You are here

260

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Sextus Empiricus, Pyrrhoniae hypotyposes 3.246:
Σέξτος Ἐμπειρικός, Πυρρώνειοι ὑποτυπώσεις 3.246:

Σχετικὰ μὲ τὴν εὐσέβεια πρὸς τοὺς γονεῖς ὁ ἴδιος (ὁ Ζήνων) λέει γιὰ τὴν

Ἰοκάστη καὶ τὸν Οἰδίποδα, ὅτι δὲν ἦταν φοβερὸ νὰ τρίβει τὴ μητέρα του.

«Κι' ἂν σὲ περίπτωση ποὺ θὰ ἦταν ἄρρωστη τρίβοντάς τη μὲ τὰ χέρια

του τὴν ὠφελοῦσε, δὲν θὰ ἦταν καθόλου αἰσχρό· ἂν ὅμως τὴν ἔτριβε σὲ

ἄλλο μέρος, εὐχαριστώντας την καὶ παύοντας τὸν πόνο της καὶ γεννώ-

ντας ἀπὸ τὴ μητέρα του εὐγενὴ παιδιά, θὰ ἦταν αἰσχρό;»

Σχόλια: 

ἀπ. 258-262:
Ἡ ἀναφορὰ τοῦ Σέξτου στὸν «αἱρεσιάρχη» Ζήνωνα, ὅτι στὶς «διατριβές» του (πιθανὸν τὴν Πολιτεία) (ἀπ. 252) δέχεται τὴν αἱμομειξία καὶ τὸν καννιβαλισμό, πράξεις μὲ τὶς ὁποῖες συμφωνεῖ καὶ ὁ Χρύσιππος, μπορεῖ νὰ κατανοηθεῖ μόνο μέσα στὰ πλαίσια τῆς ἄσκησης καθηκόντων «κατὰ περίστασιν» (Δ. Λ. 7. 121), δηλ. τῆς ἐκτέλεσης πράξεων, ποὺ μποροῦν νὰ γίνουν, μόνο ὅταν οἱ ἐξαιρετικὲς συνθῆκες τὸ ἐπιβάλλουν καὶ ὄχι, ὅπως οἱ ἀσκοῦντες ἄδικη κριτικὴ κατὰ τοῦ Ζήνωνος καὶ τῶν Στωικῶν διατείνονται, στὴν καθημερινὴ ζωή. Οἱ ἐξαιρέσεις σὲ περίπτωση π.χ. ἀνάγκης ἐπιβίωσης τοῦ ἑνὸς ἀπὸ δύο ἀνθρώπους, ποὺ βρίσκονται σὲ ἔρημο τόπο ἢ τῆς διαιώνισης τοῦ ἀνθρώπινου εἴδους, δὲν προσβάλλουν κάτι ἀπαραβίαστο, δὲν εἶναι παρὰ φύσιν. Χαρακτηριστικὰ γράφει ὁ Ὠριγένης γιὰ τὴν περίπτωση μιᾶς τέτοιας σχέσης ἀνάμεσα στὸν πατέρα καὶ τὴ θυγατέρα του: «Εἶπον οὖν ἐν τῷ περὶ ἀδιαφόρων τόπῳ ὅτι τῷ ἰδίῳ λόγῳ θυγατράσι μίγνυσθαι ἀδιάφορόν ἐστιν, εἰ καὶ μὴ χρὴ ἐν ταῖς καθεστώσαις πολιτείαις τὸ τοιοῦτον ποιεῖν, καὶ ὑποθέσεως χάριν παρειλήφασι τὸν σοφὸν μετὰ τῆς θυγατρὸς μόνης καταλελειμμένον παντὸς τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους διεφθαρμένου, καὶ ζητοῦσιν εἰ καθηκόντως ὁ πατὴρ συνελεύσεται τῇ θυγατρὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀπολέσθαι... τὸ πᾶν τῶν ἀνθρώπων γένος.» (Κέλσ. 4. 45). Ὁ Ζήνων ἔτσι ἀφήνει στὴν κρίση τοῦ σοφοῦ τὴν ἄσκηση τοῦ καθήκοντος ἐπιτρέποντας τὴν προσαρμογή του σὲ ἐξαιρετικὲς περιστάσεις. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν στὴν ἠθικὴ αὐτὴ καμιὰ ἄκαμπτη καὶ ἀπαραβίαστη ἀρχή, ἀφοῦ μποροῦν νὰ ἰσχύουν καὶ τὰ κατὰ περίστασιν καθήκοντα.
Γιὰ τὴ διδασκαλία περὶ καθηκόντων κατὰ περίστασιν δές: G. Nebel «Der Begriff des kathekon in der alten Stoa»1, Philologus 70 (1935), σσ. 439-460. Ἡ τάξη αὐτὴ τῶν καθηκόντων προέρχεται ἀπὸ τὸν Ζήνωνα καὶ ὄχι ἀπὸ τὴ διαμάχη Ἀρίστωνος καὶ Χρυσίππου. Αὐτὸ φαίνεται καὶ ἀπ' ὅσα ἐκθέτει ὁ Διογένης Λ. (7. 121). Γιὰ τὸ θέμα τοῦ «κατὰ περίστασιν», ποὺ ἐπιτρέπει στὸν σοφὸ νὰ κρίνει γιὰ τὴν ἀξία ἢ ἀπαξία ὁρισμένων πράξεων, χωρὶς νὰ ἀκολουθεῖ ἀπαράβατους κανόνες ἠθικῆς, δὲς ἐπίσης: P. Vander Waerdt2, ἔ.ἀ. σσ. 30-301.
