You are here

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Please add a search word

ΑΝΤΙΣΘΕΝΗΣ Ο ΠΑΦΙΟΣ, μελοποιός: ὁ μόνος ἐπώνυμος Κύπριος ἐπιγραμ­ματοποιός, γνωστὸς ἀπὸ τὸ ἐπίγραμμα γιὰ τὸν ἐπιφανῆ Σαλαμίνιο Σίμαλο (Ε1) καὶ ἀπὸ ἕνα παρόμοιο ἀναθηματικό (Ε2), ποὺ διέσωσε ἐπίσης στοργικὰ ἡ γῆ τῆς Δήλου, χαραγμένο στὴ βάση ἀγάλματος τοῦ ὀνομαστοῦ τραπεζίτη Φιλόστρατου τοῦ Ἀσκαλωνίτη μαζὶ μὲ ἕνα ἴδιου θέματος ἐπίγραμμα τοῦ γνωστοῦ ποιητῆ Ἀντιπάτρου τοῦ Σιδωνίου· καὶ τὰ δύο ἐπιγράμματα τοῦ Ἀντισθένη, ὅπως καὶ αὐτὸ τοῦ Ἀντιπάτρου, ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἕξι ἐλεγειακὰ δίστιχα, καὶ φέρουν στὸ τέλος σύντομη ἐπιγραφὴ μὲ τὸ ὄνομα τοῦ ποιητῆ, Ἀντισθένους Παφίου με[λοποιοῦ] (Ε2, Ἀντιπάτρου Σ[ι]δωνίου στὴν ἴδια μαρμάρινη βάση) καὶ Ἀντισθέ[νους Παφίου] (Ε1)1.

Αὐτὰ εἶναι ὅλα ὅσα ἔχουμε ἀπὸ τὸν Ἀντισθένη τὸν Πάφιο2. Περισσότερα γιὰ τὸν ποιητὴ καὶ τὸ ἔργο του συνάγουμε ἀπὸ τὰ δεδομένα αὐτὰ καὶ ἀπὸ ἄλλα –πολλὰ καὶ ἐνδιαφέροντα– παρεμφερῆ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα παρουσιάζονται καὶ συζητοῦνται ἀναλυτικὰ στὶς σχετικὲς εἰσαγ. σημ. καὶ στὰ σχόλια 3 τῶν Ε1 καὶ Ε2, καὶ ἀπὸ τὰ ὁποῖα προκύπτει συνολικὰ ἡ εἰκόνα ἑνὸς ἱκανοῦ ποιητῆ ποὺ περὶ τὸ 100 π.Χ. χαίρει τέτοιας φήμης στὴ Δῆλο ὥστε νὰ τοῦ ἀνατίθεται ἡ ἐξύμνηση τοῦ Φιλόστρατου –μὲ κύριο θέμα τὴν ἀναφορὰ στὶς γενναιόδωρες προσφορές του στὴ Δῆλο– ἀπὸ κοινοῦ μὲ τὸν πολὺν Ἀντίπατρο τὸν Σιδώνιο4. Καθὼς ὁ τελευταῖος βρίσκεται ἤδη περὶ τὰ τέλη τοῦ λαμπρότατου ποιητικοῦ βίου του5, τὸ γεγονὸς καὶ μόνο τῆς ἀπὸ κοινοῦ ἀνάθεσης εἶναι ἰδιαίτερα σημαντικό, πολὺ περισσότερο ποὺ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο οἱ δύο ποιητὲς διαπραγματεύονται τὸ μὴ πρόσφορο γιὰ ποίημα θέμα τους δὲν φαίνεται νὰ ἀποβαίνει σὲ βάρος τοῦ Κύπριου ἐπιγραμματοποιοῦ. Ἀξίζει νὰ σημειωθῆ ἡ ὅλη δομὴ τοῦ ἐπιγράμματος τοῦ Ἀντισθένη (πβ. Ε1) καὶ κυρίως ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος του, μὲ ἔμφαση στὸν Φοῖβον Ἀπόλλωνα (στ. 1 Τ̣ὸν Φοί̣β̣ωι ... καὶ 11 Δᾶλον ἀν' ἱμερτὰν Φοίβωι γέ̣[ρ]ας / Ἀντιπ. στ. 1 Πέντε τάδ'..., στ. 7 Φοίβωι δ' εὐπλοκάμωι) καὶ στὴν οὐσιαστικὴ προσφορὰ τοῦ Φιλόστρατου, οὕνεκα νείκους]|κραίνων εὐδικίας πρᾶτον ἔ̣[παυσε πόλιν] (στ. 11-12, πβ. Ἀντιπ. στ. 11-12 εἴης πᾶς μακάριστος, ὅτι πλούτοιο γ[ε]ρ̣α̣ί̣ρ̣ε̣ι̣ς̣ |ἀγλαΐαι θνατῶν φῦλα καὶ ἀθαν̣ά̣των), ἀλλὰ καὶ ἡ λεκτικὴ πρωτοτυπία τοῦ Ἀντισθένη ἐδῶ (νέοι σχηματισμοί: στ. 4 δίκρουνον σκεῦος̣, 11 Δᾶλον ἀν' ἱμερτὰν, 12 κραίνων εὐδικίας / πβ. Ε1 στ. 1 Ἀλκινόου μελάθροισι καὶ προσ[είκ]ελα δώματα, 2 τᾶς ἀφελοῦς δ[εῖγμα] φιλοξενίας, κ.τ.τ.)6.

