You are here

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Please add a search word

Ἡ Κύπρος, ὡς γνωστόν, ἀναδύθηκε πρὶν ἀπὸ ἑκατοντάδες χιλιάδες χρόνια μέσα ἀπὸ τὸν βυθὸ τῆς θάλασσας στὴ βορειοανατολικὴ ἐσχατιὰ τῆς Μεσογείου· καὶ ἡ θεά της ἡ Ἀφροδίτη, ἡ Κύπρις, ἀναδύθηκε κι αὐτὴ μέσα ἀπὸ τοὺς ἀφροὺς τῆς θάλασσας, στὴ νοτιοδυτικὴ ἀκτὴ τῆς Κύπρου, ἔξω ἀπὸ τὴν Πάφο1. Σταυροδρόμι πολύτιμο ἀνάμεσα σ' Ἀνατολὴ καὶ Δύση κι ἀνάμεσα σὲ Βορρᾶ καὶ Νότο, μὲ τεράστια ἐμπορικὴ καὶ στρατιωτικὴ σημασία λόγω τῆς γεωγραφικῆς της θέσης, καὶ προικισμένη γενναιόδωρα ἀπὸ τὴ φύση, δὲν τῆς ἔλειψαν ποτὲ οἱ ἐπίδοξοι μνηστῆρες κι οἱ κατακτητές. Ὁ χαλκός της, ποὺ πῆρε ἀπ' αὐτὴν τὸ Λατινικὸ ὄνομά τoυ (aes Cyprium καὶ cuprum)2, καὶ τὰ ἄλλα μέταλλά της, μαζὶ μὲ τὰ φυτὰ καὶ τὰ ἄνθη της τὰ ποικίλα (πρῶτες ὕλες γιὰ ὀνομαστὰ μεταλλικὰ καὶ ἄλλα φάρμακα, μὰ καὶ γι' ἀρώματα)3, ὅπως καὶ τὰ πλούσια στὴν ἀρχαιότητα δάση της μὲ τὴν πολύτιμη γιὰ τὴν κατασκευὴ πλοίων ξυλεία τους, καθιστοῦσαν τὸ νησὶ ἀκόμα πιὸ περιζήτητο στοὺς ξένους ἀφ' ἑνός, καὶ ἀφ' ἑτέρου πρόσφεραν στοὺς κατοίκους μακρὲς περιόδους εὐημερίας. Πηγὴ αἴγλης –καὶ πλούτου– γιὰ τὴν Κύπρο σημαντικὴ στὴν ἀρχαιότητα ἦταν ἡ λατρεία τῆς Κύπριδας, μὲ τὸ εὐρύτατα ὀνομαστὸ –ἤδη στὸν Ὅμηρο– ἱερό της στὴν Πάφο, μὰ κι οἱ ἐνθουσιώδεις ἀναφορὲς διακεκριμένων ἀνδρῶν ποὺ βρέθηκαν κατὰ καιροὺς στὸ νησὶ τῆς Ἀφροδίτης, μὲ πιὸ χαρακτηριστικὸ στὴν προκείμενη περίπτωση τὸ παράδειγμα τοῦ Γαληνοῦ, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ πηγὴ πολύτιμη γιὰ τὰ μέταλλα τῆς Κύπρου καὶ τὴν ἰατρικὴ ἐν γένει στὸ νησὶ κατὰ τοὺς ἀρχαίους χρόνους4.
   Ἡ Ἱστορία τῆς Ἰατρικῆς στὴν Ἀρχαία Κύπρο δὲν παραλλάσσει σὲ γενικὲς γραμμὲς ἀπὸ τὴν ἀντίστοιχη Ἱστορία ἄλλων περιοχῶν. Χαρακτηριστικὸ εἶναι τὸ εὐρύτατο κεφάλαιο τῆς στενότατης σχέσεως μὲ τὴ λατρεία (ἀλλὰ καὶ μὲ τὴ μαγεία, τὴ μαντική, τὸν μυστικισμὸ καὶ τὴ θαυματοποιία, τὸν ἀθλητισμό, κ.τ.τ.), κυρίως ὅσα ἀναφέρονται στὸν Ἀσκληπιὸ καὶ τὴν Ὑγεία καὶ τὶς λοιπὲς θεότητες μὲ δύναμη θεραπευτική5. Γιὰ τὴ λατρεία στὴν Κύπρο τῆς Ἀφροδίτης καὶ –κατὰ δεύτερο λόγο– τοῦ Ἀπόλλωνα ἔχουν γραφεῖ πάμπολλα· λίαν ἀξιοσημείωτα εἶναι τὰ ποικίλα ἀναθήματα στὶς θεότητες αὐτές, μὲ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὲς περιπτώσεις: (α´) τὴν ἀναθηματικὴ ἐπιγραφὴ ἀπὸ τὸ Κίτιο τοῦ τέλους τοῦ 1ου αἰ. π.