You are here

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Please add a search word

Ὁ πιὸ διάσημος ἀρχαῖος Κύπριος ἰατρὸς εἶναι ὁ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ Ο ΚΙΤΙΕΥΣ, μαθητὴς τοῦ ἐμπειρικοῦ ἰατροῦ Ζωπύρου καὶ συμμαθητὴς τοῦ Ποσειδωνίου1, συγγραφέας σὺν τοῖς ἄλλοις ἑνὸς ἀξιόλογου ὑπομνήματος στὸ Περὶ ἄρθρων ἔργο τοῦ Ἱπποκράτη, τῆς Περὶ ἄρθρων πραγματείας, ἡ ὁποία ἔχει σωθεῖ ὁλόκληρη σ' ἕνα χειρόγραφο τοῦ 10ου πιθανῶς αἰ. μ.Χ.2, κατ' ἀντίθεση μὲ τὴν τύχη ὅλων τῶν ἰατρικοῦ περιεχομένου ἔργων τῆς Ἑλληνιστικῆς περιόδου ἀλλὰ καὶ τῶν πλείστων ἔργων τῆς ὅλης Ἀρχαίας Κυπριακῆς Γραμματείας ποὺ ἔχουν χαθεῖ (ὅπως καὶ τὰ λοιπὰ ἔργα τοῦ ἴδιου τοῦ Κιτιέα ἰατροῦ) ἢ σώζονται ἀποσπασματικά (συμπεριλαμβανομένου δυστυχῶς τοῦ ἔργου τοῦ Ζήνωνα τοῦ Κιτιέα τοῦ ἱδρυτῆ τῆς Στωικῆς φιλοσοφίας). Τὸ ὑπόμνημα γράφτηκε κατ' ἐντολὴ τοῦ βασιλιᾶ τῆς Κύπρου Πτολεμαίου (80-58 π.Χ.), ἀδελφοῦ τοῦ Πτολεμαίου ΙΒ´ τοῦ Αὐλητῆ, καὶ ἀπευθύνεται σ' αὐτόν3, γεγονὸς ποὺ δίνει μιὰν ἀσφαλῆ –ἂν καὶ ὄχι ἀκριβῆ– χρονολογικὴ βάση γιὰ τὸν Ἀπολλώνιο (τὸ α´ ἥμισυ τοῦ 1ου αἰ. π.Χ., ὡς τὴν περίοδο ἀκμῆς του)4. Γιὰ νὰ καταστοῦν πάνυ εὐπαρακολούθητα τὰ λόγια τοῦ Ἱππο­κράτη, τὰ σχόλια τοῦ Ἀπολλώνιου στὰ παρατιθέμενα ἀποσπάσματα ἐνισχύονται μὲ τριάντα ἐντυπω­σιακὲς ἀπεικονίσεις διάφορων τρόπων ἀνάταξης ἐξαρθρωμένων μελῶν τοῦ ἀνθρώπινου σώματος (διὰ ζωγραφίαςζωγραφικῆς σκιαγραφίαςδι' ὑποδειγμάτων)· μερικοὺς ἀπὸ τοὺς ἀναφερόμενους τρόπους ἀρθρεμβόλησης ἐφάρμοσε ὁ ἴδιος, ὅπως γράφει στὴν ἀρχὴ τῆς πραγματείαςτου, καὶ μερικοὺς παρακολούθησε κατὰ τὴν παραμονή του στὴν Ἀλεξάνδρεια κοντὰ στὸν Ζώπυρο, ὁ ὁποῖος τόσο στὰ κατάγματα ὅσο καὶ στὴν πρακτικὴ τῶν ἐξαρθρώσεων θεράπευε κατὰ τὸ πλεῖστον ἀκολουθώντας κατὰ γράμμα τὸν Ἱπποκράτη (κι αὐτὸ θὰ μποροῦσε νὰ τὸ ἐπιβεβαιώσει ὁ Ποσειδώνιος, ποὺ μαθήτευσε κοντὰ στον ἴδιο γιατρό)5. Ἡ Περὶ ἄρθρων πραγματεία, μολονότι ἀξιόλογη, δὲν φαίνεται νὰ ἦταν τὸ σπουδαιότερο ἀπὸ τὰ ἔργα τοῦ περιφανοῦς Κιτιέα ἰατροῦ. Οἱ ἀποσπασματικὲς πληροφορίες γι' αὐτὸν καὶ ἡ βεβαιωμένη ὕπαρξη ὁμώνυμων ἰατρῶν σύγχρονων ἢ τῆς ἴδιας περίπου ἐποχῆς, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὶς συχνὲς ἀναφορὲς χωρὶς δήλωση τοῦ τόπου καταγωγῆς καὶ χωρὶς ἐπαρκῆ στοιχεῖα γιὰ ἀσφαλῆ διάκριση, δὲν ἐπιτρέπουν τὸν σχηματισμὸ ὁλοκληρωμένης εἰκόνας γιὰ τὸ σύνολο τοῦ ἔργου του. Ὁ Γαληνὸς στὸ Περὶ διαγνώσεως σφυγμῶν ἔργο του μὲ τὸ Ἀπολλώνιος ἀναφέρεται κατὰ πᾶσαν πιθανότητα στὸν Ἡρο­φίλειο ἰατρὸ Ἀπολλώνιον τὸν Μῦν, τοῦ ὁποίου ἡ ταύτιση μὲ τὸν ὁμώνυμο Κιτιέα φαίνεται νὰ ἀποκλεί­εται· πολὺ δύσκολα μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ὅτι ὁ Κέλσος στὸ De medicina (Περὶ ἰατρικῆς), μιλώντας γιὰ ὅσους καταπιάστηκαν μὲ τὴ χειρουργική, συμπεριλαμβάνει τὸν Κύπριο ἰατρό (στὸ Apollonii duo)· μιλώντας γιὰ εὐπόριστον φάρμακο γιὰ τὴν ἐπιληψία ὁ Ἀλέξανδρος ὁ Τραλλιανὸς στὰ Θεραπευτικά του πιὸ πιθανὸ εἶναι νὰ ὑπονοεῖ τὸν Ἀπολλώνιο τὸν Ἡροφίλειο, συγγραφέα ἔργου Εὐπόριστα, ἀλλ' ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεύς, γράφοντας περὶ ἐπιληπτικῶν, οὐδόλως ἀποκλείεται νὰ εἰσηγήθηκε καὶ σχετικὸ φάρμακο6. Πολλὰ ἄλλα χωρία εἶναι ἀκόμα περισσότερο προβληματικά. Ὁ Ἐρωτιανὸς ὅμως ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια τὸν 1ον αἰ. μ.Χ. καὶ ὁ Καίλιος Αὐρηλιανὸς ἀπὸ τὴ Sicca τῆς βόρειας Ἀφρικῆς τὸν 5ον αἰ. μ.Χ. (σὲ διαφορετικὲς ἐποχὲς καὶ τόπους), μνημονεύουν ρητὰ δύο προφανῶς λίαν ἀξιόλογα καὶ ὀνομαστὰ συγγράμματά του (Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως): Ὁ πρῶτος, ποὺ στὸ λῆμμα ἄμβη τοῦ ἔργου του Τῶν παρ' Ἱπποκράτει λέξεων συναγωγή δίνει καὶ τὴ σχετικὴ ἑρμηνεία τοῦ Κιτιέα ἰατροῦ –μὲ ἀναφορὰ στὴν Περὶ ἄρθρων πραγματεία του– ὡς σιγμοειδῆ ἐκκοπήν (δηλαδὴ τομὴ σὲ σχῆμα ἀρχαίου σίγμα, ἡμικυκλική), στὴν εἰσαγωγή του, ἀναφερόμενος στοὺς λογίους ἰατροὺς καὶ γραμματικοὺς ποὺ κατα­πιάστηκαν μὲ τὴν ἑρμηνεία τῶν λέξεων τοῦ –Ὁμηρικοῦ στὴν ἔκφραση καὶ συχνὰ δυσνόητου– πατέρα τῆς Ἰατρικῆς, μνημονεύει καὶ τὸν Ἀπολλώνιο, ποὺ σὲ δεκαοκτὼ βιβλία ἄσκησε ἀναλυτικὴ κριτικὴ στὰ τρία βιβλία τοῦ Ἡρακλείδη τοῦ Ταραντίνου Πρὸς Βακχεῖον (Ἀπολλωνίου τε τοῦ Κιτιέως ὀκτωκαίδεκα πρὸς τὰ τοῦ Ταραντίνου τρία πρὸς Βακχεῖον διαγράψαντος, ἀσκώντας ἔτσι κριτικὴ καὶ στοὺς δύο αὐτοὺς σχολιαστὲς τῆς Ἱπποκρατικῆς φρασεολογίας)· ἀπὸ τὸ ἔργο αὐτὸ ἀντλεῖ προφανῶς ὁ Ἐρωτιανὸς τὸν ὁρισμὸ τοῦ Ἀπολλώνιου γιὰ τὴν κλαγγώδη φωνή: τὴν μετ' ἐγκοπῆς καὶ ἀνωμαλίας, ἔτι δὲ ἀσαφείας, ὁποία μάλιστα συμβαίνει τοῖς μεθύουσι7. Ὁ δεύτερος, ὁ Καίλιος Αὐρηλιανός, στὰ ἔργα του Tardae passiones καὶ Celeres passiones (Χρόνιαι δηλαδὴ καὶ Ὀξεῖαι παθήσεις), ἀναφέρεται τετράκις στὸ ἔργο τοῦ Ἀπολλώνιου τοῦ Κιτιέα Curationes (Θεραπεῖαι), κυρίως στὰ Περὶ ἐπιληπτικῶν (De epilepticis)8.

