You are here

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Please add a search word

Ὁ πεζὸς λόγος –ὅπως καὶ ὁ ποιητικός1– ἔχει μακρόχρονη καὶ πλούσια παράδοση στὴν Κύπρο. Ἡ ἀποκρυπτογράφηση τῆς Κυπροσυλλαβικῆς γραφῆς2 ἔχει ἐπιτρέψει νὰ διαβαστοῦν καὶ νὰ ἀξιο­λογηθοῦν πάμπολλες ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ, τῆς Κυπροαρχαϊκῆς (700-475 π.Χ.) καὶ τῆς Κυπροκλασσικῆς (475-325 π.Χ.) περιόδου στὴν πλειονότητά τους3, οἱ ὁποῖες ἀποτελοῦν πολύτιμα δείγματα Κυπριακῆς πεζογραφίας στὴν τοπικὴ Ἀρκαδοκυπριακὴ διάλεκτο τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσας4. Τὴν εἰκόνα συμπληρώνουν οἱ πάμπολλες ἐπιγραφὲς σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή, στὴν Ἑλληνιστικὴ κατὰ βάση Κοινή, ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 4ου αἰ. π.Χ. πολλὲς5–δίγραφες ὄχι σπάνια ὣς τὸ τέλος τοῦ 3ου π.Χ. αἰώνα– καὶ τοὺς μετέπειτα χρόνους τῆς Ἑλληνιστικῆς καὶ τῆς Ρωμαϊκῆς περιόδου. Ἀναπληρώνεται ἔτσι ἐν μέρει ἕνα σημαντικὸ κενὸ ὀφειλόμενο στὸ γεγονὸς ὅτι τὰ κείμενα τῶν ἀρχαίων Κυπρίων πεζογράφων δὲν ἔχουν τύχει ἄμεσης παράδοσης, ἡ δὲ ἔμμεση παράδοση –μὲ μηδαμινὲς σχεδὸν ἐξαιρέσεις– δὲν παραθέτει αὐτολεξεὶ κείμενά τους· πέραν τοῦ ὅτι οἱ ἐπιγραφὲς στὸ σύνολό τους ἀποτελοῦν πηγὲς πολυσήμαντες τῆς Κυπριακῆς ἱστορίας (σὲ τομεῖς ὅπως ἡ πολιτικὴ ὀργάνωση καὶ οἱ σχέσεις μὲ τὸν λοιπὸ Ἑλληνικὸ κόσμο, ἡ γλώσσα καὶ ἡ θρησκεία, ἡ κοινωνικὴ καὶ ἡ ἰδιωτικὴ ζωή, καὶ ἡ πνευματικὴ παραγωγή)6, ὄχι λίγες ἀπ' αὐτὲς μαρτυροῦν ἐπίπεδο αἰσθητικῆς τοῦ λόγου ὑψηλό.