Χ. (ποὺ βρέθηκε κοντὰ στὴ Δρομολαξιὰ τὸ 1954) σὲ βάση ἀγάλματος τῆς συζύγου τοῦ δεύτερου ἱδρυτῆ τοῦ ἱεροῦ καὶ ἀρχιερέα τοῦ Ἀσκληπιοῦ καὶ τῆς Ὑγείας, καὶ τὴν ἐπιγραφὴ τοῦ τέλους τοῦ 2ου αἰ. π.Χ. ἀπὸ τὴν Παλαίπαφο κατὰ τὴν ὁποία ὁ Ἀμμώνιος ἀφιερώνει στὴν Παφία Ἀφροδίτη ἄγαλμα τοῦ Νικία τοῦ γιοῦ τοῦ Νικία, ἱερέα τοῦ Ἀσκληπιοῦ καὶ τῆς Ὑγείας στὸ νησί6· (β´) τὴν ἀφιέρωση ἀγάλματος τοῦ Ὕπνου, ποὺ ἀλλοῦ ἐμφανίζεται ὡς θεότητα συνδεόμενη μὲ τὸν Ἀσκληπιὸ καὶ τὴν Ὑγεία (IG II2 4467) καὶ ὡς Παφίης Θαλαμηπόλος (Νόννου Διον. 48.472), στὴν Ἀφροδίτη (Ἀφροδίτη Ὀρεία ἐδῶ, ἀλλοῦ καὶ Ἰατρίνη)7· (γ´) τὸ ἀφιέρωμα τοῦ Κλαυδιανοῦ Θυλλικοῦ στὸν Ἀπόλλωνα Ὑλάτη, μὲ τὴ βοήθεια τοῦ ὁποίου ξεπέρασε τὸ πρόβλημα ὑγείας ποὺ ἀντιμετώπιζε (IKour 125, τοῦ τέλους τοῦ 2ου ἢ τῶν ἀρχῶν τοῦ 3ου αἰ. μ.Χ.: Ἀπόλλωνι Ὑλάτηι | Κλαυδιανὸς Θυλλικοῦ, | νοσήσας καὶ τῆ τοῦ | θεοῦ προνοία τε καὶ ἀρε|τῆ διασωθείς, εὐξάμενος | ἀνέθηκεν)· ὁ πατέρας τοῦ Ἀσκληπιοῦ Ἀπόλλων ἐμφανίζεται ἔτσι προφανῶς καὶ ὡς θεραπευτής, ὅπως παλιά· καὶ τὸ μοναδικὸ Θυλλικοῦ φαίνεται νὰ ὁδηγεῖ στὸ τοῦ Ἡσυχίου [θ 854] θύλλα· κλάδους, ἢ φύλλα. ἢ ἑορτὴ Ἀφροδίτης, ἴσως δὲ καὶ στὸ θεϊκὸ ἐπίθετο Θυλλοφόρος, στὴν Κῶ τοῦ 1ου ἢ τοῦ 2ου αἰ. π.Χ. (κατὰ τὸν Mitford)· κι ἂν μποροῦσε νὰ ἀποδειχθεῖ πὼς τὸ Θυλλοφόρος (τοῦ Διόνυσου) συνδέθηκε στὸ Κούριο καὶ μὲ τὸν Ἀπόλλωνα Ὑλάτη, θὰ πρόβαλλε ἔντονη ἡ εἰκόνα ἑνὸς προσωνυμίου Θυλλικὸςποὺ δόθηκε στὸν φέροντα –ἀντὶ τοῦ πατρωνύμου– μετὰ ἀπὸ ἀσθένεια καὶ διάσωσή του μὲ τὴ βοήθεια τοῦ θεοῦ8. Οὕτως ἢ ἄλλως, ὅμως, προβάλλει εὔλογη ἡ σύνδεση τῆς λατρείας τῆς Ἀφροδίτης καὶ τοῦ Ἀπόλλωνα (καὶ δὴ τοῦ Ὑλάτη) μεταξύ τους καὶ μὲ τὸν Ἀσκληπιὸ καὶ τὴν Ὑγεία, καὶ μὲ τὴν ἰατρικὴ ἐν γένει9.
   Σημαντικὴ εἶναι ἡ συμβολὴ τῶν Κυπρίων φιλοσόφων στὰ πρῶτα στάδια τοῦ προβληματισμοῦ γιὰ τὸ θεωρητικὸ μέρος τῆς Ἰατρικῆς, κυρίως δὲ τοῦ Ζήνωνος τοῦ Κιτιέως (μὲ ἔργα ὅπως τὰ Περὶ ὁρμῆς ἢ περὶ ἀνθρώπου φύσεως, Περὶ οὐσίας, Περὶ παθῶν, Περὶ ὄψεως, καὶ μὲ χαρακτηριστικοὺς ὁρισμοὺς ὅπως αὐτὸς γιὰ τὸ ἀνθρώπινο σπέρμα)10 καὶ τοῦ Κλεάρχου τοῦ Σολέως (ἰδιαίτερα στὰ ἔργα του Περὶ τῶν σκελετῶν, Περὶ τοῦ πανικοῦ, Περὶ θινῶν, Περὶ τῶν ἐνύδρων, Περὶ νάρκης)11.