Ἂν στὴ σύγκριση αὐτὴ προστεθῆ καὶ ἡ σύγκριση τοῦ ἐδῶ ἐπιγράμματος τοῦ Σιδώνιου ποιητῆ μὲ ἄλλα του ἐπιγράμματα, τῶν ὁποίων τὸ θέμα δὲν εἶναι τόσο δεσμευτικὸ καὶ ἐν γένει ἀντιποιητικό, κι ἂν συνοπολογιστῆ καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι συγκρίνουμε τὸν Ἀντίπατρο στὰ χρόνια τῆς ποιητικῆς του ὡριμότητας καὶ τὸν Ἀντισθένη στὰ πρῶτα του κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ποιητικὰ βήματα, τότε προβάλλει ἡ εἰκόνα ἑνὸς ἰδιαίτερα προικισμένου Κύπριου ἐπιγραμματοποιοῦ, ποὺ τιμᾶ τὴ γενέτειρά του (τὴν πόλη καὶ τὸ νησὶ τῆς Ἀφροδίτης) στὸ μεγάλο τότε κέντρο τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τοῦ κόσμου ὅλου, τὸ νησὶ τοῦ Φοίβου Ἀπόλλωνα. Τὸ ἐρώτημα γιατί ὁ Ἀντισθένης ἐμφανίζεται ὡς διάττων ἀστέρας περὶ τὸ 100 π.Χ. μὲ τὰ δύο αὐτὰ ἐπιγράμματά του καὶ ἐξαφανίζεται παντελῶς ἀπὸ τὸ ποιητικὸ στερέωμα στὴ συνέχεια (καὶ κυρίως γιατὶ δὲν περιλαμβάνονται ἐπιγράμματά του στὴν Παλ. Ἀνθ. ἢ ἀλλοῦ) μόνο μὲ ὑποθέσεις μπορεῖ νὰ ἀπαντηθῆ. Πιὸ εὔλογη φαίνεται ἡ ὑπόθεση αἰφνίδιου θανάτου του σὲ νεαρὴ ἡλικία, πιὸ ἀπομακρυσμένη ἡ ὑπόθεση ὅτι ἐπηρεάστηκε ἡ ποιητική του πορεία δυσμενῶς ἀπὸ τὸν θάνατο τοῦ Ἀντιπάτρου [πιθανῶς πρὶν ἀπὸ τὸ 96 π.Χ.], καθὼς πρέπει –τότε– νὰ ὑπονοήσουμε ὅτι ἡ ἀνάθεση τῆς ἀπὸ κοινοῦ μὲ τὸν Ἀντίπατρο ἐξύμνησης τοῦ Φιλόστρατου ὀφειλόταν ἀποκλειστικὰ σὲ γνωριμία του μὲ τὸν Σιδώνιο ποιητή (καὶ ἡ ἀνάθεση τῆς ἐξύμνησης τοῦ Σίμαλου στὴν κοινὴ Κυπριακὴ καταγωγή τους), ἐνῶ τὰ σωζόμενα ἐπιγράμματά του ὑποδηλώνουν ποιητικὲς ἀρετὲς ὄχι συνήθεις.