Ἰδιαίτερα σημαντικὴ καὶ πολυσυζητημένη εἶναι ἡ ἐκτενὴς συλλαβικὴ ἐπιγραφὴ τοῦ Ἰδαλίου (κατωτ. Ε1), ἡ ὁποία ἀποτελεῖ μοναδικὴ μαρτυρία γιὰ τὴν ἀνεπιτυχῆ πολιορκία τῆς πόλεως ἀπὸ τοὺς Μήδους καὶ τοὺς Κιτιεῖς στὶς ἀρχὲς τῆς Κυπροκλασσικῆς περιόδου (475-470 π.Χ., πιθανῶς) καὶ πηγὴ πολύτιμη τόσο γιὰ τὴν Κυπριακὴ διάλεκτο καὶ τὴν ἄσκηση τοῦ ἰατρικοῦ ἐπαγγέλματος στὸ νησὶ ὅσο καὶ γιὰ τὰ σπέρματα δημοκρατικῆς ὀργάνωσης τοῦ βασιλείου σὲ χρόνους πρώιμους, προσφέρει δὲ τὸ πιὸ πλῆρες Κυπριακὸ συλλαβάριο (ἀποτελούμενο ἀπὸ 53 σύμβολα)· ὄντας μοναδικὴ σὲ ἔκταση, ἀπαράμιλλη σὲ ὕφος καὶ παλαιότατη, ἐμφανίζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν πρώιμη καλλιέργεια τοῦ πεζοῦ λόγου στὴν Κύπρο, σὲ χρόνους κατὰ τοὺς ὁποίους φαίνεται νὰ ἀπουσιάζει ἡ ἐπώνυμη πεζογραφία7. Ἀξιόλογες –γιὰ διάφορους λόγους– εἶναι κι ἄλλες πολλὲς ἐπιγραφές, ὅπως οἱ κατωτ. Ε2-Ε9 (κι οἱ παρατιθέμενες στὰ σχετικὰ σχόλια, μὲ τοὺς Πίν. 66 καὶ 67)8 οἱ συλλαβικὲς ἐπιγραφὲς ICS 103 (Μάριο, ἀρχὲς 6ου αἰ. π.Χ.), 15 (Παλαίπαφος, τέλη 6ου αἰ.), 166 (Μάριο, ἀρχὲς 5ου αἰ.)9, 1/6/7/90/91 (Πάφος, 4ος αἰ.)10· ἡ δίγραφη ἐπιγραφὴ ICS 182=IKour 26 (4ος αἰ. π.Χ.)· οἱ ἀλφαβητικὲς ἐπιγραφὲς IKour 29 (μέσα 3ου αἰ. π.Χ.) καὶ 32 (περ. 235 π.Χ.), CIS XXII, XXVII, XXVIII (Πάφος, τέλη 3ου αἰ. / 145/4 / μέσα 2ου αἰ. π.Χ.), IKour 34, 45, 77 (μέσα 2ου αἰ. π.Χ. / 142-131 / 30 π.Χ., πιθανῶς), ISal 101 (β΄ ἥμισυ 1ου αἰ. μ.Χ.) καὶ 92 (123 μ.Χ.), CIS XXXVI (Καρπασία, 1ος αἰ. μ.Χ.), XXXVIII (Πάφος, μέσα 2ου αἰ. μ.Χ.) καὶ XXXIX (Λάπηθος, 2ος αἰ. μ.Χ.)11, IKour 108 καὶ 109 (101 / 101-102 μ.Χ.), 111 (114 μ.Χ.), 156 (2ος αἰ. μ.Χ., πιθανῶς)12, 89 καὶ 125 (2/3 αἰ. μ.Χ.), 127-142 (3ος αἰ. μ.Χ., κατάδεσμοι), καὶ πάμπολλες ἄλλες, μάρτυρες ἀδιάψευστοι παραγωγῆς πλούσιας13. €€

  1. Βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. (μὲ Εἰσαγωγές).
  2. Ἀπὸ τὸν Ἄγγλο Ἀσσυριολόγο G. Smith (1871 [σὲ γενικὲς γραμμές] -1876), μὲ τὴ βοήθεια τῆς δίγλωσσης –Φοινικικῆς καὶ Κυπροσυλλαβικῆς– ἐπιγραφῆς ICS 220 (βλ. κατωτ. 12 Ε1 σχόλ. σ.στ. 1: σσ. 285-86) ἀπὸ τὸν ναὸ τοῦ Ἀπόλλωνος στὸ Ἰδάλιο, τοῦ 388 π.Χ. (Βλ. συνοπτικὰ Nicolaou, I. (1971), Cypriot Inscribed Stones (Picture Book no 6), Cyprus . σελ. 2 καὶ Θεοδωροπούλου, A. (1997), Έρευνες στο Κυπριακό Επίγραμμα , Αθήνα . 19 σημ. 33, ὅπου καὶ βιβλιογραφία.) Γιά τὰ τοπικὰ συλλαβάρια βλ. Mitford, T B. (1971), The Inscriptions of Kourion, Memoirs of the American Philosophical Society 83: Philadelphia. σσ. 390 κἑ. καὶ Masson, O. (1961), Les Inscriptions Chypriotes Syllabiques: Recueil critique et commenté, École Française d' Athènes, Études Chypriotes 1: Paris. 57 κἑ. (συνοπτικὰ Nicolaou, I. (1971), Cypriot Inscribed Stones (Picture Book no 6), Cyprus . ὅ. π.).