  1. Καὶ οἱ δύο μνημονεύονται ἀπὸ τὸν Ἀπολλώνιο στὴν ἀρχὴ τοῦ σωζόμενου ἔργου του (κατωτ. Π1.1 σχόλ. σ.στ. 20 καὶ 24). Ὁ Ζώπυρος ἄκμασε περὶ τὸ 100 π.Χ. καὶ εἶναι γνωστὸς ὡς χειρουργὸς καὶ φαρμακολόγος· ὁ Ποσειδώνιος εἶναι πιθανῶς ὁ περίφημος Ἀπαμεὺς Στωικὸς φιλόσοφος ποὺ ἔζησε περίπου μεταξὺ 135 καὶ 50 π.Χ. (βλ. κατωτ. ὅ.π., 441 καὶ 442-43, μὲ βιβλιογραφία).
  2. Laurentianus 74.7 (L), τῆς συλλογῆς τοῦ Βυζαντινοῦ ἰατροῦ Νικήτα, ὑπὸ τὸν τίτλο Ἀπολλωνίου τοῦ Κιτιέως τῆς Περὶ ἄρθρων πραγματείας <βιβλίον πρῶτον> / <βιβλίον δεύτερον> / <βιβλίον τρίτον> (βλ. κατωτ. Π1 / Π2 / Π3 [Tit.], κριτικὸ ὑπόμνημα καὶ σχόλια).
  3. Βλ. κατωτ. 31 Π1.1 σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. βασιλεῦ Πτολεμαῖε (σελ. 435), μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία. Ὁ Fraser, P. M. (1972), Ptolemaic Alexandria, Oxford., θεωρεῖ ἐξίσου πιθανὸ τουλάχιστο (363 [I. Text] μὲ σημ. 223 [II. Notes, 536], πβ. 312 μὲ σημ. 48) νὰ γράφτηκε τὸ ἔργο κατ' ἐντολὴ τοῦ Πτολεμαίου ΙΒ´ τοῦ Αὐλητῆ (περ. 112-51 π.Χ., μονάρχης ἀπὸ τὸ 77 μὲ τριετῆ διακοπὴ τὸ 58-55 π.Χ.) καὶ σ' αὐτὸν νὰ ἀπευθύνεται, καὶ δὴ "for approval" κατὰ τὸν von von Staden, H. (1989 / 1994), Herophilus: The Art of Medicine in Early Alexandria, Cambridge – New York – New Rochelle – Melbourne – Sydney . 456 μὲ σημ. 59-61, βλ. καὶ 24 μὲ σημ. 87), ποὺ κλίνει σαφῶς πρὸς τὸν Αὐλητή· σὺν τοῖς ἄλλοις, ὅμως (καὶ παρὰ τὶς ἀντιρρήσεις τοῦ Fraser, P. M. (1972), Ptolemaic Alexandria, Oxford., ὅ.π. σημ. 223), ἡ ὀνομαστικὴ ἀναφορὰ στὴν Ἀλεξάνδρεια στὴν ἀρχὴ τοῦ ἔργου (Π1.1.20-21 Ζωπύρωι παρηδρευκὼς ἐν Ἀλεξανδρείαι), ὅπως εὔλογα σημειώνει ὁ Schöne, H. (1896), Apollonius von Kitium: Illustrierter Kommentar zu der hippokrateischen Schrift Περὶ ἄρθρων, Leipzig. (στὴν Εἰσαγωγὴ τῆς ἔκδοσής του, σσ. xxiv-xxv), δείχνει ὅτι ὁ Ἀπολλώνιος δὲν βρίσκεται ἐκεῖ (πβ. τὸ κατωτέρω 37 Τ2.11-12 μετέστης τῆς Ἀλεξανδρείας, ἀπευθυνόμενο στὸν ἐξόριστο Ζήνωνα ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἰουλιανό: κι οἱ δυό τους βρίσκονται μακριὰ ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια), τὰ δὲ δοθήσεταί σοι καὶ ἐκδέδωκά σοι στὸ τέλος τοῦ πρώτου καὶ τοῦ δεύτερου βιβλίου ἀντίστοιχα (Π1.14.8 / Π2.15.6, βλ. καὶ 8-9 ἐκδώσω σοι) δείχνουν ὅτι οὔτε ὁ μνημονευόμενος βασιλιὰς Πτολεμαῖος βρίσκεται στὴν Ἀλεξάνδρεια.