  1. Συμπλήρωμα Roussel Roussel, P. & Launey P. (1937), Inscriptions de Délos: Décrets postérieurs à 166 av. J.-C. (nos 1497-1524), Dédicaces postérieures à 166 av. J.-C. (nos 1525-2219), Paris. υἱοθετούμενο ἀπὸ τοὺς Pouilloux Pouilloux, J. (1973), Salaminiens de Chypre à Délos, BCH Suppl. 1 : 399-413. καὶ Χατζηιωάννου Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Δα' και Δβ' 14 και 78· Ἀντισθέν[ους] συμπλ. ὁ Durrbach Dürrbach, F. (1921), Choix d'Inscriptions de Délos (avec traduction et commentaire), tom. 1, Paris., Ἀντισθένη̣[ς ὁ Πάφιος ἔγραψεν] ὁ Peek Peek, W. (1941), Delische Weihepigramme (2. Antipatros von Paphos), Hermes 76: 408-416. (πβ. Fougères Fougères, G. (1887), Fouilles de Délos , BCH 11: 244-275.)· τὸ Ἀντισθένους Παφίου με[λοποιοῦ] τοῦ Ε2 συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς πρώτης ἄποψης, ὅπως καὶ τὸ Ἀντιπάτρου Σ[ι]δωνίου στὴν ἴδια μαρμάρινη βάση. Τὸ τελευταῖο δὲν ἀφήνει περιθώρια νὰ χαρακτηριστῆ ὡς εὔλογη ἡ ὑπόθεση πὼς ὁ Ἀντισθένης μπορεῖ νά 'ναι ὁ καλλιτέχνης τοῦ ἀγάλματος (βλ. Fougères, Fougères, G. (1887), Fouilles de Délos , BCH 11: 244-275. 255: « Antisthène est le nom du poète qui à composé l'épigramme ou celui de l'artiste qui a sculpté la statue », καὶ von Pauly, A F., Wissowa G., Kroll W., Mittelhaus K. & Furchtegott Ziegler K J. (1893-1980), Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart . σ.λ.: Suppl. I. 94, C. Robert).
  2. Ὁ Διογ. Λαέρτ. σ. 19 (Jacoby, F. (1923-1958), Die Fragmente der griechischen Historiker, parts I-IIIC.2, Berlin-Leiden. 508 Τ 2) ἀναφέρει ἄλλους τρεῖς Ἀντισθένεις πέραν τοῦ ὁμώνυμου Ἀθηναίου Κυνικοῦ φιλοσόφου τοῦ 5/4 αἰ. π.Χ., ἀλλ' ὄχι τὸν ἐδῶ: γεγόνασι δὲ καὶ ἄλλοι Ἀντισθένεις τρεῖς· Ἡρακλείτειος εἷς (Diels, H. & Kranz W. (1984-1985), Die Fragmente der Vorsokratiker: Griechisch und Deutsch, Vols. I-III, 6th ed. , Berlin.. 66 [53]) καὶ ἕτερος Ἐφέσιος καὶ Ῥόδιός τις ἱστορικός.
  3. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ σχετικὰ μὲ τὴν πολυπλόκαμη οἰκογένεια τοῦ Σιμάλου, βλ. κυρίως Ε1.a-d σ.λλ. Στόλος Θέωνος Ἀθηναῖος, ὁ συγγενὴς βασιλέως, Πτολεμαίου τοῦ δευτέ[ρου] Σωτῆρος, καὶ Ε2.7 σ.λ. Φιλόστρατον (βλ. ἐπίσης Ε2.9 σ.λ. Ἰταλὸν ἂν τέμενος καὶ 12 σ.λ. κραίνων εὐδικίας, κ.ἄ.), μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία.
