You are here

244

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Κλήμης Ἀλεξανδρεύς, Στρωματεῖς 5.12, 76, p. 691 P. 249 S.:

Ὁ δὲ Ζήνων, ὁ ἱδρυτὴς τῆς σχολῆς τῶν Στωικῶν, λέει στὸ βιβλίο τῆς

Πολιτείας, ὅτι δὲν πρέπει οὔτε ναοὺς νὰ κτίζουμε, οὔτε ἀγάλματα· γιατὶ

τίποτε ἀπ' αὐτὰ δὲν εἶναι ἄξιο κατασκεύασμα γιὰ τοὺς θεούς, καὶ δὲν

ὑπάρχει φόβος γιὰ νὰ γράψει κανεὶς μὲ τὶς ἴδιες αὐτὲς λέξεις τὰ ἑξῆς· καὶ

νὰ οἰκοδομήσει κανεὶς ἱερὰ δὲν θὰ χρειασθεῖ καθόλου· γιατὶ τὸ ἱερὸ δὲν

ἀξίζει τίποτε καὶ δὲν πρέπει νὰ τὸ θεωροῦμε ἅγιο· ἀφοῦ δὲν ἔχει καμιὰν

ἀξία οὔτε εἶναι ἅγιο τὸ ἔργο οἰκοδόμων καὶ βαναύσων ἀνθρώπων.

Σχόλια: 

ἀπ. 243, 244 καὶ 244α:
Ὁ Κάσσιος (ἀπ. 243) ἦταν Σκεπτικὸς φιλόσοφος, ὀπαδὸς τοῦ Πύρρωνος. Πιθανὸν νὰ ἔζησε τὸ πρῶτο ἥμισυ τοῦ 1ου αἰ. π.Χ., ὅταν ἡ κριτικὴ ἐναντίον τῆς Πολιτείας τοῦ Ζήνωνος βρισκόταν στὸ ἀποκορύφωμά της. Εἶναι πιθανὸν ὁ Κάσσιος νὰ εἶχε ὑπόψη του τὸ ἴδιο τὸ βιβλίο τοῦ Ζήνωνος γιὰ τὴν Πολιτεία. Ἡ ἰδιότητά του ἐπιβεβαιώνεται ἀπὸ τὸν Γαληνό. Ἦταν σύγχρονος τοῦ Αἰνεσίδημου. Γιὰ τὸν ρόλο τοῦ Κάσσιου καὶ τὴ σημασία τῆς μαρτυρίας του, δὲς Malcolm Schofield, The stoic idea of the city1, Cambridge 1991, τὸ κεφ. Cassius the sceptic, σσ. 3-21.
Ἡ πρώτη μομφὴ γιὰ τὴ ζηνώνεια πολιτεία: ὅτι ὁ Ζήνων θεωρεῖ τὴν ἐγκύκλιον παιδείαν ἄχρηστη. Πρόκειται γιὰ τὴν παραδοσιακὴ ἑλληνικὴ παιδεία, ποὺ περιλάμβανε τρεῖς κύκλους, τὰ γράμματα, τὴ μουσικὴ καὶ τὴ γυμναστική. Ἀνάλογη τοποθέτηση ἀπέναντι στὴν παιδεία παίρνουν καὶ οἱ Κυνικοὶ (Διογ. Λ. 7. 11: (ἔλεγε ὁ Ἀντισθένης) «τὴν ἀρετὴν τῶν ἔργων εἶναι, μήτε λόγων πλείστων δεομένην μήτε μαθημάτων, αὐτάρκη τ' εἶναι τὸν σοφόν.»)
Πολὺ πιθανὸν ὁ Ζήνων νὰ ἀσκεῖ ἐδῶ κριτικὴ στὴν πλατωνικὴ Πολιτεία προβάλλοντας, ὅτι ἡ προτεινόμενη σ' αὐτὴν παιδεία δὲν ἔχει καμιὰ χρησιμότητα γιὰ τὴν ἀρετή. Ὁ Stein (Die Erkenntnistheorie d. Stoa2, σ. 303, σημ. 689) ὑποστηρίζει ὅτι ὁ Ζήνων στὰ συγγράμματά του «Περὶ τῆς ἑλληνικῆς παιδείας», «Ὁμηρικὰ προβλήματα» καὶ «Περὶ ποιητικῆς ἀκροάσεως», ποὺ ἀναφέρει ὁ Διογένης Λαέρτιος, προτείνει ἕνα ἐναλλακτικὸ ἐκπαιδευτικὸ πρόγραμμα, ποὺ περιλαμβάνει τὴν ἀλληγορικὴ ἑρμηνεία τοῦ Ὁμήρου. Ὁπωσδήποτε τὸ θέμα τῆς παιδείας εἶναι μιὰ ἀπὸ τὶς σπάνιες περιπτώσεις, στὴν ὁποία ὁ Χρύσιππος διαφωνεῖ μὲ τὴν κυνίζουσα στάση τοῦ δασκάλου του.
Στὴν ἀρχὴ λοιπὸν τοῦ βιβλίου τοῦ Ζήνωνος πρέπει νὰ ἀναφέρονται τὰ ἐλαττώματα, ποὺ συναντᾶ στὴ σύγχρονή του κοινωνία. Ἀκολουθοῦν μετὰ οἱ προτάσεις γιὰ θεραπεία των.


