You are here

249

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Ἀθήναιος 8.561c:

Ὁ Ποντιανὸς εἶπε ὅτι ὁ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς θεωρεῖ, ὅτι ὁ Ἔρωτας εἶναι

θεὸς τῆς φιλίας καὶ τῆς ἐλευθερίας καὶ δημιουργὸς τῆς ὁμόνοιας κι'

ἄλλου κανενός. Γι' αὐτὸ καὶ στὴν Πολιτεία εἶπε, ὅτι «ὁ Ἔρωτας εἶναι

θεός, συνεργὸς στὴ σωτηρία τῆς πόλης.»

Σχόλια: 

ἀπ. 249:
Ὁ ἔρως εἶναι θεὸς δημιουργὸς φιλίας καὶ ἐλευθερίας, συνεργὸς στὴ σωτηρία τῆς πόλης. Ὁ ἔρως εἶναι λοιπὸν στὴ ζηνώνεια πολιτεία μιὰ δεσπόζουσα θεότητα, ποὺ ἐξορίζει τὴ διχόνοια καὶ ἑνώνει τοὺς πολίτες μὲ φιλία καὶ ὁμόνοια. Μποροῦμε νὰ παραβάλουμε καὶ τὸ ἀκόλουθο χωρίο τοῦ Στοβαίου (Ἐκλ. ΙΙ 7, 11): «ἐν μόνοις τε τοῖς σοφοῖς ἀπολείπουσι φιλίαν, ἐπεὶ ἐν μόνοις τούτοις ὁμόνοια γίνεται περὶ τῶν κατὰ βίον, τὴν δ' ὁμόνοιαν εἶναι κοινῶν ἀγαθῶν ἐπιστήμην.» Καὶ τὸ ἀποδιδόμενο στὸν Χρύσιππο (Φιλόδημος, Περὶ εὐσ. col. 12, p. 79, Gomp.): «καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι καὶ Εὐνομίαν καὶ Δίκην καὶ Ὁμόνοιαν καὶ Εἰρήνην καὶ Ἀφροδίτην καὶ τὸ παραπλήσιον πᾶν.» Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Pearson1, ἔ.ἀ. σσ. 199-200, πιθανὸν ὁ Ζήνων νὰ ἀντιτίθεται στὴν Πολιτεία τοῦ Πλάτωνος, ποὺ σύμφωνα καὶ μὲ τὴν κριτικὴ τοῦ Ἀριστοτέλη (Πολιτικὰ 1264, 25-30) «ἐν μιᾷ γὰρ πόλει δύο πόλεις ἀναγκαῖον εἶναι, καὶ ταύτας ὑπεναντίον ἀλλήλαις». Ὁ Ζήνων ἐγκαθιδρύει τὸν Ἔρωτα ὡς ἐγγυητὴ τῆς ἑνότητας τῆς πόλεως. Γιὰ τὸν πλατωνικὸ ἔρωτα καὶ τὴ φιλία, ποὺ εἶχε ἀναμφισβήτητα πηγή του ὁ Ζήνων, δὲς τὴ σημείωση στὸ ἀπ. 243.
Τί ἐννοοῦσε ὡστόσο ἐπακριβῶς ὁ Ζήνων ἀναφερόμενος στὸν ἔρωτα; Ἀναμφισβήτητα ἐδῶ τονίζεται ἡ μετουσιωμένη πνευματικὰ ἐρωτικὴ ὁρμή, ποὺ ὁδηγεῖ σὲ πράξεις ἀρετῆς. Στὴν ἑλληνικὴ παράδοση εἶναι ζωντανὰ τὰ παραδείγματα τοῦ Ἀχιλλέα καὶ τοῦ Πατρόκλου, τοῦ Ἁρμόδιου καὶ τοῦ Ἀριστογείτονα. Ἔχουμε ἀκόμα τὴν παράδοση τῆς σπαρτιατικῆς παιδεραστίας μὲ τὶς πλατωνικές της προεκτάσεις, ποὺ ἐξευγενίζονται καὶ φτάνουν στὴν ὑψηλὴ μορφὴ τοῦ φιλοσοφικοῦ ἔρωτα. Ὁ Ζήνων ὡστόσο περιλαμβάνει στὴν