  4. Τὰ δεδομένα δὲν ἀλλάζουν κι ἂν ἀκόμη δεχθεῖ κανεὶς πὼς τὸ ἔργο γράφτηκε κατ' ἐντολὴ τοῦ Πτολεμαίου ΙΒ´ τοῦ Αὐλητῆ καὶ ἀπευθύνεται σ' αὐτόν. Συνυπολογίζοντας ὅτι μαθήτευσε στὴν Ἀλεξάνδρεια κοντὰ στὸν Ζώπυρο κι ὅτι ὑπῆρξε συμμαθητὴς τοῦ Ποσειδώνιου (βλ. ἀνωτ. σημ. 16), κατὰ τὴ μαρτυρία τοῦ ἴδιου τοῦ Ἀπολλώνιου (Π1.1.20-25), πιθανῶς περὶ τὸ 100 π.Χ., μποροῦμε νὰ ὑποθέσουμε ὅτι γεννήθηκε περὶ τὶς ἀρχὲς τῆς γ´ εἰκοσι­πενταετίας τοῦ 2ου αἰ. π.Χ. Term. a. quem γι' αὐτὸν εἶναι τὰ Γεωγραφικὰ τοῦ Στράβωνα, τῶν ὁποίων ἡ συγγραφὴ φαίνεται νὰ ἔχει ὁλοκληρωθεῖ τὸ 7 π.Χ. (βλ. κατωτ. σχόλ. στὸ 31 Τ1, Πηγή [σελ. 345], πβ. τὰ σχετικὰ μὲ τὸν Ἐρωτιανό [σχόλ. στὸ 31 Τ2, Πηγή: σσ. 361-62) καὶ τὸν Καίλιο Αὐρηλιανό [σχόλ. στὸ 31 Τ5, Πηγή: σσ. 388-89], τὸν Κέλσο [σχόλ. στὸ 31 *Τ4, Πηγή: σσ. 382 κἑ.] καὶ τὸν Γαληνό [σχόλ. στὸ 31 *Τ3, Πηγή: σσ. 365 κἑ.]).
  5. Βλ. κατωτ. Π1.1.15-25 / 1.2.22 διὰ ζωγραφίας, 1.2.34-38 τοὺς δὲ ἑξῆς τρόπους τῶν ἐμβολέων δι' ὑπομνημάτων, ζωγραφικῆς δὲ σκιαγραφίας τῶν κατὰ μέρος ἐξαρθρήσεων παραγωγῆς τε τῶν ἄρθρων ὀφθαλμοφανῶς τὴν θέαν αὐτῶν παρασχησόμεθά σοι, 2.1.7 τὸν τῶν ἐμβολῶν τρόπον δι' αὐτῶν τῶν ὑποδειγμάτων ὑποτάξω πρὸς τὸ ... εὐπαρακολούθητά σοι γενέσθαι, 2.15.6-9 τοὺς δ' ἔτι λειπομένους τῶν ἐμβολῶν τρόπους ... καταγράψας, ἐφ' ὧν ὑποδειγμάτων δυνατόν ἐκδώσω σοι (μὲ τὰ σχετικὰ σχόλια, κυρίως στὴ σελ. 450, ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές), καὶ Πίν. I-XXX (ἐντὸς κειμένου καὶ στὸ τέλος τοῦ τόμου). Ἀπὸ τὴ σχετικὴ βιβλιογραφία γιὰ τὸ ἔργο (παρατιθέμενη κατωτ. στὰ σχόλια κατὰ θέμα) ἰδιαίτερου ἐνδιαφέροντος εἶναι τὸ ἄρθρο «Apollonius and Galen on "Joints"» (P. Potter) στὸ Citekey not found 117-21 (μὲ περαιτέρω παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία).