  
Δὲν εἶναι λίγοι, σὲ σύγκριση μὲ πολλὲς ἄλλες Ἑλληνικὲς γωνιές, οἱ ἀρχαῖοι Κύπριοι ἰατροὶ ποὺ κατάφεραν νὰ σπάσουν τὸ φράγμα τῆς ἀνωνυμίας. Δὲν λείπουν καὶ οἱ μνεῖες ἀνώνυμων ἰατρῶν, ὅπως αὐτὸς ποὺ συνάντησε Γαληνὸς στὸ νησὶ νὰ ἐπιπάσσει λάδανονπρόσφατον ἔτι καὶ μαλακὸν ὑπάρχονσὲ δυσεπούλωτα ἕλκη (εἰ δὲ καὶ βραχὺ σκληρυνθείη, κατὰ μυρσίνου τὴν μάλαξιν ἐποιεῖτο, μὴ παρόντος δὲ μυρσίνου, μετὰ κυπρίνου ῥοδίνου ἐλαίου)12· ὅπως Κύπριος ποὺ κατὰ τὴ μαρτυρία τοῦ Παυσανία ἤξερε νὰ διαλέγει φυτὰ κατάλληλα γιὰ τὴ θεραπεία ἀνθρώπων, κι ἔλεγε ὅτι τὸ φυτὸ ἔβενος δὲν βγάζει φύλλα οὔτε παράγει κανένα καρπὸ οὔτε τὸ βλέπει καθόλου ἥλιος, ἀλλ' ἀποτελεῖται μόνο ἀπὸ ρίζες ὑπόγειες (τὶς ὁποῖες βγάζουν οἱ Αἰθίοπες, ἀνάμεσα στοὺς ὁποίους ὑπάρχουν ἄντρες ποὺ ξέρουν νὰ τὶς βρίσκουν)13· κι ὅπως ἰατρὸς καὶ ἀρχιατρὸς ποὺ μνημονεύονται σὲ ἐπιτύμβιες στῆλες ποὺ φύλαξε στοργικὰ γῆ τῆς Ἀμαθοῦντος14.

   Τὰ προβλήματα ποὺ ἔχει νὰ ἀντιμετωπίσει ὁ ἐρευνητὴς εἶναι πάμπολλα καὶ συχνὰ δυσεπίλυτα ἢ ἄλυτα μὲ τὰ ὣς τώρα δεδομένα15. Τύχη ἀγαθὴ μπορεῖ νὰ φέρει στὸ φῶς πρόσθετες πληροφορίες ἀξιόλογες. Μὰ κι ἔτσι ἡ εἰκόνα τῆς προσφορᾶς τῆς ἀρχαίας Κύπρου στὴν ΙΑΤΡΙΚΗ προβάλλει ἀναντίρρητα λαμπρή.

  1. Γιὰ τὴν ἀφρογέννητη Ἀφροδίτη βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. Υ2 (μὲ σχόλια, ὅπου περαιτέρω παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία).
  2. Βλ. κατωτ. 31 Τ1 σχόλ. σ.στ. 4 σ.λ. ἐν Κύπρωι, μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία (ἔντονη εἶναι ἡ αἴσθησή μας ὅτι λανθάνει μιὰ Ἐτεοκυπριακὴ λέξη ποὺ σήμαινε τὸν χαλκό, ἀπὸ τὴν ὁποία πῆραν τὸ ὄνομά τους ἡ Κύπρος καὶ ἡ Κύπρις). Στὴν ἀνάδυση τῆς Κύπρου ἀπὸ τὸν βυθὸ τῆς θάλασσας ὀφείλεται ἐν πολλοῖς, ὡς γνωστόν, ὁ ὀρυκτὸς πλοῦτος της (μὲ πολλὰ πετρώματα ἡφαιστειογενῆ).
  3. Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ μαρτυρία τῶν πινακίδων τῆς Πύλου (Un 443.1), ὅπου τὸ ἀνθρωπωνύμιο Κύπριος (ku-pi-ri-jo) ἀπαντᾶ σὲ σχέση μὲ στυπτηρίαν (ποὺ ἐξῆγε ἡ Κύπρος, κατὰ τὴν ἀρχαιολογικὴ μαρτυρία), καὶ τῆς Κνωσοῦ (Fh 347, 361, 372), ὅπου ὁ Κύπριος παίζει σημαντικὸ ρόλο στὴ διαχείριση τοῦ ἐλαίου, ἐμπλεκόμενος ἐπίσης μὲ καρυκεύματα, μέλι, ὑλικὰ γιὰ τὴν παρασκευὴ ἀρωματικοῦ λαδιοῦ, κ.ἄ. (Προμπονάς, Ι. Κ. Λεξικὸ τῆς Μυκηναϊκῆς Ἑλληνικῆς, Ἀθήνα., βλ. καὶ Godart, L. (1968), Kupirijo dans les textes mycéniens , SMEA 5: 64-70.· ἐντυπωσιάζει τὸ προϊστορικὸ ἐργαστήριο ἀρωματοποιίας ποὺ ἔφερε στὸ φῶς ἡ ἀρχαιολογικὴ σκαπάνη στὸν Πύργο τῆς Κύπρου· θυώδης εἶναι, ὡς γνωστόν, ὁ βωμὸς τῆς Ἀφροδίτης στὴν Πάφο, μὲ ἀρωματισμένο θεϊκὸ γλυκόλαδο ἀλείφουν τὴ θεὰ οἱ Χάριτες, σὲ λούλουδα τῆς Ἄνοιξης παντοῖα βάφουν τὰ ροῦχα της οἱ Χάριτες κι οἱ Ὧρες, στεφάνια εὐωδιαστὰ ἀπὸ ἄνθη τῆς γῆς βάζουν στὰ κεφάλια τους οἱ θεές (βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. Υ1.58 κἑ. καὶ 3 F4-5, μὲ σχόλια)· περισσότερα: κατωτ. 35 *F9 σχόλ. σ.στ. 1, μὲ περαιτέρω παρα­πομπές.