  3. Πρῶτο δεῖγμα ἡ πολυσυζητημένη ἐπιγραφὴ ἐπὶ ὀβελοῦ μὲ τὸ Ἑλληνικὸ ὄνομα Ὀφέλτης σὲ Ἀρκαδοκυπριακὴ γενικὴ -αυ (βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1999), Μορφὼ παροικήσουσι: Λυκόφρονος Ἀλεξάνδρα, Λευκωσία Κύπρου. 44.14, μὲ Πίν. 17.2, καὶ κατωτ. 12 Ε1 σχόλ. σ.στ. 2 [1-2]: σελ. 287, βλ. καὶ Εἰκ. σελ. 284), τοῦ β΄ ἡμίσεος τοῦ 11ου αἰ. π.Χ. πιθανῶς (βλ. Karageorghis, J. & Masson O. (1988), The History of the Greek Language in Cyprus, International Symposium Sponsored by the Pierides Foundation, Larnaca, Cyprus, 8-13 Sept. 1986 Nicosia. 2-7, πβ. τὶς ἀντιρρήσεις τῆς Ἰνοῦς Νικολάου: (2002), Το Πανεπιστήμιο Αθηνών και η Κύπρος, Κυπριακά,τόμ. Α΄-Δ΄ Αθήνα. Β΄ 102).
  4. Βλ. τὶς ἐνδιαφέρουσες σχετικὲς εἰσηγήσεις καὶ τὶς ἐπακόλουθες συζητήσεις στὸ Karageorghis, J. & Masson O. (1988), The History of the Greek Language in Cyprus, International Symposium Sponsored by the Pierides Foundation, Larnaca, Cyprus, 8-13 Sept. 1986 Nicosia.. Συνοπτικά: Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.65-67 καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. σσ. 54-55, ὅπου καὶ περαιτέρω βιβλιογραφία.
  5. Ἡ Ἑλληνικὴ ἀλφαβητικὴ γραφή, ποὺ ἀρχίζει νὰ κάνει αἰσθητὴ τὴν παρουσία της σὲ νομίσματα τοῦ βασιλιᾶ τῆς Σαλαμίνας Εὐαγόρα Α΄ (411-374 π.Χ.), παράλληλα πρὸς τὴ συλλαβικὴ γραφή (βλ. Nicolaou, I. (1971), Cypriot Inscribed Stones (Picture Book no 6), Cyprus . σελ. 3, καὶ κατωτ. Πίν. 29 καὶ 37: πβ. Πίν. 8, 15, [17], 19, 23, [30], [48], [50] / [31], 33, [36], [44], [52]), ἐμφανίζεται συχνὰ ἀργότερα σὲ δίγραφες ἐπιγραφές (συλλαβικὴ γραφὴ τῆς Κυπριακῆς διαλέκτου καὶ ἀλφαβητικὴ γραφὴ τῆς Κοινῆς, κατὰ βάση), ἀπὸ τὶς ἀρχὲς κυρίως τῆς Κυπροελ­ληνιστικῆς περιόδου (μετὰ τὸ 325 π.Χ.) μέχρι καὶ τὰ τέλη τοῦ 3ου π. Χ. (στὶς ἐπιγραφὲς τοῦ Καφιζιοῦ [βλ. Χατζηϊωάννου, Κ. (1969-1990), Τὰ ἐν Διασπορᾷ Α´ (τῶν ἐτῶν 1933-1969), Λευκωσία.  Γ΄ 77-85] γιὰ τελευταία φορά) ἀλλὰ καὶ σὲ ἀποκλειστικὰ ἀλφαβητικὲς ἐπι­γραφὲς τῆς ἴδιας περιόδου, κερδίζοντας συνεχῶς ἔδαφος μέχρι νὰ ἐπικρατήσει πλήρως (μετὰ τὰ τέλη τοῦ 3ου αἰ.). (Πβ. Nicolaou, I. (1971), Cypriot Inscribed Stones (Picture Book no 6), Cyprus . σσ. 3-4, el Hommossany, N. (1994), Μελέτες πάνω στους θεσμούς των πόλεων της Κύπρου κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, Αθήνα. 137 κἑ.: κυρίως 141-42 καὶ 151, καὶ Θεοδωροπούλου, A. (1997), Έρευνες στο Κυπριακό Επίγραμμα , Αθήνα . 10-12.) Χαρακτηριστικά: ἀπὸ τὶς Κυπριακὲς ἔμμετρες ἐπιγραφὲς τῶν ἀρχῶν τῆς Κυπροελ­ληνιστικῆς περιόδου οἱ ὑπ' ἀρ. 11 Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. Ε6 καὶ Ε7 ἀπὸ τοὺς Γόλγους (ὅπως καὶ τὸ Ε5 ἀπὸ τὴ Μόρφου, 5/4 αἰ. ὅμως) εἶναι χαραγμένες σὲ συλλαβικὴ γραφή· οἱ Ε8, Ε59 [γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Πάφου Νικοκλῆ], Ε61 ἀπὸ τὴν Πάφο (ἡ τελευταία ἴσως ἀπὸ τὸ Μάριο) καὶ Ε15 (γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Ἀμαθούντας Ἀνδροκλῆ] φέρουν συνοδευτικὲς ἐπιγραφὲς σὲ πεζὸ λόγο χαραγμένες σὲ τοπικὸ συλλαβάριο (ἐνῶ τὸ ἐπίγραμμα εἶναι χαραγμένο σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή)· οἱ Ε12 καὶ Ε14 (Πάφος, γιὰ τὸν Νικοκλῆ), Ε13 (Λέδριο τέμενος, γιὰ τὸν Νικοκλῆ ἐπίσης), Ε16 (Σόλοι, γιὰ τὸν βασιλιὰ Πασικράτη πιθανῶς), ἄλλες ποὺ δὲν ἀποκλείεται νὰ ἀνήκουν στὶς ἀρχὲς τοῦ 3ου αἰ. (Ε17, Ε18, Ε20, Ε21, Ε60), καθὼς καὶ ὅλες ὅσες χρονολογοῦνται μετὰ τὶς ἀρχὲς καὶ πρὶν ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 3ου αἰ. π.Χ. (Ε23, Ε24, ἴσως καὶ ἄλλες), ἐν γένει δὲ ὅσες ἀναφέρονται μὲν σὲ Κυπρίους ἀλλὰ βρέθηκαν ἐκτὸς Κύπρου καὶ εἶναι ἀβέβαιη ἡ Κυπριακὴ πατρότητά τους (Ε4 [5ου αἰ. π.Χ.] καὶ Ε10 [μέσα 4ου αἰ.] ἀπὸ τὴν Ἀττική, Ε9 [τέλη 4ου αἰ., γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Σαλαμίνας Νικοκρέοντα] ἀπὸ τὸ Ἄργος, Ε11 [τέλη 4ου αἰ. πιθανῶς] ἀπὸ τὴν Πριήνη, Ε19 [3ου αἰ.] ἀπὸ τὴ Ρόδο), εἶναι χαραγμένες σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή (τῆς Κοινῆς, μὲ συχνὰ ἐντυπωσιακὴ ὅμως τὴν παρουσία Κυπριακῶν διαλεκτικῶν τύπων)· ἐντυπωσιακὴ εἶναι ἡ περίπτωση τοῦ πιθανῶς Κυπριακοῦ ἐπιγράμματος Ε3 (Ἀμαθοῦς, ἀρχὲς 5ου αἰ. π.Χ.), σὲ ἀλφαβητικὴ γραφὴ τῆς Ἰωνικῆς (γιὰ τὸν θαμμένο στὴν Κύπρο Ἁλικαρνασσέα πολεμιστὴ Ἰδάγυγο). Δὲν λείπουν οἱ μεμονωμένες περιπτώσεις παλαιότατων δίγραφων πεζῶν ἐπιγραφῶν, ὅπως αὐτὴ τῶν ἀρχῶν τοῦ 6ου αἰ. π.Χ. ἀπὸ τὸ Μάριο (ΚΜ: I. S. 1=CIS pl. IV) πού 'ναι χαραγμένη στὸ ἀρχαϊκὸ Ροδιακὸ ἀλφάβητο καὶ στὸ Κυπριακὸ συλλαβάριο.