ἀπ. 243 καὶ 244:
ἀπ. 243 καὶ 244:
«Μήθ' ἱερὰ μήτε δικαστήρια μήτε γυμνάσια ἐν ταῖς πόλεσιν οἰκοδομεῖσθαι»:
Ἡ διάταξη αὐτὴ ἀποτελεῖ μιὰ προσβολὴ στοὺς ἰσχύοντες θεσμοὺς καὶ τὰ δημόσια ἱδρύματα τῶν πόλεων, ἰδιαίτερα τῆς Ἀθήνας, φτάνει νὰ σκεφθοῦμε τὸν Παρθενώνα καὶ τὰ ἄλλα δημόσια κτίσματα καὶ τὶς λειτουργίες, ποὺ ἐτελοῦντο σ' αὐτά, καθὼς καὶ τὰ ἀθλήματα. Ὁ Ζήνων καταργεῖ ἔτσι τὴν ἰδιοτυπία τῶν πόλεων ποὺ σφράγιζε τὸ ἦθος καὶ τὴν καθημερινή τους ζωή.
Ὡστόσο προτείνοντας τὴν ἐπαναστατικὴν αὐτὴν ἐξοστράκιση θεσμῶν καὶ ἱδρυμάτων ὁ Ζήνων πιθανὸν νὰ ἔνιωθε τὴν ἀνάγκη νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ τὴν ἀλλοτρίωση, στὴν ὁποία εἶχαν περιπέσει. Ἤδη ὁ Ἡράκλειτος καταφέρεται ἐνάντια στὸν ἀνίερο τρόπο, μὲ τὸν ὁποῖο οἱ μάγοι, οἱ μύστες, οἱ νυχτοπλάνοι μυοῦνται στὰ μυστήρια ποὺ καθιέρωσαν οἱ ἄνθρωποι. Καὶ προσεύχονται, λέει, σ' αὐτὰ τὰ ἀγάλματα, σὰν νὰ συνομιλοῦν μὲ σπίτια, χωρὶς νὰ γνωρίζουν ποιοὶ εἶναι οἱ θεοὶ καὶ οἱ ἥρωες (ἀπ. 14 καὶ ἀπ. 5). Εἶναι λοιπὸν ἰσχυρὸ τὸ αἴτημα τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς πολιτείας τῶν σοφῶν ἀπὸ τὴν εἰδωλολατρεία τῶν κτισμάτων καὶ τῶν ἀγαλμάτων. Θὰ πρέπει ἑπομένως νὰ σταθοῦμε καὶ σ' αὐτό, ποὺ ἀποδίδει στὸν Ζήνωνα ὁ Ἐπιφάνιος (ἀπ. 244ε), χωρὶς νὰ κάνει μνεία τῆς Πολιτείας: «ἐν μόνῳ τῷ νῷ, μᾶλλον δὲ θεὸν ἡγεῖσθαι τὸν νοῦν· ἔστι γὰρ ἀθάνατος». Ὁ Ζήνων ἐξ ἄλλου, ὅπως μαρτυρεῖ ὁ Κλήμης (ἀπ. 244), θεωρεῖ τὰ κτίσματα αὐτὰ ἔργα τῶν οἰκοδόμων καὶ τῶν βαναύσων, ποὺ δὲν περιέχουν τίποτε τὸ ἱερό. Θὰ μπορούσαμε ἐξ ἄλλου νὰ συνδέσουμε τὴν ἄποψη αὐτὴ μὲ τὴν ἀποδιδόμενη στὸν Διογένη γνώμη (Διογ. Λαέρτ. 6. 73) ὅτι «μηδὲν ἄτοπον ἐξ ἱεροῦ τι λαβεῖν», δὲν ὑπάρχει δηλ. τίποτε ἀπρεπές, ἂν κλέψει κανεὶς κάτι ἀπὸ ἕνα ναό. Ὁ Ζήνων μᾶς θυμίζει τὸν ἀπόστολο Παῦλο, ὅταν ἀπευθύνεται στοὺς Ἀθηναίους: «Ὁ θεὸς ὁ ποιήσας τὸν κόσμον καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ, οὗτος οὐρανοῦ καὶ γῆς Κύριος ὑπάρχων οὐκ ἐν χειροποιήτοις ναοῖς κατοικεῖ.» (Πράξεις XVII. 24). Ἡ ἀναφορὰ στὴ σημασία, ποὺ ἔχουν οἱ ἀρετὲς τῶν πολιτῶν καὶ ὄχι τὰ ἀναθήματα (244α), ἐκφράζει αὐτὴ ἀκριβῶς τὴν ἀντίθεση τοῦ Ζήνωνος στὰ ἐξωτερικὰ εἴδωλα καὶ τὴν ἔκπτωση τοῦ ἤθους τῶν ἀνθρώπων. Παρόμοια καὶ ὁ Κράτης ὑποσχόταν νὰ τιμᾶ τὸν Ἑρμῆ καὶ τὶς Μοῦσες «οὐ δαπάναις τρυφεραῖς ἀλλ' ἀρεταῖς ὁσίαις» (Ἰουλ. Λόγ. 6. 200Α).