  4. Γιὰ τὶς συχνὲς ἀναφορὲς τοῦ Γαληνοῦ στὴν ἐπίσκεψή του στὴν Κύπρο, μὲ ἔμφαση σὲ φάρμακα –μεταλλικὰ καὶ ἄλλα– ποὺ περιέχουν συστατικὰ προερχόμενα ἀπὸ τὸ νησί, βλ. ἀναλυτικὰ κατωτ. σχόλ. στὸ 33 *T3, Πηγή (σσ. 367-73)· βλ. ἐπίσης τὶς σχετικὲς ἀναφορὲς τοῦ Κέλσου (σχόλ. στὸ 31 *Τ4, Πηγή: σελ. 382), τοῦ Ἱπποκράτη (31 *Τ4 σχόλ. σ.στ. 2: σελ. 384), τοῦ Ἀλέξανδρου τοῦ Τραλλιανοῦ (σχόλ. στὸ 31 *F4, Πηγή: σσ.405-6), τοῦ Ἀριστοτέλη (σχόλ. στὸ 32 F1, Πηγή: σσ. 573-75), τοῦ Πλίνιου (σχόλ. στὸ 34 Τ4, Πηγή: σσ. 596-98), τοῦ Διοσκουρίδη τοῦ Πεδάνιου (σχόλ. στὸ 34 F4, Πηγή: σσ. 610-15), τοῦ Ὀρειβάσιου καὶ τοῦ Ἀέτιου τοῦ Ἀμιδηνοῦ (σχόλ. στὸ 34 F5, Πηγές: σσ. 617-21), τοῦ Ἀθήναιου τοῦ Ναυκρατίτη (σχόλ. στὸ 35 *F8, Πηγή: σσ. 644-46). (Περαιτέρω παραπομπὲς κατὰ λέξη: στὸν Πίνακα ἀρχαίων λέξεων καὶ φράσεων [739 κἑ.]. Βλ. ἐπίσης: Papalexopoulos, A. (1981), Zypriotische Medizin in der Antike, Würzburg.· πρόσφατη ἐπισκόπηση: Βρυωνίδου-Γιάγκου, Μ. (2006), Η Ιατρική στην Κύπρο: Από την Αρχαιότητα μέχρι την Ανεξαρτησία, Λευκωσία.15 κἑ. [κυρίως, 30-39: ὑποκεφάλαιο «Φαρμακευτικές ύλες και σκευάσματα»]· παλαιότερη εἰδικὴ ἀναφορὰ στὸν Διοσκουρίδη: ἀπὸ τὸν Citekey not found = "Κυπριακὲς φαρμακευτικὲς ὕλες στὸ «Περὶ ὕλης ἰατρικῆς» τοῦ Διοσκουρίδη", ΚυΣπ 6 [1942] 19-45, μὲ περαιτέρω παραπομπὲς καὶ σχετικὴ βιβλιογραφία.)
  5. Ἀναλυτικά: Papalexopoulos, A. (1981), Zypriotische Medizin in der Antike, Würzburg., ὅ.π. 1 κἑ. (μὲ τὴν παλαιότερη βιβλιογραφία στὶς σσ. 95-103)· Κ. Χατζηιωάννου, «Ἡ θρησκεία τῆς ἀρχαίας Κύπρου», Παπαδόπουλλος, Θ. (1997-2000), Ἱστορία τῆς Κύπρου, τóμ. Α΄-Β΄, Λευκωσία. Ββ´ 865 κἑ. (872 γιὰ τὰ φίδια στὸ τριαδικὸ σύμβολο τοῦ τελεστηρίου τῶν Βουνῶν, σύμβολα ἀνανεωτικῆς δύναμης, 880 κἑ.: ἡ Ἀριάδνη ὡς θεὰ τῆς γονιμότητας καὶ τῆς βλάστησης, κ.ἄ.)· Βρυωνίδου-Γιάγκου, Μ. (2006), Η Ιατρική στην Κύπρο: Από την Αρχαιότητα μέχρι την Ανεξαρτησία, Λευκωσία. (μὲ βιβλιογραφία, κυρίως ἀρχαιο­λογική, στὶς σσ. 66-68)· ἀξίζει νὰ μνημονευθεῖ ἰδιαίτερα ἡ παλαιότερη συμβολὴ τοῦ Κυριαζῆς, Ν. Γ. (1923), Ἡ Ἰατρικὴ ἐν Κύπρῳ, Κυπριακὰ Χρονικά 1: 33 κἑ., τμηματικά), καὶ –γιὰ τὴ λατρεία τῆς Ἀφροδίτης– τὸ ἔργο τῆς Karageorghis, J. (2005), Kypris, The Aphrodite of Cyprus: Ancient sources and archaeological evidence, Nicosia.. Περισσότερα, μὲ τὴ σχετικὴ βιβλιογραφία: κατωτ. στὰ σχετικὰ λήμματα (γιὰ παραπομπὲς βλ. Πίνακα λέξεων καὶ φράσεων)· χαρακτηριστικὸ παρά­δειγμα ἀποτελοῦν τὰ περὶ χειρουργικῆς (661 κ.ἀ.).
