You are here

238

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Diogenes Laertius 7.121-123:

Μόνον τ' ἐλεύθερον [τὸν σοφόν], τοὺς δὲ φαύλους δούλους· εἶναι γὰρ

τὴν ἐλευθερίαν ἐξουσίαν αὐτοπραγίας, τὴν δὲ δουλείαν στέρησιν αὐτο-

πραγίας. (122) εἶναι δὲ καὶ ἄλλην δουλείαν τὴν ἐν ὑποτάξει καὶ τρίτην

τὴν ἐν κτήσει τε καὶ ὑποτάξει, ἀντιτίθεταιδεσποτεία, φαύλη οὖσα καὶ

αὕτη. οὐ μόνον δ' ἐλευθέρους εἶναι τοὺς σοφούς, ἀλλὰ καὶ βασιλέας , τῆς

βασιλείας οὔσης ἀρχῆς ἀνυπευθύνου, ἥτις περὶ μόνους ἂν τοὺς σοφοὺς

συσταίη, καθά φησι Χρύσιππος ἐν τῷ Περὶ τοῦ κυρίως κεχρῆσθαι Ζή-

νωνα τοῖς ὀνόμασιν· ἐγνωκέναι γάρ φησι δεῖν τὸν ἄρχοντα περὶ ἀγαθῶν

καὶ κακῶν, μηδένα δὲ τῶν φαύλων ἐπίστασθαι ταῦτα. ὁμοίως δὲ καὶ

ἀρχικοὺς δικαστικούς τε καὶ ῥητορικοὺς μόνους εἶναι, τῶν δὲ φαύλων

οὐδένα. ἔτι καὶ ἀναμαρτήτους, τῷ ἀπεριπτώτους εἶναι ἁμαρτήματι. (123)

ἀβλαβεῖς τ' εἶναι· οὐ γὰρ ἄλλους βλάπτειν οὔθ' αὑτούς. ἐλεήμονάς τε μὴ

εἶναι συγγνώμην τ' ἔχειν μηδενί· μὴ γὰρ παριέναι τὰς ἐκ τοῦ νόμου

ἐπιβαλλούσας κολάσεις, ἐπεὶ τό γ' εἴκειν καὶ ὁ ἔλεος αὐτὴ θ'ἐπιείκεια

οὐδένειά ἐστι ψυχῆς πρὸς κολάσεις προσποιουμένης χρηστότητα· μηδ'

οἴεσθαι σκληροτέρας αὐτὰς εἶναι. ἔτι τε τὸν σοφὸν οὐδὲν θαυμάζειν τῶν

δοκούντων παραδόξων, οἷον Χαιρώνεια καὶ ἀμπώτιδας καὶ πηγὰς θερ-

μῶν ὑδάτων καὶ πυρὸς ἀναφυσήματα, ἀλλὰ μὴν οὐδ' ἐν ἐρημίᾳ φασί,

βιώσεταισπουδαῖος· κοινωνικὸς γὰρ φύσει καὶ πρακτικός. τὴν μέντοι

ἄσκησιν ἀποδέξεται ὑπὲρ τοῦ σώματος ὑπομονῆς.

Διογένης Λαέρτιος 7.121-123:

Καὶ λένε ὅτι μόνος ἐλεύθερος εἶναι ὁ σοφός, ἐνῶ οἱ φαῦλοι εἶναι δοῦλοι·

γιατὶ ἡ ἐλευθερία εἶναι ἡ ἐξουσία τῆς αὐτόνομης πράξης, ἐνῶ ἡ δουλεία

εἶναι στέρηση αὐτῆς τῆς αὐτόνομης πράξης. (122) Ὑπάρχει δὲ καὶ ἄλλη

δουλεία, αὐτὴ ποὺ βρίσκεται στὴν ὑποταγὴ καὶ τρίτη αὐτὴ ποὺ βρίσκεται

στὴν κτήση καὶ τὴν ὑποταγή, στὴν ὁποία ἀντιτίθεται ἡ δεσποτεία, ποὺ κι'

αὐτὴ εἶναι φαύλη. Οἱ σοφοὶ ὅμως δὲν εἶναι μόνον ἐλεύθεροι, ἀλλὰ καὶ

βασιλεῖς, ἐφ' ὅσον ἡ βασιλεία εἶναι ἀρχή, ποὺ δὲν δίνει λόγο σὲ κανένα,

ποὺ μὲ μόνο τοὺς σοφοὺς μπορεῖ νὰ συνδεθεῖ, ὅπως λέει ὁ Χρύσιππος

στὸ βιβλίο του «Περὶ τοῦ ὅτι ὁ Ζήνων χρησιμοποίησε κυρίως τὶς ὀνομα-

σίες»· γιατὶ λέει, ὅτι ὁ ἄρχων πρέπει νὰ γνωρίζει γιὰ τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ

κακά, ἐνῶ κανεὶς ἀπὸ τοὺς φαύλους δὲν τὰ γνωρίζει αὐτά. Παρόμοια δὲ

λένε, ὅτι οἱ σοφοὶ μόνον εἶναι καὶ σωστοὶ κυβερνῆτες καὶ δικαστὲς καὶ

ρήτορες, ἐνῶ ἀπὸ τοὺς μὴ σοφοὺς κανένας. Ἀκόμα εἶναι καὶ ἀλάνθα-

στοι, γιατὶ δὲν περιπίπτουν σὲ σφάλματα. (123) Κι' ὅτι εἶναι ἀβλαβεῖς·

γιατὶ δὲν βλάπτουν ἄλλους, οὔτε τοὺς ἑαυτούς των. Καὶ δὲν εἶναι σπλα-

χνικοὶ κι' οὔτε συγχωροῦν κανένα· γιατὶ δὲν μετριάζουν τὶς τιμωρίες, ποὺ

ἐπιβάλλουν οἱ νόμοι, διότι τὸ νὰ ὑποχωρεῖ κανεὶς καὶ νὰ νιώθει ἔλεος κι'

αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ ἐπιείκεια εἶναι μιὰ μηδαμινότητα τῆς ψυχῆς ποὺ προσποιεῖ-

ται καλωσύνη ὡς πρὸς τὶς τιμωρίες· οὔτε νὰ νομίζει ὅτι αὐτὲς εἶναι

σκληρότερες. Ἀκόμη καὶ ὁ σοφὸς δὲν θαυμάζει τίποτε ἀπ' ὅσα φαίνο-

νται παράδοξα, ὅπως τὰ Χαρώνεια βάραθρα καὶ τὶς ἀμπώτιδες καὶ τὶς

πηγὲς τῶν θερμῶν ὑδάτων καὶ τὰ ἀναφυσήματα τῆς φωτιᾶς τῶν ἡφαι-

στείων. Ὡστόσο λένε, ὅτι οὔτε καὶ στὴν ἐρημιὰ δὲν θὰ ζήσει ὁ σοφός·

γιατὶ εἶναι ἀπὸ τὴ φύση φτιαγμένος γιὰ τὴν κοινωνία καὶ τὴν πράξη. Τὴ

σκληρὴ ἄσκηση ὅμως θὰ τὴ δεχθεῖ γιὰ χάρη τῆς σωματικῆς ἀντοχῆς.

Σχόλια: 

