You are here

245

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Πλούταρχος, Ἠθικὰ 329Α, Β (Περὶ Ἀλεξάνδρου τύχης 1.6):

Κι' ἀλήθεια, ἡ πολυθαύμαστη Πολιτεία τοῦ ἱδρυτῆ τῆς Σχολῆς τῶν Στω-

ικῶν Ζήνωνα σὲ αὐτὸ τὸ κύριο σημεῖο συγκλίνει: νὰ μὴν κατοικοῦμε

χωρισμένοι σὲ πόλεις, οὔτε σὲ δήμους μὲ ἰδιαίτερους ὁ καθένας νόμους,

ἀλλὰ ὅλοι οἱ ἄνθρωποι νὰ θεωροῦμε ὅτι εἶναι συνδημότες καὶ συμπολί-

τες, κι' ὁ βίος τους νὰ εἶναι κοινὸς καὶ ὁ κόσμος ὅπως ἀκριβῶς μιὰ ἀγέλη,

ποὺ βόσκεται καὶ τρέφεται μαζὶ ὑπὸ ἕνα κοινὸ νόμο. Αὐτὸ τὸ ἔγραψε ὁ

Ζήνων πλάθοντάς το σὰν ἕνα ὄνειρο ἢ μιὰ εἰκόνα τῆς εὔνομης πολιτείας

τοῦ φιλοσόφου.

Σχόλια: 