  6. Βλ. Mitford, T. B. (1961), Further Contributions to the Epigraphy of Cyprus, AJA 65: 93-151. 113-16 (ἀρ. 15): [] πόλις καὶ ὁ δῆμος Πνυτάριον Ἱππάρ̣χ̣[ου] | τὴν γυναῖκα Ἀσκληπιοδώρου τοῦ̣ | Ἀσκληπιοδώρου τοῦ Σίλλιδος, τῶν | γεγυμνασιαρχηκότων καὶ ἠγορανο­μ[η]|κό[τ]ων, τοῦ δευτέρου κτίστου τοῦ ἱεροῦ | [κ]αὶ ἀρχιερέως Ἀσκληπιοῦ καὶ Ὑγιεία[ς] / (116) Ἀφρο[δίτηι Παφίαι] | Ἀμμώνιος ὁ σ[υγγενὴς καὶ - - - - - - - - - - - - - - - - ] (ἴσως ὁ σ[υγγενὴς τοῦ βασιλέως]: πβ. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. 11 Ε1.b, μὲ σχόλ.) | Νικίαν Νικία Κο̣[υριέα ? τὸν Ἀσκληπιοῦ καὶ] | Ὑγιείας κ[ατὰ τὴν νῆσον ἱερέα], καὶ Βρυωνίδου-Γιάγκου, Μ. (2006), Η Ιατρική στην Κύπρο: Από την Αρχαιότητα μέχρι την Ανεξαρτησία, Λευκωσία. σελ. 43 (Δ. Μιχαηλίδης) μὲ Εἰκ. 68-69· γιὰ τὴ λατρεία τοῦ Ἀσκληπιοῦ καὶ τῆς Ὑγείας στὴν Κύπρο: ὅ.π. 41-43 μὲ Εἰκ. 60-70, Καραγιώργης, Β. (1998), Ἕλληνες Θεοί καί Ἥρωες στήν Ἀρχαία Κύπρο, Αθήνα. 234-36 καὶ 240 [καὶ 200] (βλ. καὶ [Karageorghis, V. (1964), Sculptures from Salamis, Nicosia, Cyprus.], ἀρ. 5, 6, 18 καὶ 34, μὲ τοὺς ἀντίστοιχους Πίνακες), Παπαδόπουλλος, Θ. (1997-2000), Ἱστορία τῆς Κύπρου, τóμ. Α΄-Β΄, Λευκωσία. 918· γενικά: Walton, A. (2007), Ασκληπιός: Η λατρεία του Έλληνα θεού της Ιατρικής, μτφρ. Μαραβέλια, Α.-Α. Αθήνα., μὲ βιβλιογραφία (γιὰ τὴν Κύπρο: 51 καὶ 62 σημ. 100). [Ἐδῶ: Εἰκ. 1.1-2, 2.1, 19, 54, 104.]
  7. Βλ. Gjerstad, E., Lindros J., Sjöqvist E. & Westholm A. (1934-1972), The Swedish Cyprus Expedition: Finds and Results of the Excavations in Cyprus., Vols. I-IV 2, Stockholm und Lund . III 626-27 (ἐπιγραφὴ Σόλων ἀρ. 465 = Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Δα´ / Δβ´ 20.35: Ἀφροδίτη Ὀρεία | Ἐπηκόω [Ἀφροδίτῃ Ὀρείᾳ ἐπηκόῳ Gjerstad, E., Lindros J., Sjöqvist E. & Westholm A. (1934-1972), The Swedish Cyprus Expedition: Finds and Results of the Excavations in Cyprus., Vols. I-IV 2, Stockholm und Lund .] τὸν Ὕπνον [ὕπνον Gjerstad, E., Lindros J., Sjöqvist E. & Westholm A. (1934-1972), The Swedish Cyprus Expedition: Finds and Results of the Excavations in Cyprus., Vols. I-IV 2, Stockholm und Lund .] | Τίτος Φλάουιος | Ζήνων εὐξάμενος), ὅπου καὶ περαιτέρω παραπομπές (κυρίως στὴν ἐπιγραφὴ Inscriptiones Graecae, Vols. I-XIV, Berlin. II2 4714 [Ἀττ.]: ἐπὶ Ἐπικράτους ἄρχοντος Μεγίστη | Ἀρχιτίμου Σφητίου Μητρὶ | θεῶν εὐαντή(τῳ) ἰατρίνῃ Ἀφροδίτῃ | ἀνέθηκεν)· γιὰ τὸ ἰατρίνη (= ἰάτρια, μαῖα) βλ. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.,Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι . σ.λ., περισσότερα: Εὐστ. στὸ Λ 514 κἑ. (κατωτ. 