Ὡς πρὸς τὴν κατάργηση τῶν δικαστηρίων θὰ πρέπει νὰ λάβουμε ὑπόψη ὅτι οἱ σοφοὶ μπορεῖ νὰ εἶναι οἱ ἴδιοι κριτὲς καὶ ἑρμηνευτὲς τῶν νόμων, ἀφοῦ διαθέτουν τὸν ὀρθὸ λόγο. Ὁ Πλάτων ἀναφέρει χαρακτηριστικὰ στὸν Πολιτικὸ (294a-295e) ὅτι ἡ γενικότητα τοῦ νόμου τὸν ἐκθέτει σὲ μιὰν ἀδυναμία ἀντιμετώπισης τῶν ἐπὶ μέρους περιπτώσεων καὶ γι' αὐτὸ ἡ ὀρθὴ ἐφαρμογή του βρίσκεται στὰ χέρια τοῦ σοφοῦ πολιτικοῦ. Ὁ ὀρθὸς λόγος τοῦ σοφοῦ πολιτικοῦ ἐφαρμόζει τὸν νόμο σύμφωνα μὲ τὴν ἰδιαιτερότητα τῆς περίστασης. Αὐτὸ ὅμως κάνει καὶ ὁ Ζήνων ἀφήνοντας στὸν σοφὸ τὴν ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου τῆς φύσεως, ποὺ ἀνταποκρίνεται στὸν λόγο του. Ἀποτελεῖ λοιπὸν αὐτὸ μιὰν ἀπάντηση στὴν πρόκληση τῆς συμβατικότητας τῶν νόμων καὶ τῶν δικαστηρίων. Ὁ Ζήνων οὐσιαστικὰ ἀνταποκρίνεται καὶ στὴν ἀναζήτηση τοῦ Σωκράτη στὴν πλατωνικὴ Πολιτεία, ποὺ ἀποβλέπει στὸ φυσικὸ δίκαιο, ἂν καὶ ἀναγκάζεται νὰ δεχθεῖ τὴν ὕπαρξη νόμων. Ὁ Πλάτων στοὺς Νόμους ἀναγνωρίζει τὴν ἵδρυση ναῶν (758a, 771α, 778c), τὴ λειτουργία δικαστηρίων (766d, 778d) καὶ γυμνασίων (778d). Ὁ σοφὸς ὡστόσο ταυτίζοντας τὸν λόγο του μὲ τὸν κατὰ φύσιν νόμο δὲν χρειάζεται στὴν πολιτεία τοὺς συμβατικοὺς θεσμούς. (Δὲς σχετικά, P. A. Vander Waerdt, Zeno's republic and natural law, ἀπὸ τὸ The socratic movement3, London 1984, σσ. 296-299). Ὁ Ζήνων θὰ μποροῦσε εὔλογα νὰ διερωτηθεῖ, σὲ τί θὰ ἐξυπηρετοῦσαν σὲ μιὰ πολιτεία σοφῶν καὶ φίλων τὰ δικαστήρια καὶ ἡ ἐπιβολὴ τῆς δικαιοσύνης. (Δὲς σχετικὰ Dyroff, Ethik d. alten Stoa4, Berliner Studien N.F. 2 (1897), σ. 210). Ἐπίσης ὁ Wellmann5, σ. 438, γράφει: «Wozu Gerichtshöfe, wo überall Gerechtigkeit waltet? Wozu Gymnasien wenn Körperkraft und Gewandtheit ohne Werte sind?» Θὰ πρέπει νὰ ὑποθέσουμε ὅτι ὁ Ζήνων θὰ θεωροῦσε ἄχρηστη καὶ τὴν ὕπαρξη στρατοῦ καὶ ὅπλων.