ἀπ. 245:
Τὸ χωρίο αὐτὸ τοῦ Πλουτάρχου ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν πληρέστερη κατανόηση τῆς πολιτείας τοῦ Ζήνωνος. Μερικοὶ ἀμφισβήτησαν ἐξ ὁλοκλήρου τὴν αὐθεντικότητά του ὡς πηγῆς, ὅπως π.χ. ὁ Tarn (Alexander the Great1 II, Cambridge 1948, σ. 419 κ.ἑ.). Ὅπως ὅμως ἀπέδειξε ὁ Baldry2 (ἔ.ἀ. σσ. 12-13), τὰ ἐπιχειρήματα αὐτὰ δὲν εὐσταθοῦν. Καὶ ὁ Schofield3 (ἔ.ά. σσ. 12-13), τὰ ἐπιχειρήματα αὐτὰ δὲν εὐσταθοῦν. Καὶ ὁ Schofield (ἔ.ἀ. σσ. 108-9) ἀμφισβητεῖ τὴ μαρτυρία τοῦ Πλουτάρχου ἰσχυριζόμενος ὅτι ἀποδίδει στὸν Ζήνωνα ἀπόψεις μεταγενεστέρων, δέχεται ὡστόσο ὡς αὐθεντικὴ τὴν ἰδέα τοῦ κοινοῦ νόμου, τὴν ὁποία θεωρεῖ κλειδὶ στὴν κατανόηση τῆς ζηνώνειας πολιτείας. Ὑπάρχουν ὡστόσο σημεῖα, ποὺ χρειάζονται ἑρμηνεία.
«ἵνα μὴ κατὰ πόλεις μηδὲ κατὰ δήμους οἰκῶμεν»:
Ὁ Ζήνων δὲν ἐννοεῖ ἐδῶ μιὰ κοσμόπολη, ἀλλὰ μιὰ στενὴ σύνδεση τῶν πόλεων κάτω ἀπὸ ἕνα κοινὸ νόμο καὶ τὴν ἐξάλειψη ὅλων τῶν συμβατικῶν θεσμῶν («ἰδίοις ἕκαστοι διωρισμένοι δικαίοις»), ποὺ τὶς χωρίζουν. Αὐτὴ ἡ ἑρμηνεία συμβιβάζεται μὲ ὅσα ἐκθέτει ὁ Διογ. Λαέρτιος (ἀπ. 243). Θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε ὅτι ἐδῶ ἔχουμε μιὰ «μεγαλόπολιν» καὶ ἐν σπέρματι τὴν ἰδέα μιᾶς κοσμόπολης. Οὐσιαστικὰ πρόκειται γιὰ τὴν ἀντίθεση μεταξὺ συμβατικῆς καὶ φυσικῆς πολιτείας, ὅπου ἰσχύει ὁ νόμος τῆς φύσεως καὶ ὁ λόγος τῶν σοφῶν, ποὺ ἀνταποκρίνεται σ' αὐτόν. Ὁ Ζήνων λοιπὸν δὲν καταργεῖ τὶς ἐπὶ μέρους πόλεις ἀλλὰ τὶς συνδέει σὲ μιὰν εὐρύτερη κοινότητα.
«ἀλλὰ πάντας ἀνθρώπους»:
Ἐννοοῦνται οἱ σοφοί, ἐφ' ὅσον οἱ ἄνθρωποι θὰ μπορέσουν νὰ γίνουν σοφοί. Ὁ καθένας ἄνθρωπος λοιπὸν θὰ εἶναι πολίτης ὑπὸ τὴν προϋπόθεση αὐτή. Δὲν μποροῦμε δηλ. νὰ φαντασθοῦμε ἐδῶ μιὰ παραχώρηση τοῦ Ζήνωνος γιὰ συμμετοχὴ στὴν ἰδανικὴ πολιτεία τῶν φαύλων. Καταργεῖ ὁ Ζήνων τὶς διακρίσεις μεταξὺ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν, Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, δούλων καὶ ἐλευθέρων. Μέσ' ἀπὸ τὴν προοπτικὴ τοῦ σοφοῦ ὅλες αὐτὲς οἱ διαφοροποιήσεις ἐξαφανίζονται. Ὡστόσο δὲν ἔχουμε ἀκόμα τὴν ἰδέα μιᾶς κοσμόπολης. Οἱ Κυνικοὶ εἶχαν ἤδη μιλήσει γιὰ τὴ φυσικὴ ἰσότητα τῶν ἀνθρώπων. Χαρακτηριστικὰ τῶν πολιτικῶν ἀντιλήψεων τῶν Κυνικῶν (τὴ φιλία τῶν σοφῶν, τὸν νόμο, στὸν ὁποῖο ὑπόκεινται ὅλοι, τὴν πολιτεία ποὺ ἐκτείνεται σ' ὅλο τὸν κόσμο, βλ. Διογ. Λ. 6. 