37 Τ2.7 μὲ σχόλ., στὶς σσ. 677-78) οὐ μόνον κατὰ γένος ἀρρενικὸν ἰατρός, ἀλλὰ καὶ θηλυκῶς. φησὶ γοῦν Αἴλιος Διονύσιος ἰατρὸν γυναῖκα, Ἄλεξις δὲ ἰάτριαν. ἡ δὲ ἰατρίνη οὐχ Ἑλληνικόν, φησί. παρὰ δὲ τοῖς Τεχνικοῖς κεῖται καὶ ὅτι ὁ μὲν Ὦρος οὐχ Ἑλληνικὴν λέξιν τὴν ἰατρίνην εἷναί φησιν, Ἀλέξανδρος δὲ ὁ Κοττυαεύς, πρὸς ἀκρίβειαν λαλῶν, μὴ Ἀττικὴν εἶναι αὐτὴν λέγει. Ὅπως σημειώνει ἡ Πιερίδου, Α. (1966), Ἀναθηματικοὶ «Πίνακες» πρὸς θεοὺς-ἰατροὺς εἰς Κύπρον, ΚυΣπ 30: 37), «Εἶναι φυσικὸν καὶ εἰς Κύπρον ἡ Μητέρα-Θεὰ τῆς Κύπρου νὰ εἶχεν ἀπεριόριστον δύναμιν καὶ ἰδιαιτέρως, ὡς θεότης τῆς γονιμότητος καὶ τῆς φυσικῆς ἀνανεώσεως, νὰ εἶχε καὶ θεραπευτικὰς ἰδιότητας. Ἡ θεραπεία ἦτο τρόπον τινὰ καὶ ἡ φυσικὴ ἀνανέωσις τοῦ πάσχοντος μέλους, τὸ ὁποῖο παρίστατο ἐπὶ τοῦ ἀναθήματος»· γιὰ τὴ σχέση τῆς θεᾶς μὲ τὸν τοκετὸ πβ. τὰ περὶ Ἀριάδνης-Ἀφροδίτης, κατωτ. *33 F1 σχόλ. σ.στ. 1 κἑ.: σσ. 583 κἑ. (ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ καὶ ἡ πιθανὴ ἐμφάνιση τῆς Ἀριάδνης [βλ. Karageorghis, V. (1964), Sculptures from Salamis, Nicosia, Cyprus. 37-38 ἀρ. 38] στὴν κατωτ. μνημονευόμενη ἀναθηματικὴ ἐπιγραφὴ τοῦ Διαγόρα Τεύκρου [βλ. 34 *Τ2 σχόλ. σ.στ. 1 καὶ Εἰκ. 122, σσ. 599-600] Ἑρμεῖ Ἐπηκόῳ: ἐπίθετο καὶ τῆς Ἀφροδίτης στὴν ἐδῶ σχολιαζόμενη ἐπιγραφὴ τῶν Σόλων, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἄρτεμης [Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Δα´ / Δβ´ 18.4], τὸ ὁποῖο, ὅπως σημειώνει ὁ Χατζηιωάννου [ὅ.π. Δβ´ 18.4], «Λέγεται γιὰ κάθε θεότητα ποὺ ἐπήκουσε στὶς προσευχὲς καὶ στὰ τάματα, δηλ. ἐξετέλεσε αὐτὸ ποὺ τῆς ζητοῦσαν»).
  8. Βλ. κατωτ. 46 Τ1*33 F1 σχόλ. σ.στ. 1 (733), μὲ περαιτέρω παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία (ἰδιαί­τερα: ἀνωτ. Βοσκός, Α. Ι. (2002), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 3. Πεζογραφία, τóμ. 3, Λευκωσία. 22 *F2 σχόλ. σ.στ. 1 γιὰ τὰ ἀοῖα [Ἡσύχ. σ.λ.]: δένδρα κοπτόμενα καὶ ἀνατιθέμενα τῆι Ἀφροδίτηι πρὸς ταῖς εἰσόδοις, πβ. τὰ σχετικὰ μὲ τὴ ΣμύρναΜύρναΜύρρα καὶ τὸν Ἀμάρακον [στοὺς μύθους γιὰ τὴν Ἀφροδίτη, τὸν Ἄδωνη καὶ τὸν Κινύρα:Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία. 71 κἑ. καὶ Βοσκός, Α. Ι. (2002), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 3. Πεζογραφία, τóμ. 3, Λευκωσία. 28 F1 μὲ σχόλ.] καὶ τὰ ἱερὰ φυτὰ τῆς θεᾶς ἐν γένει). Γιὰ τὸ Θυλλικὸς πβ. τὸ Τυχικός (προφανῶς ἀπὸ τὴν Τύχη, θεοποιημένη: βλ. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία. 11 Ε21 σχόλ. σ.στ. 1 καὶ Βοσκός, Α. Ι. (2002), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 3. Πεζογραφία, τóμ. 3, Λευκωσία. 12 Ε4 σχόλ. σ.στ. 1) στὴν ἐπιγραφὴ Mitford, T B. (1971), The Inscriptions of Kourion, Memoirs of the American Philosophical Society 83: Philadelphia. 124 (πιθανῶς 102-117 μ.Χ.): Ἀπόλλωνι [Ὑλάτηι καὶ] | Ἀπόλλωνι Κα[ίσ̣[αρι] | Σέξτος Κορνήλ[ιος] | Τυχικὸς εὐξάμε[νος], κ.ἀ.).
  9. Ἐντυπωσιακὴ εἶναι καὶ ἡ διήγηση τοῦ Ἀθήναιου (βλ. κατωτ. σχόλ. στὸ 35 *F8, Πηγή: σσ. 646-47) γιὰ τὸ «θαῦμα» τῆς Παφίας Ἀφροδίτης, ποὺ θυμίζει ἀνάλογες διηγήσεις γιὰ τὴν Παναγία καὶ διάφορους Χριστιανοὺς Ἁγίους.