ἔννοια τοῦ εὐγενοῦς ἔρωτα καὶ τὸν ἑτεροφυλικό. Εἶναι ὁ ἔρωτας στὰ ἀγαπημένα παιδιά, τὰ θηλυκὰ καὶ ἀρσενικὰ (ἀπ. 252), ἀφοῦ ἡ ἴδια ἀρετὴ ἀνήκει καὶ στὸν ἄντρα καὶ στὴ γυναίκα. Ἀξίζει νὰ ἀναφερθοῦμε σ' αὐτὰ ποὺ ἐκθέτει ὁ Στοβαῖος καὶ ποὺ ἀφοροῦν αὐτὸν τὸν ἔρωτα ἢ τὴ φιλία (ΙΙ 93.19 - 94.6). Ὅλα τὰ καλὰ εἶναι κοινὰ στοὺς σοφούς. Ὁμόνοια εἶναι ἡ γνώση τῶν κοινῶν ἀγαθῶν, γι' αὐτὸ καὶ οἱ σοφοὶ ὁμονοοῦν, γιατὶ βρίσκονται σὲ ἁρμονία μὲ τὰ πράγματα, ποὺ ἀφοροῦν τὸν βίο τους. Οἱ φαῦλοι ὅμως ὄντας σὲ δυσαρμονία μεταξύ τους εἶναι ἐχθροί. Καὶ ὁ Ἀθήναιος σχολιάζει τὸν Ποντιανό, ποὺ ἀναφέρει ὅτι ὁ Ζήνων θεωρεῖ τὸν ἔρωτα θεό, ποὺ φέρνει στὴν πολιτεία ὁμόνοια καὶ φιλία λέγοντας ὅτι στὰ γυμναστήρια ἀνεγείρονται ἀγάλματα τοῦ Ἑρμῆ καὶ τοῦ Ἡρακλῆ, ποὺ συμβολίζουν ὁ ἕνας τὸνλόγο καὶ ὁ ἄλλος τὴ δύναμη. Μὲ τὴν ἕνωση αὐτῶν τῶν δύο γεννιέται ἡ φιλία καὶ ἡ ὁμόνοια. Καὶ οἱ Ἀθηναῖοι στὴν Ἀκαδημία δίπλα στὴν Ἀθηνᾶ τοποθέτησαν τὸ ἄγαλμα τοῦ Ἔρωτα καὶ θυσιάζουν σ' αὐτόν. Τὸ ἴδιο κάνουν καὶ οἱ Θεσπιεῖς καὶ οἱ Ἡλεῖοι καὶ οἱ Ρόδιοι. Καὶ οἱ Σπαρτιάτες θυσιάζουν στὸν θεὸ Ἔρωτα προτοῦ πᾶν στὴ μάχη, ὅπως καὶ οἱ Κρῆτες. Καὶ οἱ Σάμιοι γιορτάζουν τὰ Ἐλευθέρια πρὸς τιμὴν τοῦ Ἔρωτα. Εἶναι διὰ τοῦ θεοῦ αὐτοῦ, ποὺ οἱ Ἀθηναῖοι κέρδισαν τὴν ἐλευθερία τους ἐνάντια στὴν τυραννία τῶν Πεισιστρατιδῶν.
Ὑπάρχει λοιπὸν μιὰ τέτοια πλούσια παράδοση γιὰ τὴ λατρεία τοῦ Ἔρωτα καὶ τὴ σύνδεση αὐτῆς τῆς λατρείας μὲ τὴν ἐλευθερία. Πρόκειται γιὰ μιὰ ψευδοομοφυλοφιλικὴ ἐρωτικὴ σχέση, ὅπως τὴ χαρακτηρίζει ὁ G. Dereveaux (Greek pseudohomosexuality and the «Greek miracle»2, Symb. Osl. 42, 1967, σσ. 69-92) σὲ μιὰ βραχεία περίοδο τῆς ζωῆς τῶν ἀνδρῶν τῆς ἀνώτερης τάξης, ποὺ ἀφοροῦσε ὥριμους καὶ ἐφήβους (ἰδιαίτερα σὲ ἀκμὴ στὴ Σπάρτη καὶ τὴν Κρήτη, σὲ δωρικὸ δηλ. περιβάλλον) καὶ λειτουργοῦσε ὡς ἕνας παιδαγωγικὸς θεσμὸς ἐπηρεάζοντας τὴ στρατιωτικὴ καὶ πολιτικὴ ζωή.

  1. Pearson, A. C. (1891), The Fragments of Zeno and Cleanthes, London.
  2. Devereux, G. (1968), Greek pseudohomosexuality and the «Greek miracle», Symbole Osloenses 42.1: 69-92.