  4. Γιὰ τὸ θέμα τῆς χρονολόγησης (μὲ τὴ σχετικὴ βιβλιογραφία) βλ. κατωτ. σχόλ. στὰ Ε1 καὶ Ε2, κυρίως: Ε1.a σ.λ. Στόλος Θέωνος Ἀθηναῖος (μετὰ τὸ 108 π.Χ., περὶ τὸ 100 π.Χ. πιθανῶς), Ε1.d-e σ.λ. Σίμ[α]λον̣ Τιμάρχου Σαλ[αμί]νιον (κυρίως 1δ´. [περὶ τὸ 100 π.Χ.], 2ε´. [103/2 π.Χ.], 2στ´. [102/1 π.Χ.], 3η´. [106/5 π.Χ.], 4θ´. [105/4 π.Χ.]), Ε2.7 σ.λ. Φιλόστρατον (περὶ τὸ 100 π.Χ.). Πέρα ἀπὸ τὰ σχετικὰ μὲ τὸν Ἀντίπατρο στοιχεῖα, ποὺ φαίνονται νὰ ὁδηγοῦν στὰ τέλη τοῦ 2ου αἰ. π.Χ. ἀλλὰ δὲν προσφέρουν ἀσφαλῆ καὶ ἀκριβῆ χρονολόγηση τῶν ἐδῶ ἐπιγραμμάτων (βλ. καὶ ἑπόμ. σημ.), τὰ ἀνωτ. σχολιαζόμενα ἐπιγραφικὰ δεδομένα συγκλίνουν στὴν τελευταία πενταετία τοῦ 2ου αἰ. π.Χ., κοντὰ στὸ 100 π.Χ. (σὲ κάθε περίπτωση, περὶ τὸ 100 π.Χ.)
  5. Βλ. κυρίως Hartigan (1979), The Poets and the Cities: Selections from the Anthology about Greek Cities, Meisenheim am Glan . 7: “If our Corinthian poems (sc. A. P. IX.151 καὶ VII.493), written about the city's destruction in 146 B. C., indicate his floruit, his birthdate will be 180/170 B. C. and his death c. 100 B. C.” (βλ. καὶ σημ. 2 μὲ βιβλιογραφία, καὶ περισσότερα γιὰ τὴν ἀβέβαιη χρονολογία γέννησης καὶ θανάτου τοῦ ποιητῆ [7-13 μὲ σημ., 22 μὲ σημ. 27-28, 72, 80 κἑ., 103 κ.ἀ. γιὰ τὴν ποίησή του])· βλ. ἐπίσης Taran Citekey 4505[/bib] 121: “second century B. C.” (121 κἑ. [κυρίως 124 μὲ σημ. 22-23], 150 κ.ἀ.)· πβ.&nbsp;<em></em>[ibib]877 not found σ.λ. (3): “fl. c. 120 B. C.” (μὲ ἀναφορὰ στὸν T. B. L. Webster, Webster, T. B. L. (1964), Hellenistic Poetry and Art, New York., ch. 9), καὶ Lesky – Τσοπ. Lesky, A. (1981), Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Λογοτεχνίας, 5th ed., Θεσσαλονίκη . 1020: τέλη 2ου / ἀρχὲς 1ου αἰ. π.Χ. (μὲ τὴν παρατήρηση: «Ὁ Ἀντίπατρος ἀπὸ τὴν Σιδώνα δὲν εἶναι δυνατὸς καὶ πρωτότυπος ποιητής, δείχνει ὅμως μεγαλύτερη σοβαρότητα ἀπὸ ἄλλους σύγχρονους ἐπιγραμματοποιούς, ὅταν π.χ. μπροστὰ στὰ ἐπιτύμβια μνημεῖα δίνει στὰ σύμβολά τους βαθυστόχαστες ἑρμηνεῖες»)· περισσότερα: P. Waltz, Waltz, P. (1906), De Antipatro Sidonio, Burdigalae.. (Βλ. καὶ κατωτ. Ε32.4, σχόλ. σ.λ. Φειδιακὴν χάριτα.)
  6. Βλ. κατωτ. σχόλια στὰ Ε1 καὶ Ε2. Ἂς προσεχθῆ, ἀνάμεσα στὰ πολλὰ ἄλλα, ἡ χρήση τῶν νέων σχηματισμῶν Ἀλκινόου μελάθροισι (Ε1.1, γιὰ τὰ Ὁμηρικὰ δώματα κ.τ.τ. τοῦ Ἀλκίνοου) καὶ προσ̣[είκ]ελα δώματα γιὰ τὸ ἀρχοντικὸ τοῦ Σίμαλου (βλ. σημ. στὸν στ. 1, σ.λ.) καὶ τοῦ Μαιονίδας γιὰ τὸν Ὅμηρο (Ε1.9, σημ. σ.λ.), ὅπως καὶ ἡ χρήση τῆς φράσης Λατοῦς κούραι τοξαλκ̣έ̣ται (Ε2.3, πβ. Ε58.1 Λητοῦς τοξαλκέτα κοῦρ') καὶ ̣ξ̣ε̣ί̣ν̣ο̣ι̣[ο]|Σκύλλας (Ε2.3-4, πβ. 31.3 Ἀξείνου στόμα πόν[του]).