  10. Βλ. Μιχαηλίδης, K. Π. (1999), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 5. Φιλοσοφία: Ζήνων ὁ Κιτιεύς, τóμ. 5, Λευκωσία. (μὲ σχόλια καὶ βιβλιογραφία)· γιὰ τὸν ὁρισμὸ τοῦ σπέρματος: ὅ.π. ἀπόσπ. 131, βλ. καὶ ψ.-Γαλην. Ὅροι ἰατρ. XIX 370.17-371.3 ὁ δὲ Κιτιεὺς Ζήνων οὕτως ὡρίσατο· Σπέρμα ἐστὶν ἀνθρώπου ὃ μεθίησιν ἄνθρωπος μεθ' ὑγροῦ ψυχῆς μέρους ἅρπαγμα καὶ σύμμιγμα τοῦ τῶν προγόνων γένους, οἷόν τε αὐτὸ ἦν καὶ αὐτὸ συμμιχθὲν ἀπεκρίθη. (Ὁ Γαληνός, ἰδιαίτερα, ἀναφέρεται συχνὰ στὸν Ζήνωνα καὶ τοὺς Στωικούς· βλ. σὺν τοῖς ἄλλοις τὰ ἄρθρα "Galen and Stoicism" [P. Manuli], "Stoa und Stoiker in Galens Schrift De Foetum Formatione"[D. Nickel], «Les problèmes de la création chez Galien » [J. Pigeaud] στὸ Kollesch, J. & Nickel D. (1993), Galen und das hellenistische Erbe (Verhandlungen des IV. Internationalen Galen-Symposiums veranstaltet vom Institut für Geschichte der Medicin am Bereich Medicin [Charité] der Humboldt-Universität zu Berlin, 18-20 September 1989), Galen und das hellenistische Erbe Institut für Geschichte der Medicin am Bereich Medicin [Charité] der Humboldt-Universität zu Berlin. 53 κἑ., 79 κἑ. [κυρίως 86], 87 κἑ. [κυρίως 102-3], κ.. – "Galen on Logic and Therapy" [ J. Barnes] στὸ (1992), Galen's Method of Healing (Proceedings of the 1982 Galen Symposium), Galen Symposium 1982 Christian-Albrechts Universität. 51 κἑ. – "Historiographical strategies in Galen's Physiology" [M. Vegetti] στὸ Eijk van der Eijk, P. J. (1999), Ancient Histories of Medicine. Essays in Medical Doxography and Historiography in Classical Antiquity, Studies in Ancient Medicine,20 Leiden – Boston – Köln. 383 κἑ. [κυρίως 391, γιὰ τὴν ἀλλοίωσιν], κ.. πολλά.)
  11. Βλ. Ταϊφάκος, Ι. (2008), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 6. Φιλοσοφία: Κλέαρχος, Περσαῖος, Δημῶναξ καὶ ἄλλοι Κύπριοι φιλόσοφοι, τóμ. 6, Λευκωσία. (μὲ σχόλια καὶ βιβλιογραφία).
  12. Γαλην. Περὶ συνθ. φαρμ. κ. γέν. XIII 715.6 κἑ. (βλ. κατωτ. σχόλ. στὸ 31 *Τ3, Πηγή. δ́: σελ. 369).
  13. Παυσαν. 1.42.5 (Ἀττικά): ἤκουσα δὲ ἀνδρὸς Κυπρίου διακρῖναι πόας ἐς ἀνθρώπων ἴασιν εἰδότος, ὃς τὴν ἔβενον φύλλα οὐκ ἔφη φύειν οὐδὲ εἶναι καρπὸν οὐδένα ἀπ' αὐτῆς οὐδὲ ὁρᾶσθαι τὸ παράπαν αὐτὴν ὑπὸ ἡλίου, ῥίζας δὲ ὑπογαίους εἶναι, ταύτας δὲ ὀρύσσειν τοὺς Αἰθίοπας καὶ ἄνδρας εἶναι σφίσιν οἳ τὴν ἔβενον ἴσασιν εὑρίσκειν.
  14. Βλ. Mitford, T. B. (1980), Roman Cyprus, ANRW II.7.2: 1285-1384. 1346 no. 284.
  15. Μιὰ προβληματικὴ περίπτωση εἶναι κατὰ πολλοὺς ὁ περίφημος Κνίδιος ἰατρὸς ΚΤΗΣΙΑΣ ΚΤΗΣΙΟΧΟΥ, ποὺ ἔχει κατὰ καιροὺς θεωρηθεῖ –μὲ ἢ χωρὶς πολλὲς ἐπιφυλάξεις– Κύπριος (βλ. χαρακτηριστικά: Σακελλάριος, Α. Α. (1890-1891), Τὰ Κυπριακά, ἤτοι Γεωγραφία, Ἱστορία καὶ Γλῶσσα τῆς Νήσου Κύπρου ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, Ἀθήνα. Α´ 168-69 καὶ Papalexopoulos, A. (1981), Zypriotische Medizin in der Antike, Würzburg. 61-62 [μὲ τὴν παλαιότερη βιβλιογραφία] / D. Michaelides στὸ Michaelides, D., Foster G. V. & Kanada K. (1984), A Roman Surgeon's Tomp from Nea Paphos, parts 1-2, Nicosia. 315-332. 234 ["it is not altogether certain that this is the Cypriot Knidos", κ.