  6. Βλ. κατωτ. 31 *Τ3 (Γαληνός), μὲ σχόλια, κυρίως σ.στ. 9 σ.λ. Ἀπολλώνιος (σσ. 365-82, κυρίως 378-79) / *Τ4 (Celsus), μὲ σχόλια σ.στ. 6-7 σ.λ. Apollonii duo (σσ. 382-88, κυρίως 387-88) / *F4 (Ἀλέξανδρος Τραλλιανός), μὲ σχόλια σ.στ. a.1 σ.λ. Ἀπολλωνίου εὐπόριστον καὶ b.4 σ.λ. Ἀπολλώνιος (σσ. 404-10, κυρίως 406-9).
  7. Βλ. κατωτ. 31 F7 (γιὰ τὴν ἄμβην), μὲ σχόλια σ.στ. 10 καὶ 11 σ.λλ. ὁ Κιτιεὺς Ἀπολλώνιος καὶ σιγμοειδῆ ἐκκοπήν (σσ. 421-29, κυρίως 428) / Τ2 καὶ F5 (γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῶν Ἱπποκρατικῶν λέξεων), μὲ σχόλια στὰ 31 Τ2 καὶ F5 (σσ. 361-65 καὶ 410-19) / F6 (γιὰ τὴν κλαγγώδη φωνή), μὲ σχόλια σ.στ. 6 καὶ 6-7 σ.λλ. κλαγγώδη φωνήν καὶ ὁ δὲ Κιτιεὺς Ἀπολλώνιος (σσ. 419-21, κυρίως 420-21).
  8. Βλ. κατωτ. 31 Τ5 (γιὰ τὴ θεραπεία τῆς ἐπιληψίας), μὲ σχόλια, κυρίως σ.στ. 6 καὶ 7 σ.λλ. Curationum Apollonii Citiensis καὶ De epilepticis (σσ. 388-94) / F1 (γιὰ τὸν νευρικὸ κλονισμὸ καὶ τὴν ἀμνησία), μὲ σχόλια σ.στ. 6 σ.λ. Apollonius (σσ. 395-400, κυρίως 399) / F2 (γιὰ τὴ φλεβοτομία καὶ τὴν ἀπόρριψή της ἀπὸ τὸν Ἀπολλώνιο τὸν Κιτιέα σὲ περίπτωση ἀσθένειας τῆς σπλήνας), μὲ σχόλια σ.στ. 3 σ.λ. Apollonius Citiensis (σσ. 400-1, κυρίως 401) / F3 (γιὰ τὴ μὴ διάκριση παράλυσης καὶ ἀποπληξίας ἀπὸ πολλοὺς παλαιούς, ὅπως ὁ Ἱπποκράτης καὶ ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεύς), μὲ σχόλια, κυρίως σ.στ. 3 σ.λ. Apolloniο Citiensi ( 401-4, κυρίως 404).