«Περὶ νομίσματος... καὶ ἐσθῆτι»:
Ὁ Ζήνων θεωροῦσε ἄχρηστο τὸ χρῆμα σὲ μιὰ πολιτεία, ὅπου πρέπει νὰ φαντασθοῦμε ὅτι ἴσχυε ἡ φιλία καὶ γινόταν ἀπ' εὐθείας ἀνταλλαγὴ ἀγαθῶν. Δίνει ἔτσι ἔμφαση στὴ συνεργασία τῶν πολιτῶν. Ἡ μετάβαση στὸ ἐξωτερικὸ πιθανὸν νὰ δηλώνει τὴν ἐπικοινωνία ἀνάμεσα στὶς πόλεις ποὺ ἐντάσσονται στὴν εὐρύτερη πολιτεία καὶ στὶς σχέσεις τῶν ὁποίων θὰ ὑπάρχει τὸ ἴδιο πνεῦμα ὁμονοίας καὶ συνεργασίας, ὥστε νὰ μὴν ὑφίσταται ἀνάγκη διεξαγωγῆς ἐμπορίου. Ὁ Πλάτων δεχόταν στὴν Πολιτεία τὸ «νόμισμα τῆς ἀνταλλαγῆς ἕνεκα» (371b), ἀλλὰ τὸ ἀπαγορεύει στοὺς φύλακες (417α).
Ὁ Ζήνων φτάνει λοιπὸν ἀπὸ τὸν πλατωνικὸ περιορισμὸ τῆς χρήσης χρημάτων στὴν πλήρη κατάργησή τους. Τὴν ἐξάλειψη τῶν χρημάτων διδάσκει καὶ ὁ Διογένης, ὅπως μᾶς παραδίδεται ἀπὸ τὸν Διογένη τὸν Λαέρτιο 6, 20 - 1, 27. Ἡ περιφρόνηση στὰ νομίσματα ἐκλαμβάνεται ὡς περιφρόνηση σ' ὅλους τοὺς συμβατικοὺς θεσμούς, ποὺ ἐμποδίζουν τὴν κατὰ φύση ζωή.
Ὡς πρὸς τὴ χρήση τοῦ ἴδιου ἐνδύματος καὶ ἀπὸ τὰ δύο φύλα ἢ τὴ γύμνια, ποὺ πρέπει νὰ εἶναι ἀποδεκτὴ στὴν πολιτεία, παρατηροῦμε μιὰ ἀνάλογη θέση καὶ στοὺς Κυνικούς, ποὺ φοροῦσαν τὸν διπλὸ τρίβωνα Διογ. Λ. 6. 13) ὡς ἕνα κοινὸ ἔνδυμα, καὶ τὸ ὁποῖο εἶχε τὴ συνήθεια νὰ φέρει καὶ ἡ Ἱππαρχία, ἡ γυναίκα τοῦ Κράτητος. (Δ.Λ. 6. 93, 97). Καὶ στὴν Πολιτείαν (452a-b καὶ 457a-b) ὁ Πλάτων παρατηρεῖ ὅτι θὰ ἔπρεπε καὶ οἱ γυναῖκες νὰ γυμνάζονται γυμνὲς ὅπως οἱ ἄνδρες, ἀφοῦ ἀντὶ ἐνδύματος θὰ εἶναι ντυμένες μὲ τὶς ἀρετές των.

  1. Schofield, M. (1991), The stoic idea of the city, Cambridge.
  2. Stein, L. (1886), Die Psychologie der Stoa, Vols. 1-2, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie Berlin.
  3. Waerdt, W. H. P. Waerdt, W. H. P. (ed.) (1994), Zeno's Republic and the origins of natural law, The Socratic Movement Ithaca. 272-308.
  4. Dyroff, A. (1897), Ethik der alter Stoa, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie,N. F. 2 Berlin.
  5. Wellmann, E. (1873), Die Philosophie des Stoikers Zenon, Leipzig.