  6. Βλ. Ι. Νικολάου, «Οι επιγραφές και τα νομίσματα σαν πηγές της Κυπριακής ιστορίας (Αρχαϊκοί – Ρωμαϊκοί χρόνοι)»,  (2002), Το Πανεπιστήμιο Αθηνών και η Κύπρος, Κυπριακά,τόμ. Α΄-Δ΄ Αθήνα. Β΄ 101-109. (Γιὰ τὸν ὅρο ἐπιγραφή –καὶ ἐπίγραμμα– βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. σελ. 49 μὲ σημ. 2.)
  7. Βλ. Nicolaou, I. (1971), Cypriot Inscribed Stones (Picture Book no 6), Cyprus . σελ. 3 καὶ  (2002), Το Πανεπιστήμιο Αθηνών και η Κύπρος, Κυπριακά,τόμ. Α΄-Δ΄ Αθήνα. 104-105, πβ. el Hommossany, N. (1994), Μελέτες πάνω στους θεσμούς των πόλεων της Κύπρου κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, Αθήνα. 12 κἑ.
  8. Βλ. καὶ Πίν. 12, 14, 15, 21, 68, 75, 76.
  9. Βλ. καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.(ἐξώφυλλο, μὲ σημ.) καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1999), Μορφὼ παροικήσουσι: Λυκόφρονος Ἀλεξάνδρα, Λευκωσία Κύπρου. 45.24.
  10. Βλ. καὶ Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. Ε59 μὲ σχόλια (σσ. 432 κἑ.).
  11. Βλ. κατωτ. Πίν. 77 (σελ. 619). Βλ. καὶ τὶς ἀξιόλογες ἐπιγραφὲς Mitford, T. B. (1961), Further Contributions to the Epigraphy of Cyprus, AJA 65: 93-151. ἀρ. 35 καὶ Mitford, T. B. (1950), New Inscriptions from Roman Cyprus, OArch 6: 1-95. ἀρ. 26 (: Περιστιάνης, Ι. Κ. (1910), Γενικὴ Ἱστορία τῆς νήσου Κύπρου: ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῆς Ἀγγλικῆς κατοχῆς, Ἀρχαιολογικαὶ καὶ Ἱστορικαὶ Μελέται Λευκωσία . 950-52 ἀρ. 39 καὶ 442-44), ἡ πρώτη ἀπὸ τὴ Μόρφου (τῶν Σόλων ἴσως, τοῦ 3ου πιθανῶς αἰ. π.Χ.: κατωτ. σελ. 86) καὶ ἡ δεύτερη ἀπὸ τὴν πόλη τῆς Χρυσοχοῦς (Μάριο / Ἀρσινόη, α΄ ἥμισυ 1ου αἰ. μ.Χ.: ἀνωτ. σελ. xiv).
  12. Νικῆτα Χρε|στέ, χαῖρε, | μὴ λυποῦ (λύπου Mitford)· | οὐδὶς |θάνα|τος. Πβ. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. Ε26. 9-10 (καὶ Ε42).