ἄ.), βάσει τῶν στίχων τοῦ Τζέτζη (Χιλ. 1.83-87) Ὁ δὲ Κτησίας ἰατρός, υἱὸς τοῦ Κτησιόχου, | ἐξωρμημένος πόλεως ἐκ Κνίδου τῆς Κυπρίας, | ὃς Ἀρταξέρξῃ κρα­τηθεὶς ὡς συμμαχῶν τῷ Κύρῳ | ἐν Πέρσαις διετέλεσε χρόνους ἑπτὰ καὶ δέκα, | βίβλοις τρισὶ καὶ εἴκοσι τὰ Περσικὰ συγγράψας. Ἀναλυτικὰ ἔχει ἀσχοληθεῖ μὲ τὸ θέμα ὁ ἀείμνηστος Κυριάκος Χατζηιωάννου (συνοπτικά, μὲ παραπομπὴ σ' αὐτόν: Χατζηστεφάνου, Κ. Παπαδόπουλλος, Θεόδωρος (ed.) (1997-2000), Ἡ Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία, Ἱστορία τῆς Κύπρουτóμ. Α', μέρος β΄, 973-1047. 1041), προτείνοντας σὺν τοῖς ἄλλοις διόρθωση τοῦ Κυπρίας σὲ Καρίας (Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Β´ 165.1 καὶ Ε´ 108, βλ. ἐπίσης Α´ 66.15 καὶ Ε´ 157, καὶ Γα´ 85.2). Ὁ Κτησίας Κτησιόχου (βλ. von Pauly, A F., Wissowa G., Kroll W., Mittelhaus K. & Furchtegott Ziegler K J. (1893-1980), Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart . 11.2 [1922] 2032-73 [F. Jacoby], Pollak, K. (2005), Ἡ ἰατρικὴ στὴν ἀρχαιότητα. Ἑλλάδα – Ρώμη – Βυζάντιο. Ἡ ἰατρικὴ στὴ Βίβλο καὶ τὸ Ταλμούδ, Ἀθήνα. 160-61, Jouanna, J. (1998), Ιπποκράτης, μτφρ. Δ. Δ. Τσιλιβέρδης Αθήνα. 26-27 κ.ἀ., Grmek, M. D. (1998), Western Medical Thought From Antiquity to the Middle Ages, μτφρ. Shugaar, A. Harvard. 91, Ταϊφάκος, Ι. (2008), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 6. Φιλοσοφία: Κλέαρχος, Περσαῖος, Δημῶναξ καὶ ἄλλοι Κύπριοι φιλόσοφοι, τóμ. 6, Λευκωσία. 24 *F2b.3μὲ σχόλ. σ.στ. 3 κἑ., κ.ἀ.), Ἀσκληπιάδης τὸ γένος (βλ. κατωτ. 543), ἰατρὸς στὴν αὐλὴ τοῦ βασιλέως τῶν Περσῶν Ἀρταξέρξου Β´ τοῦ Μνήμονος (404-359 π.Χ.) καὶ συγγραφέας ἔργων ὅπως τὰ Περσικά, κατάγεται ἀναμφίβολα ἀπὸ τὴν Κνίδο τῆς Μικρᾶς Ἀσίας (Στράβ. Γεωγρ. 14.2.15 = Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. 165.1). Ἂν ὄντως μὲ τὸ Κυπρίας ὁ Τζέτζης δηλώνει πὼς ὁ Κτησίας κατάγεται πόλεως ἐκ Κνίδου Κυπριακῆς, ἡ αἰτία πρέπει νὰ ἀναζητηθεῖ στὴν παρανόηση χωρίων ὅπως τὸ τοῦ Αἰσχύλου (Πέρσ. 889 κἑ.) καὶ τὰς ἀγχιάλους ἐκράτυνε μεσάκτους, | Λῆμνον Ἰκάρου θ' ἕδος | καὶ Ῥόδον ἠδὲ Κνίδον Κυπρίας τε πόλεις Πάφον ἠδὲ Σόλους | Σαλαμῖνά τε, τᾶς νῦν ματρόπολις τῶνδ' αἰτία στεναγμῶν κι ὅπως τὸ τοῦ Ὁρατίου (Carmina 1.30.1-2) O Venus, regina Cnidi Paphique, | sperne dilectam Cypron (πβ. 3.28.13-14 quae Cnidon | fulgentisque tenet Cycladas et Paphon κ.λπ., Catulli Carmina 36.12-15 quae sanctum Idalium... | quaeque Ancona Cnidumque harundinosam | colis quaeque Amathunta quaeque Golgos | quaeque Durrachium κ.λπ.)· τὰ σχετικὰ μὲ τὴν ἐμπλοκὴ τοῦ Κτησία (κατὰ δική του διήγηση) στὴ διένεξη τοῦ Ἀρταξέρξη μὲ τὸν Εὐαγόρα τῆς Κύπρου (Φωτ. Βιβλ. 72, 44b 20 κἑ. = Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Α´ 66.15), δὲν ἀποκλείεται νὰ ἐπέδρασαν ἐπίσης. Πολὺ πιὸ πιθανό, ὅμως, εἶναι νὰ ἀναφέρεται τὸ Κυπρίας τοῦ Τζέτζη στὴν Ἀφροδίτη τῆς Μικρασιατικῆς Κνίδου, ποὺ ἀπαθανατίστηκε σὺν τοῖς ἄλλοις ἀνεπανάληπτα ἀπὸ τὸν Πραξιτέλη (βλ. χαρακτηριστικὰ Ἀνθ. 16.159 κἑ. [καὶ Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία. Β´ 20.132, 26.2, 61.1], καὶ κατωτ. 352 [μὲ περαιτέρω παραπομπές] γιὰ τὸ Κυπρία ὡς σύνηθες ἐπίθετο τῆς Ἀφροδίτης).