Σημ. Ἡ πολιτεία τοῦ Ζήνωνος ὑπῆρξε ἕνα πολὺ σημαντικὸ ἔργο, ποὺ ἐπηρέασε τὸ πνεῦμα τῆς Στοᾶς μὲ τὴ συνείδηση, ὅτι ἡ πολιτικὴ τάξη θεμελιώνεται σὲ μιὰ ἠθικὴ κι' αὐτὴ στὴν εὐρύτερη τάξη τοῦ κόσμου καὶ τὸν κοινὸ νόμο, ποὺ τὴν διέπει. Ὁ φυσικὸς νόμος, ποὺ εἶναι ἔκφραση τοῦ θείου λόγου, γίνεται ἔτσι αἴτημα καὶ θεμέλιο γιὰ τοὺς πολιτικοὺς νόμους καὶ τὴ διοίκηση τῶν ἀνθρώπων, ὅπως καὶ γιὰ τὴ διαμόρφωση τοῦ βίου. Ἀντλώντας ὁπωσδήποτε ἰδέες ἀπὸ τὸν Κυνισμὸ καὶ ἔχοντας τὴν τάση νὰ ἐξιδανικεύσει στοιχεῖα ἀπὸ τὴ σπαρτιατικὴ πολιτεία τὸ ἔργο τοῦ Ζήνωνος εἶναι οὐσιαστικὰ ἕνας διάλογος μὲ τὴν πλατωνικὴ πολιτικὴ σκέψη καὶ ὑψώνεται ἐπαναστατικὰ σ' ἕνα νέο σχεδιασμό, ποὺ ἀνταποκρίνεται στοὺς καιρούς, ὅπως τοὺς διαμόρφωσε τὸ οἰκουμενικὸ κράτος τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, ἐνῶ συγχρόνως ἀμφισβητεῖ τὶς ὑπάρχουσες πολιτεῖες. Ἡ ἰδέα μιᾶς ἑνιαίας πολιτείας, ὅπου ὁ κοινὸς νόμος συνδέει τοὺς ἀνθρώπους σὲ ὁμόνοια καὶ ὅπου καταργεῖται ἡ ἰδιοκτησία, τὰ χρήματα καὶ τὰ δικαστήρια, ὅπου ἄνδρες καὶ γυναῖκες εἶναι ἴσοι καὶ ὅλες οἱ σχέσεις θεμελιώνονται στὴν ἀρετὴ μὲ ἐγγυητὴ τὸν Ἔρωτα, προστάτη τῆς φιλίας καὶ τῆς ἐλευθερίας, ἀποτελοῦσε μιὰ θαυμαστὴ εἰσαγωγὴ στὸ πνεῦμα τῆς νέας φιλοσοφίας, ποὺ ἔφερε στὸ φῶς ὁ ἱδρυτής της. Μιὰ εἰσαγωγή, ποὺ παρὰ τὸν ἐπαναστατικό της χαρακτήρα δὲν ἔσπαζε τοὺς δεσμοὺς τοῦ πολίτη, οὔτε τοῦ σοφοῦ μὲ τὶς ὑφιστάμενες πολιτεῖες καὶ τοὺς ἐν ἰσχύϊ νόμους των, ἀλλὰ τοὺς καλοῦσε νὰ ἐκπληρώσουν καὶ μέσα στὰ πλαίσια αὐτὰ τὰ καθήκοντά τους. Ὁ Ζήνων συλλαμβάνοντας μιὰ πολιτεία, ποὺ ἑνώνει τοὺς ἀνθρώπους κάτω ἀπὸ ἕνα κοινὸ νόμο, διανοίγει ἔτσι τὴ διάσταση, ποὺ ὑπερβαίνει τὰ ὅρια τῆς ἀρχαίας πόλεως καὶ ἐγκαθιδρύει τὴ συνείδηση μιᾶς πολιτικῆς οἰκουμενικότητας, χωρὶς αὐτὸ νὰ σημαίνει ὅτι καταργεῖ τὶς ἐπὶ μέρους πολιτεῖες. Μέσ' ἀπὸ τὴ συνείδηση αὐτὴ τῆς κοσμικῆς πολιτείας ἀναπτύσσεται καὶ καθιερώνεται στὴ μεταγενέστερη στωικὴ σκέψη ἡ ἰδέα γιὰ ἕνα παγκόσμιο κράτος, στὸ ὁποῖο κυριαρχεῖ μιὰ ἀρχὴ καὶ ἕνας λόγος. Ὡστόσο ἡ συμβολὴ τῶν Στωικῶν δὲν ἔγκειται τόσο στὴν ἰδέα μιᾶς διεθνοῦς κοσμοπολιτείας ὅσο στὴ σύλληψη ἠθικῶν ἀρχῶν, ποὺ ἐκφράζουν τὸ φυσικὸ δίκαιο καὶ ὑπερβαίνουν τὶς διακρίσεις ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους.

  1. Nebel, G. (1937), Der Begriff des kathekon in der alten Stoa, Hermes 70: 439-460.
  2. Waerdt, W. H. P. (1994), The Socratic Movement, Ithaca.