72) συναντοῦμε μερικῶς καὶ στὴ ζηνώνεια πολιτεία. Ὡστόσο θὰ ἦταν λάθος νὰ ὑπερτονίσουμε αὐτὲς τὶς σχέσεις. Γιατὶ ἡ θέση τῶν Κυνικῶν, ὅπως τὴ βρῆκε ὁ Ζήνων, φωτίζεται ἀπὸ τὸν Κράτητα, μὲ τὸν κυνισμὸ τοῦ ὁποίου ἦρθε σ' ἐπαφὴ ὁ Ζήνων. Γιὰ τὸν Κράτητα ἡ οὐτοπία, ὅπως παρατηρεῖ ὁ Baldry2 (ἔ.ἀ. σ. 14), εἶναι ἕνα εἰρωνικὸ ἀστεῖο, μιὰ παρωδία τοῦ Ὁμήρου (Διογ. Λ. 6. 85). Ἡ ἰδανικὴ πολιτεία εἶναι ἡ Πήρα, τὸ σακκίδιο τοῦ φιλοσόφου, σύμβολο τῆς αὐτάρκειάς του καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας του ἀπ' ὅλες τὶς πολιτεῖες. Μέσα σ' αὐτὴν βρίσκει ὅλες τὶς χαρὲς τοῦ χρυσοῦ αἰώνα. Ἡ βασικὴ ἀναφορὰ τοῦ Ζήνωνος εἶναι ὁ Πλάτων. Γι' αὐτὸ καὶ τὴν πολιτεία του τὴν διαμορφώνει σ' ἕνα διάλογο μὲ τὰ καίρια θέματα τῆς πλατωνικῆς πολιτείας καὶ τῆς σωκρατικῆς σκέψης γιὰ τὸ φυσικὸ δίκαιο μὲ στόχο τὴ βελτίωσή τους. (Παραπέμπω γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ στὸ ἄρθρο τοῦ Paul A. Vander Waerdt, Zeno's Republic and origins of Natural Law, ἀπὸ τὴν ἔκδοση: The socratic movement4, Cornell Un. Pr. 1984, σσ. 272-308).
«εἷς δὲ βίος ᾖ καὶ κόσμος»:
Ἐννοεῖται ἡ κοινότητα τοῦ βίου καὶ τῆς τάξης τοῦ φυσικοῦ νόμου, ὑπὸ τὴν ὁποία θὰ ζοῦν οἱ πολίτες αὐτῆς τῆς «μεγαλοπόλεως», δηλ. τῆς φυσικῆς πολιτείας, στὴν ὁποίαν ἀνήκουν οἱ σπουδαῖοι. Ἡ δοξογραφικὴ ἀναφορὰ τοῦ Ἄρειου Δίδυμου ἐξηγεῖ, ἂν ὄχι ἄμεσα αὐτὸ ποὺ ἐννοεῖ ὁ Ζήνων, τὸν δεσμὸν αὐτὸν μεταξὺ φυσικοῦ νόμου καὶ κοσμικῆς πόλεως.
«Ὁ κόσμος οἱονεὶ πόλις ἐστὶν ἐκ θεῶν καὶ ἀνθρώπων συνεστῶσα, τῶν μὲν θεῶν τὴν ἡγεμονίαν ἐχόντων, τῶν δὲ ἀνθρώπων ὑποτεταγμένων. Κοινωνίαν δ' ὑπάρχειν πρὸς ἀλλήλους διὰ τοῦ λόγου μετέχειν, ὅς ἐστι φύσει νόμος τὰ δ' ἄλλα πάντα γεγονέναι τούτων ἕνεκα.» (Εὐσεβ. Προπ. εὐαγγ. 15. 15. 3-5).
«ὥσπερ ἀγέλης συννόμου νόμῳ κοινῷ συντρεφομένης»:
Ὁ κοινὸς νόμος εἶναι ὁ νόμος τῆς φύσεως, στὸν ὁποῖο ἀνταποκρίνεται ὁ ὀρθὸς λόγος τῶν σοφῶν. Ἡ ὁμολογία εἶναι αὐτὴ ἡ συμφωνία μὲ τὸν κοινὸ νόμο, ποὺ εἶναι γιὰ τὸν Ζήνωνα τὸ ὕψιστο ἀγαθό. Τὸ «ἀγέλης συννόμου» δὲν εἶναι κυνικῆς προελεύσεως, ὡς ἰσχυρίζεται ὁ Tarn1, ἀλλά, ὅπως δέχεται ὁ ἴδιος ὁ Zeller5, ποὺ ὑπερασπίζεται τὴ συμβολὴ τῶν Κυνικῶν, ἀνάγεται στὴν πλατωνικὴ ἀναλογία (ἀγέλη, συννομή, τροφός: Πολιτ. 267d κ.ἑ., 271ε, 274e, 276d, σύννομος: Νόμοι 666e, 680e, νομεύς, ἀνθρωπεία ἀγέλη: Μίνως 317δ-318a, πρβλ. ἐπίσης Ξενοφ. Ἀπ. Α 2, 32).