ἀπ. 238 καὶ 238α:
«Οὐ μόνον τ'ἐλευθέρους εἶναι τοὺς σοφοὺς ἀλλὰ καὶ βασιλέας»:
Τὰ δυὸ αὐτὰ γνωρίσματα τοῦ σοφοῦ φαίνεται ὅτι ἔχουν κυνικὴ προέλευση. (Πρβλ. τὸ παράδειγμα τοῦ Ἡρακλῆ. Βλ. σχετικά: R. Hoistad, Cynic hero and cynic king1, Uppsala 1948). Ὁ Ἐπίκτητος ἐπίσης λέει, ὅτι δὲν εἶναι πιὰ δοῦλος, ἀφ' ὅτου τὸν ἐλευθέρωσε ὁ Ἀντισθένης διδάσκοντάς τον νὰ ξεχωρίζει «τὰ ἐμὰ καὶ τὰ οὐκ ἐμά», τί εἶναι δηλ. στὴν ἐξουσία μας καὶ τί δὲν εἶναι. (Ἐπικτ. Διατρ. ΙΙΙ 24, 67 κ.ἑ.). Ἡ πλατωνικὴ ἰδέα τοῦ ἄρχοντος φιλοσόφου κατὰ κάποιο τρόπο βρίσκει τὴ συνέχειά της στὸν Κυνισμό, ὅπου ὁ φιλόσοφος εἶναι βασιλεὺς-κυβερνήτης καὶ παιδαγωγὸς συνάμα. Τὸ ἰδεῶδες ὡστόσο τῆς κυνικῆς παιδείας ἔχει ἕνα χαρακτήρα ἠθικὸ καὶ ἀτομικό, ἐνῶ τῆς στωικῆς εἶναι περισσότερο κοινωνικὸ καὶ πολιτικό. (Δὲς ἐπίσης: De Vogel2, ἔ.ἀ. σσ. 163-4). Ἡ ἔννοια τοῦ βασιλέως προσλαμβάνει στοὺς Στωικοὺς μιὰ χροιὰ κοσμικὴ καὶ θρησκευτική, εἶναι τὸ γήινο ἀντίγραφο τοῦ Διὸς-βασιλέως, ὁ πρῶτος καὶ ἄριστος θεὸς (Δίων Χρυσ. Λόγοι, 3, 50).
Ἡ ἐλευθερία χαρακτηρίζεται ὡς ἐξουσία αὐτοπραγίας, ἀφοῦ ὁ σοφὸς τὴν ἀντλεῖ ἀπὸ τὸ θεῖο νόμο, ποὺ δείχνει αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ αὐτεξούσιο τῆς ἠθικῆς ἐλευθερίας.
«ἐλεήμονάς τε μὴ εἶναι»:
Ὁ ἔλεος καὶ ὁ φόβος εἶναι πάθη, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἀποδεκτά. Ὁ ἔλεος εἶναι μιὰ ὑποδιαίρεση τῆς λύπης («ἐπὶ τῷ δοκοῦντι ἀναξίως κακοπαθεῖν», Στοβ. Ἐκλ. ΙΙ 7, 10c, p. 92, 12). Τὴν ἴδια περιγραφὴ τοῦ σοφοῦ θὰ βροῦμε στὸν Κικέρωνα (Pro Murea 61 κ.ἑ.). Ἡ ἐπιείκεια, ὅπως νοεῖται ἐδῶ, δὲν ἔχει τὸ περιεχόμενο τῆς ἀντίστοιχης ἀριστοτελικῆς ἀρετῆς, ἀλλὰ ἔχει τὸν χαρακτήρα μιᾶς προσποίησης χρηστότητας, εἶναι κι' αὐτὴ ἕνα πάθος ποὺ ἐξουθενώνει τὴ δικαιοσύνη καὶ τὸν νόμο, ἀφοῦ «νόμος πάντων ἐστὶ βασιλεύς», ὅπως λέει ὁ Χρύσιππος (SVF3 3, 314) ἐπαναλαμβάνοντας τὴ ρήση τοῦ Πινδάρου.
«οὐδὲν θαυμάζειν»:
Τὸ πάθος τοῦ θαυμασμοῦ, ποὺ τόσο ἐκτιμήθηκε ἀπὸ τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν Ἀριστοτέλη ὡς ἕνα κατ' ἐξοχὴν φιλοσοφικὸ πάθος, ἀπορρίπτεται, γιατὶ ἀποτελεῖ ταραχὴ τῆς ψυχῆς. Τίποτε τὸ παράδοξο δὲν μπορεῖ νὰ ἐπηρεάσει τὸν ἄνθρωπο ποὺ στερεώνεται ἀμετακίνητος στὸν ὀρθὸ λόγο. Πρβλ. Marc Aurel. I 15 καὶ Ἐπικτ. Διατρ. Ι 18, 11: «μὴ θαύμαζε κάλλος γυναικὸς καὶ τῷ μοιχῷ οὐ χαλεπανεῖς».
«κοινωνικὸς γὰρ φύσει καὶ πρακτικός»:
Τὸ ἰδεῶδες τοῦ σοφοῦ δὲν ἀποβλέπει στὴ σωτηρία τοῦ ἀτόμου, ὅπως τὸ κυνικὸ ἰδεῶδες, ἀλλὰ εἶναι συνδεδεμένο ἄρρηκτα μὲ τὴ ζωὴ τῆς πολιτείας. Ὁ σοφὸς εἶναι πάνω ἀπ' ὅλα πολίτης, κι' αὐτὸ συνεχίζει, μέσα σὲ διαφορετικὰ βέβαια πλαίσια, τὴ σωκρατική, πλατωνικὴ παράδοση. («Πολιτεύεσθαί φασι τὸν σοφὸν ἂν μή τι κωλύῃ». Διογ. Λ. 7. 121). Βλ. καὶ Seneca De Otio 30. 2: «Zenon ait accedet ad rempublicam (sapiens), nisi si quid impedierit».
Τὸ πολιτεύεσθαι εἶναι μιὰ περίπτωση καθήκοντος κατὰ περίστασιν.

  1. Hoistad, R. (1948), Cynic Hero and Cynic King, Uppsala.
  2. Vogel, C. J. (1959), Greek Philosophy , Vol. 3, Leiden - Berlin.
  3. von Armin, J. (1964), Stoicorum Veterum Fragmenta, Vols. I-IV, Stuttgart.