    Εἰδικὴ μονογραφία γιὰ τὸν Ἀπολλώνιο τὸν Κιτιέα δὲν ὑπάρχει, μολονότι ὁ ὀνομαστὸς ἀρχαῖος Κύπριος ἰατρὸς μνημονεύεται συχνὰ σὲ ποικίλα ἔργα. Βλ. σὺν τοῖς ἄλλοις (μὲ περαιτέρω βιβλιο­γραφία): M. Wellmann, "Apollonios" (102), von Pauly, A F., Wissowa G., Kroll W., Mittelhaus K. & Furchtegott Ziegler K J. (1893-1980), Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart . 2.1 (1895) 149 (τοῦ ἴδιου: Wellmann, M. (1888), Zur Geschichte der Medicin im Alterthum(e), Hermes 23 / 35: 556-566 / 349-384. 556-66 [1888] καὶ 362 [1900])· Deichgräber, K. (1965), Die griechische Empirikerschule (Sammlung der Fragmente und Darstellung der Lehre), Berlin / Zürich. σσ. 21, 206-9, 262-63, κ.ἀ. (βλ. Register [1. Personen] σ. 348)· Χρυσάνθης, Κ. (1983), Ἀπὸ τὴν Ἱστορία τῆς Κυπριακῆς Ἰατρικῆς, Λευκωσία. 9-12 (= Πρακτικὰ Α´ Συνεδρίου Ἑλληνικοῦ Πολιτισμοῦ: «Ἑλληνιστικὴ περίοδος» (Λευκωσία, 21-23 Δεκεμβρίου 1973), Λευκωσία [Σύνδεσμος Ἑλλήνων Φιλολόγων Κύπρου «Στασῖνος»] 1974, 127-31)· Michler, M. (1968), Die Alexandrinischen Chirurgen. Eine Sammlung und Auswertung ihrer Fragmente, Hellenistische Chirurgie,1 Wiesbaden. 71, 114-15, 119-22, 139 (κ.ἀ.)· Fraser, P. M. (1972), Ptolemaic Alexandria, Oxford. 312, 362-63, 366, 372-73 κ.ἀ. (I. Text), μὲ τὶς σχετικὲς σημ. (II. Notes)· Citekey [/ibib901] A 72· [ibib][/ibib5019] 66, 128, 212-15, 221-22, 245· [ibib]5145 not found 59-60· von Staden, H. (1989 / 1994), Herophilus: The Art of Medicine in Early Alexandria, Cambridge – New York – New Rochelle – Melbourne – Sydney . 24, 60, 430 σημ. 20, 455-56, 490 σημ. 28, 494, 512-13, 525, 540-51 (κυρίως 545 σημ. 37, 548 σημ. 56, 550-51 μὲ σημ. 65-70)· di Mazzini, I. (1997), La Medicina dei Greci e dei Romani: Letteratura, Lingua, Scienza, Vol. 1. Letteratura, Lingua, Roma. I 38-39· Χατζηστεφάνου, Κ. Παπαδόπουλλος, Θεόδωρος (ed.) (1997-2000), Ἡ Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία, Ἱστορία τῆς Κύπρουτóμ. Α', μέρος β΄, 973-1047. 1042-44· Βρυωνίδου-Γιάγκου, Μ. (2006), Η Ιατρική στην Κύπρο: Από την Αρχαιότητα μέχρι την Ανεξαρτησία, Λευκωσία. 17-19· βλ. ἐπίσης τὶς εἰσαγωγὲς τῶν ἐκδόσεων Dietz, F. R. (1834), Apollonii Citiensis, Stephani, Palladii, Theophili, Meletii, Damascii, Ioannis, aliorum Scholia in Hippocratem et Galenum, Vols. I-II, Königsberg., Schöne, H. (1896), Apollonius von Kitium: Illustrierter Kommentar zu der hippokrateischen Schrift Περὶ ἄρθρων, Leipzig. καὶ Kollesch, J. & Kudlien F. (1965), Apollonii Citiensis in Hippocratis De articulis commentarius, Vol. XI.1.1, CMG Berlin.· περισσότερα, κατὰ θέμα: κατωτ. σχόλ. στὰ 31 Τ1 κἑ. (σσ. 345 κἑ., καὶ ἀνωτ. 81 κἑ., μὲ σημ. 15 κἑ.). Γιὰ τὶς χρησιμοποιούμενες ἐκδόσεις καὶ κριτικὲς ἀναφορές (μὲ ἰδιαίτερα ἀξιοσημείωτες τὶς σχετικὲς παρατηρήσεις τοῦ Alpers, K. (1963), Apollonios von Kition, edd. Kollesch / Kudlien, Gnomon 39: 26-33. καὶ κυρίως τοῦ Blomqvist, J. (1974), Der Hippokratestext des Apollonios von Kition, Scripta Minora, 1973-1974,1 Lund.) βλ. κατωτ. 31 Τ1 κἑ. (σσ. 96 κἑ. [112 γιὰ τὸ Π. ἄρθρ.] καὶ 345 κἑ., στὰ λήμματα γιὰ τὶς πηγές.