Αὐτὸς ὁ κοινὸς νόμος, ποὺ ἐμφανίζεται καὶ στὸν Ὕμνο τοῦ Δία τοῦ Κλεάνθη, δὲν ἔχει τὸν χαρακτήρα μιᾶς θετικῆς νομοθεσίας ἀλλὰ μιᾶς διαθέσεως, ποὺ ὀρθώνει τὸν λόγο στὴν ἔμπρακτη διαμόρφωση τοῦ βίου. Εἶναι ὁ κοινὸς νόμος ποὺ ἐναρμονίζει τὴ διάθεση-βούληση τοῦ σοφοῦ πρὸς τὸ φυσικὸ τέλος τοῦ βίου. Ὁ Δίας, ποὺ κυβερνᾶ τὰ πάντα μὲ τὸν νόμο, κατευθύνει τὸν κοινὸ λόγο, ποὺ συναρμόζει τὰ πάντα σ' ἕνα, ἔτσι ὥστε οἱ θνητοὶ νὰ πείθονται μὲ τὸν νοῦ τους σ' αὐτόν, γιὰ νὰ ζοῦν μιὰ ζωὴ εὐδαίμονα (Στοβ. Ι 25, 3 - 27, 4). Καταργώντας τὶς συμβάσεις τῶν συνήθων πολιτειῶν ὁ Ζήνων ὑπερβαίνει καὶ αὐτὴν ἀκόμα τὴ θετικὴ νομοθεσία, ποὺ ὁ Πλάτων ὑποχρεώνεται νὰ δεχθεῖ, καὶ ἐπανέρχεται στὸ ἡρακλείτειο πνεῦμα μιᾶς κοινότητας, ποὺ πηγάζει ἀπὸ τὸν θεῖο νόμο, ποὺ δὲν εἶναι ἄλλος ἀπὸ τὸν λόγο, ὁ ὁποῖος συνέχει (ξυνὸν) τοὺς ἀνθρώπους καὶ τρέφει ὅλους τοὺς ἄλλους ἀνθρώπινους νόμους. Οἱ ἀνθρώπινοι νόμοι ὡστόσο γιὰ τὸν Ζήνωνα εἶναι συμβατικοί, ἀνήκουν ἀκόμα σὲ μιὰ πολιτεία, ποὺ ρυθμίζει τὴ ζωὴ τῶν φαύλων καὶ τῶν προκοπτόντων. Ἡ ἀπάντηση τοῦ Ζήνωνος ἐμπνευσμένη ἀπὸ τὸν Ἡράκλειτο ἀπευθύνεται στὸν Πλάτωνα. Ὁ Ζήνων μέσα στὴ σύννομη αὐτὴ τάξη, ποὺ ἁπλώνεται στὸν κόσμο: α) Δὲν διακρίνει κοινωνικὲς διαιρέσεις (φύλακες-δημιουργοί), β) Δὲν ἀποδέχεται τὶς ἐθνικὲς διαφορὲς (Ἕλληνες - βάρβαροι, Πολιτεία 471b, Νόμοι 629d). γ) Τὸν ἄδικο συμβιβασμό, ποὺ ἐπιβάλλει ἡ ἀνάγκη τῆς ἐμπλοκῆς τοῦ φιλοσόφου στὴν πολιτικὴ πράξη καὶ τῆς κατάβασής του στὸν κόσμο τῶν σκιῶν, ὁ Ζήνων τὸν ἐξουδετερώνει, γιατὶ στὴν πολιτεία του διαβιοῦν μόνο οἱ σοφοί. δ) Ἀποδέχεται τὴν κοινότητα τῶν γυναικῶν, τῶν παιδιῶν καὶ τὴν κοινοκτημοσύνη μὲ τὴν κατάργηση τοῦ χρήματος, καὶ τὴν αἴσθηση ὅτι ὅλα ἀνήκουν σὲ ὅλους (βλ. Διογ. Λ. 7. 124 «καὶ τῶν σοφῶν δὲ πάντα εἶναι· δεδωκέναι γὰρ αὐτοῖς παντελῆ ἐξουσίαν τὸν νόμον»). ε) Ἐπιχειρεῖ νὰ ἀποβάλει τὶς διακρίσεις τῆς ἰδιωτικῆς ζωῆς, ὅπως εἶναι τὸ ἔνδυμα. στ) Ὁ Ζήνων τέλος ἀνταποκρίνεται στὴ σωκρατικὴ ἀναζήτηση τοῦ φυσικοῦ δικαίου καὶ ἀπαντᾶ ἔτσι στὸν Γλαύκωνα (Πολιτεία) λέγοντας: α. ὅτι ἡ δικαιοσύνη εἶναι ἕνα φυσικὸ ἀγαθό, β. ὅτι μὲ τὴ δικαιοσύνη ὁ ἄνθρωπος φτάνει σὲ μιὰ φυσικὴ τελείωση καὶ γ. ὅτι ἡ εὐδαιμονία εἶναι συνδεδεμένη ἐκ φύσεως μὲ τὴν ἀρετή, εἶναι δηλ. αὐτάρκης περιέχουσα μέσα της τὴν εὐδαιμονία. Ἡ σωκρατικὴ ἀρχή, ὅτι ἡ ἀρετὴ εἶναι γνώση, βρίσκει τὴ συνέχειά της στὴ ζηνώνεια ταύτιση τῆς ἀρετῆς μὲ τὴ φρόνηση-γνώση. Σχετικὰ μὲ τὴν ἐπιχειρηματολογία ποὺ ἀφορᾶ τὴ σχέση Ζήνωνος-Πλάτωνος παραπέμπω στὸν P. A. Vander Waerdt4, (ἔ.ἀ. σσ. 302-308). Ὡς πρὸς τὴν ἐπίδραση τοῦ σωκρατικοῦ προτύπου ἐπὶ τοῦ Ζήνωνος δές: Gisela Striker, Plato's Socrates and the Stoics6, The socratic movement, Cornell Un. Press, σσ. 243-43.
Ὁ Ζήνων βέβαια δὲν ἔγραψε τὴν πολιτεία του γιὰ νὰ ἀντικρούσει ἁπλῶς ἢ νὰ συμπληρώσει τὸν Πλάτωνα, ἀλλὰ γιὰ νὰ διατυπώσει προγραμματικὰ τὶς ἐπαναστατικές του ἰδέες, ποὺ κατ' αὐτὸν ἀποτελοῦσαν αἴτημα ἠθικὸ καὶ πολιτικὸ ἀπέναντι στὶς συμβατικὲς πολιτεῖες τῆς ἐποχῆς του.
Ἡ γνώση τοῦ κατὰ φύσιν νόμου, ὅπως τὸν καθιέρωσε ὁ Ζήνων καὶ ἡ μεταγενέστερη Στοά, συνεχίζοντας τὴν πλατωνικὴ καὶ ἀριστοτελικὴ παράδοση υἱοθετήθηκε ἀπὸ τοὺς νομικοὺς τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας καὶ ἀργότερα ἀπὸ τὸν Θωμᾶ τὸν Ἀκινάτη ἐπηρεάζοντας ἔτσι βαθειὰ τὴ διαμόρφωση τῆς ἔννοιας τοῦ δικαίου ἕως τὶς μέρες μας.
«ἔγραψεν ὥσπερ ὄναρ ἢ εἴδωλον»:
Δὲν θὰ πρέπει νὰ ἀναζητήσουμε καὶ νὰ τοποθετήσουμε χρονικὰ τὴν πολιτεία τοῦ Ζήνωνος στὸ ἀπώτατο παρελθὸν ὡς ἕνα χρυσοῦν αἰῶνα, οὔτε νὰ τὴ θεωρήσουμε ὡς ἕνα πρότυπο γιὰ μιὰ μελλοντικὴ πραγμάτωση. Σὰν ἕνα ὄνειρο ἢ μιὰ εἰκόνα κεῖται ἐνώπιόν μας, ὅπως καὶ ἡ πλατωνική. Ἕνα παράδειγμα πολιτικοῦ βίου. Μιὰ κοινωνία θεῶν καὶ ἀνθρώπων στηριγμένη στὸν λόγο σὲ συμφωνία (ὁμολογία) μὲ τὸν κοινὸ νόμο τῆς φύσεως.
Εἶναι ἡ πολιτεία, στὴν ὁποία ἀνήκουν ὅσοι ζοῦν σύμφωνα μὲ τὴν ἀρετὴ καὶ τὸν φυσικὸ νόμο σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ θετή, συμβατικὴ πολιτεία τῶν φαύλων. Μιὰ πολιτεία, ποὺ μπορεῖ νὰ περιλαμβάνει «ἀδυνάτους ὑποθέσεις», ὅπως τὶς χαρακτηρίζει ὁ Φιλόδημος (ἀπ. 257), εἶναι ὡστόσο αὐτή, ποὺ ἕλκει τοὺς ἀνθρώπους νὰ κατορθώσουν ὅ,τι εἶναι ἀληθινὰ σὰν ἄνθρωποι. Ἕνα ἴνδαλμα καὶ ἕνα αἴτημα φυσικῆς τελείωσης. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἕνα παγκόσμιο κράτος ἡ πολιτεία αὐτή, ἀλλὰ μιὰ πολιτεία κοσμικὴ (κοσμοπολιτεία) μὲ τὴν ἔννοια, ὅτι εἶναι σύμφωνη μὲ τὴ φύση καὶ τὴ μεγάλη τάξη τοῦ κόσμου μὲ μιὰ διάσταση ἠθική. Ἡ ἀναφορὰ στὸ χωρίο τοῦ Πλουτάρχου, ὅτι ὁ Ἀλέξανδρος ἔδωσε στὸν λόγο τῆς πολιτείας τοῦ φιλοσόφου τὸ ἔργο, θεωρήθηκε ὅτι δημιουργεῖ πρόβλημα ἀξιοπιστίας, γιατὶ δὲν θὰ μποροῦσε ὁ Ζήνων νὰ εἶχε συλλάβει ἕνα τέτοιο κράτος ὡς πραγμάτωση τῆς δικῆς του πολιτείας. Ἡ πηγὴ λοιπὸν ἀπ' ὅπου ἄντλησε ὁ Πλούταρχος πρέπει νὰ εἶναι μεταγενέστερη, ἴσως νὰ προέρχεται ἀπὸ τὸν Ἐρατοσθένη (βλ. E. Schwartz7, Rhein. Mus. XI (1885) 252, 4).
Ἡ ἄποψη αὐτὴ ἔγινε δεκτὴ ἀπὸ πολλοὺς μεταγενέστερους μελετητές. Δές: Tarn, Alexander the Great1, Cambridge 1940, Alexander, Cynics and Stoics8, AJP 60 (1939). Ἀντίθετη ὅμως ἄποψη ἐξέφρασαν οἱ: M. Fisch, Alexander and the Stoics9, AJP 58 (1937): σσ. 59-82, 129-51, καὶ E. Badian, Alexander the Great and the unity of mankind10, Historia 7 (1958): σσ. 425-44.
Κι' ἂν δεχθοῦμε ὡστόσο, ὅτι πηγὴ εἶναι ὁ Ἐρατοσθένης, ἡ ἀξιοπιστία τοῦ χωρίου ὡς πρὸς τὰ ἄλλα σημεῖα του δὲν κλονίζεται.
Ὁ ἰσχυρισμός, ὅτι ἡ ζηνώνεια πολιτεία εἶναι δυνατὸν νὰ περιέχει ἕνα ἀπόθεμα ἰδεῶν φοινικικῆς προέλευσης, δὲν μπορεῖ νὰ στηριχθεῖ, ἁφοῦ ἡ σύλληψη καὶ διαμόρφωση τῆς πολιτείας αὐτῆς δὲν εἶναι ἐξ ὁλοκλήρου ἑλληνικὴ ὅπως εἶναι μέσα στὰ πλαίσια τῆς ἑλληνικῆς παράδοσης οἱ βασικὲς ἰδέες ποὺ τὴ στελεχώνουν. Αὐτὸ ἐπιβεβαιώνει καὶ τὴν ἑλληνικὴ προέλευση καὶ παιδεία τοῦ Ζήνωνος. Δὲς H.G. Baldry2, ἔ.ἀ. σσ. 13-14.

  1. Tarn, W. W. (1948), Alexander the Great, Vols. I-II, Cambridge.a↑ b↑ c↑
  2. (1959), Zeno's Ideal State, JHS 79: 3-15.a↑ b↑ c↑
  3. Schofield, M. (1991), The stoic idea of the city, Cambridge.
  4. Waerdt, W. H. P. (1994), The Socratic Movement, Ithaca.a↑ b↑
  5. Zeller, E. (1880), Die Philosophie der Griechen, 3d ed., Leipzig.
  6. Striker, G. Vander Waerdt, P. A. (ed.) (1994), Plato's Socrates and the Stoics, The Socratic Movement Ithaca. 241-251.
  7. Schwartz, E. (1885), Hekataeos von Teos, Rheinisches Museum 40: 223-262.
  8. Tarn, W. W. (1939), Alexander, Cynics and Stoics, AJPh 60.1: 41-70.
  9. Fisch, M. H. (1937), Alexander and the Stoics, AJPh 58.1: 59-82.
  10. Badian, E. (1958), Alexander the Great and the Unity of Mankind, Historia 7.4: 425-444.