ἕνας ἀνώνυμος σατυρικὸς ποιητής.

     Ο ΠΕΖΟΣ ΛΟΓΟΣ καλλιεργεῖται σὲ ὅλα τὰ εἴδη του. Μυθογραφία καὶ Ἱστορία, Ρητορεία, Φιλοσοφία καὶ Ἰατρικὴ ἀντιπροσωπεύονται ἀπὸ μιὰ πλειάδα Κυπρίων συγγραφέων, οἱ ὁποῖοι ὑπερνικοῦν τὸ φράγμα τῆς ἀπόστασης καὶ γίνονται γνωστοὶ στὸν εὐρύτερο Ἑλλαδικὸ χῶρο, μὲ πιὸ χαρακτηριστικὰ παραδείγματα τὸν ἱδρυτὴ τῆς Στοᾶς Ζήνωνα τὸν Κιτιέα καὶ τὸν ἰατρὸ Ἀπολλώνιο τὸν Κιτιέα.

      Τὰ σωζόμενα ἀποσπάσματα τῆς Κυπριακῆς Γραμματείας εἶναι, μὲ ἐλάχιστες ἐξαιρέσεις, πενιχρά. Τὰ ὀνόματα ὅμως τῶν συγγραφέων καὶ οἱ τίτλοι τῶν ἔργων τους μαρτυροῦν μιὰν πολὺ πλούσια πνευματικὴ καὶ ἐπιστημονικὴ παραγωγὴ τῶν Ἑλλήνων τῆς Κύπρου.

  1. Ἀναλυτικὴ ἐπισκόπηση τῆς πνευματικῆς παραγωγῆς βλ. στὶς εἰδικὲς εἰσαγωγὲς στὴν Ποίηση (κατωτ. 75 κἑ.) καὶ στὸ Ἐπίγραμμα, στὴν Πεζογραφία, στὴν Ἰατρική, στὴ Φιλοσοφία (στοὺς ἑπόμενους τόμους, Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.-Ταϊφάκος, Ι. (2008), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 6. Φιλοσοφία: Κλέαρχος, Περσαῖος, Δημῶναξ καὶ ἄλλοι Κύπριοι φιλόσοφοι, τóμ. 6, Λευκωσία.).
  2. Οἱ ἀνασκαφὲς στὴ νεκρόπολη τῆς Σαλαμίνας τῆς Κύπρου (Karageorghis, V. (1969), Salamis in Cyprus: Homeric, Hellenistic and Roman, London. 7 κἑ., κ.ἀ.: βλ. κατωτ. 105 σημ. 56, καὶ Εἰκ. 17) ἀπεκάλυψαν πλούσια Ὁμηρικὰ ταφικὰ ἔθιμα ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 8ου μέχρι τὰ τέλη τοῦ 7ου αἰ. π.Χ., γεγονὸς ποὺ ὑποδηλώνει ἀναντίρρητα ἄνθηση τοῦ ἔπους κατὰ τὴν περίοδο αὐτή. Πβ. Παπαχαραλάμπους, Γ. (1973), Ὁμηρικὰ ἔθιμα ἐν Κύπρῳ, ΚυΣπ 37: 157 κἑ. – Γιὰ τοὺς ποιητικοὺς διαγωνισμοὺς βλ. κατωτ. 5 Υ2.19-20, μὲ τὰ σχετικὰ σχόλια.
  3. Βλ. κατωτ. 1 Τ2 κἑ.