  13. Γιὰ τὶς συλλαβικὲς ἐπιγραφὲς τῆς Κύπρου πληρέστερη παραμένει ἡ ἔκδοσή τους ἀπὸ τὸν O. Masson (Masson, O. (1961), Les Inscriptions Chypriotes Syllabiques: Recueil critique et commenté, École Française d' Athènes, Études Chypriotes 1: Paris. 1961 / 19833)· βλ. καὶ Deecke, W. (1884), Die griechisch-kyprischen Inschriften in epichorischen Schrift, Text und Umschreibung, Vol. I, ,Sammlung der Griechischen Dialekt-Inschriften Göttingen. (καὶ Hoffmann, O. (1891-1898), Die griechischen Dialekte in ihrem historischen Zusammenhange (mit den wichigsten ihrer Quellen), Vols. I-III, Göttingen .). Ἀξιόλογες ἐκδόσεις Κυπριακῶν ἐπιγραφῶν ἐν γένει (κυρίως σὲ ἀλφαβητικὴ γραφὴ) ἔχουν δώσει οἱ T. B. MItford καὶ Ἰνὼ Νικολάου (βλ. ἀνωτ. Βιβλιογραφία)· βλ. ἐπίσης Pouilloux, J., Roesch P. & Marcillet-Jaubert J. (1987), Salamine de Chypre, XIII: Testimonia Salaminia, 2. Corpus épigraphique, Vol. XIII, Paris .Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Δα΄ / Δβ΄ (βλ. καὶ Σακελλάριος, Α. Α. (1890-1891), Τὰ Κυπριακά, ἤτοι Γεωγραφία, Ἱστορία καὶ Γλῶσσα τῆς Νήσου Κύπρου ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, Ἀθήνα., καὶ Περιστιάνης, Ι. Κ. (1910), Γενικὴ Ἱστορία τῆς νήσου Κύπρου: ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῆς Ἀγγλικῆς κατοχῆς, Ἀρχαιολογικαὶ καὶ Ἱστορικαὶ Μελέται Λευκωσία .), Chavane, M. J. & Yon M. (1978), Salamine de Chypre, X: Testimonia Salaminia, 1, CIS Maison de l' Orient Méditerranéen Ancien - Centre d' Archéologie Chypriote Paris. καὶ Pouilloux, J., Roesch P. & Marcillet-Jaubert J. (1987), Salamine de Chypre, XIII: Testimonia Salaminia, 2. Corpus épigraphique, Vol. XIII, Paris ., ἀλλὰ καὶ Boeckhius, A. (1843), Corpus Inscriptionum Graecorum, Vol. 2, Berlin. II (pars XII sectio decima, ἀρ. 2613-2652) καὶ III, Dittenberger, W. (1903-1905), Orientis Graeci Inscriptiones Selectae: Supplementum Sylloges Inscriptionum Graecorum, Vols. I-II, Leipzig. καὶ Dittenberger, W. (1915-1924), Sylloge Inscriptionum Graecarum, Vols. I-IV, 3d ed., Leipzig. (καὶ Rhodes, P. J. & Lewis D. M. (1997), The Decrees of the Greek States, Oxford. 451 κἑ.)· περαιτέρω βιβλιογραφία: el Hommossany, N. (1994), Μελέτες πάνω στους θεσμούς των πόλεων της Κύπρου κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, Αθήνα. XVI κἑ. (καὶ Θεοδωροπούλου, A. (1997), Έρευνες στο Κυπριακό Επίγραμμα , Αθήνα . 1 κἑ. – Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. σελ. 54 σημ. 2). Ἐπιλογὴ ἀλφαβητικῶν γραφῶν τῆς Κύπρου: Mitford, T. B. (1961), Further Contributions to the Epigraphy of Cyprus, AJA 65: 93-151. σσ. 96-98 καὶ Mitford, T. B. & Nicolaou I. (1974), The Greek and Latin Inscriptions from Salamis, Vol. 6, Salamis Nicosia, Cyprus. σσ. 172-73.