You are here

226

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Plutarchus, Moralia 441 C, D (De virtute morali 3):

Κοινῶς δ' ἅπαντες οὗτοι [Μενέδημος, Ἀρίστων, Ζήνων, Χρύσιππος] τὴν

ἀρετὴν τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς διάθεσίν τινα καὶ δύναμιν  γεγενημένην

ὑπὸ λόγου, μᾶλλον δὲ λόγον οὖσαν αὐτὴν ὁμολογούμενον καὶ βέβαιον

καὶ ἀμετάπτωτον ὑποτίθενται· καὶ νομίζουσιν οὐκ εἶναι τὸ παθητικὸν καὶ

ἄλογον διαφορᾷ τινι καὶ φύσει τοῦ λογικοῦ διακεκριμένον, ἀλλὰ ταὐτὸ

τῆς ψυχῆς μέρος, ὃ δὴ καλοῦσιν διάνοιαν καὶ ἡγεμονικόν, δι' ὅλου τρε-

πόμενον καὶ μεταβάλλον ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς καθ' ἕξινδιάθεσιν

μεταβολαῖς κακίαν τε γίνεσθαι καὶ ἀρετήν, καὶ μηδὲν ἔχειν ἄλογον ἐν

ἑαυτῷ, λέγεσθαι δ' ἄλογον, ὅταν τῷ πλεονάζοντι τῆς ὁρμῆς ἰσχυρῷ γενο-

μένῳ καὶ κρατήσαντι πρός τι τῶν ἀτόπων παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον

ἐκφέρηται· (D) καὶ γὰρ τὸ πάθος εἶναι λόγον πονηρὸν καὶ ἀκόλαστον

ἐκ φαύλης καὶ διημαρτημένης κρίσεως σφοδρότητα καὶ ῥώμην προσλα-

βόντα.

Πλούταρχος, Ἠθικὰ 441 C, D (Περὶ ἠθ. ἀρετῆς 3):

Ἀπὸ κοινοῦ ὅλοι αὐτοὶ (ὁ Μενέδημος, ὁ Ἀρίστων, ὁ Ζήνων, ὁ Χρύσιπ-

πος) θεωροῦν, ὅτι ἡ ἀρετὴ τοῦ ἡγεμονικοῦ εἶναι κάποια διάθεση τῆς

ψυχῆς καὶ δύναμη, ποὺ γεννιέται ἀπὸ τὸν λόγο, ἢ μᾶλλον εἶναι ἡ ἴδια

λόγος, ποὺ βρίσκεται σὲ ὁμολογία μὲ τὸν ἑαυτό του, σταθερὴ καὶ ἀμε-

τάπτωτη· καὶ θεωροῦν, ὅτι τὸ παθητικὸ καὶ τὸ ἄλογο δὲν διακρίνεται

ἀπὸ τὸ λογικὸ μὲ κάποια διαφορὰ καὶ κάποια φύση, ἀλλὰ εἶναι τὸ ἴδιο

μέρος τῆς ψυχῆς, ποὺ ὀνομάζουν διάνοια καὶ ἡγεμονικό, ποὺ μετατρέ-

πεται ὁλωσδιόλου καὶ μεταβάλλεται στὰ πάθη καὶ στὶς μεταβολὲς σύμ-

φωνα μὲ τὴ συνήθεια ἢ τὴ διάθεση καὶ ὅτι γίνεται κακία καὶ ἀρετὴ καὶ ὅτι

δὲν ἔχει μέσα του τίποτε τὸ ἄλογο, λέγεται ὅμως ἄλογο, ὅταν μὲ τὸν

πλεονασμὸ τῆς ὁρμῆς, ποὺ καθίσταται ἰσχυρὴ καὶ ἐπικρατεῖ, φέρεται

πρὸς κάτι ἄτοπο παρὰ τὴν ἐκλογὴ τοῦ λογικοῦ. Γιατὶ τὸ πάθος εἶναι

πονηρὸς λόγος κι' ἀκόλαστος, ποὺ προσλαμβάνει σφοδρότητα καὶ δύ-

ναμη ἀπὸ φαύλη καὶ ἐντελῶς παραπλανημένη κρίση.

Σχόλια: 

ἀπ. 226:
Μᾶς δίνεται ὁ ὁρισμὸς τῆς ἀρετῆς ποὺ εἶναι «διάθεσις» τῆς ψυχῆς καὶ λόγος ποὺ βρίσκεται σὲ συμφωνία μὲ τὸν ἑαυτό του. Γιὰ τὴν ἑρμηνευτικὴ προσέγγιση τοῦ ὅρου «διάθεσις» καὶ «ὁμολογία» δὲς πιὸ πάνω τὶς παρατηρήσεις στὸ 212, 212α, 212β καὶ στὸ 215β. Δίπλα στὸν λόγο γίνεται ὅμως ἀναφορὰ καὶ στὸ παθητικὸ τῆς ψυχῆς καὶ προβάλλεται ἡ ἄποψη ὅτι δὲν διακρίνεται ἀπὸ τὸ λογικό. Ὁ Πλούταρχος ἐκθέτει πιθανόν, ὅταν λέει γιὰ τὸ ἡγεμονικὸ «μηδὲν ἄλογον ἔχειν ἐν ἑαυτῷ», κυρίως τὶς ἀπόψεις τοῦ Χρυσίππου. Ἂν ἀσπαζόταν αὐτὴ τὴν ἄποψη καὶ ὁ Ζήνων μὲ κάποια ἀπόκλιση ἀπ' αὐτή, αὐτὸ ἀποτελεῖ ἕνα ἐρώτημα. Τὸ ἄλογο, ὅπως δίδεται ἐδῶ, δὲν εἶναι κάτι αὐτόνομο, μιὰ ἰδιαίτερη δύναμη τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ μιὰ παρεκτροπὴ ἢ μιὰ μεταβολὴ τοῦ λογικοῦ, ποὺ τὴ χαρακτηρίζει, σύμφωνα μὲ τὸν ζηνώνειον ὁρισμόν, ὁ πλεονασμὸς τῆς ὁρμῆς. Τὸ πάθος εἶναι ἀκόλαστος, δηλ. ἄμετρος λόγος.
Ἡ διαφορὰ ὡς πρὸς τὴ σύλληψη τοῦ πάθους μεταξὺ Ζήνωνος καὶ Χρυσίππου μᾶς δίνεται ἀπὸ τὸν Ποσειδώνιο καὶ διατυπώνεται ἀπὸ τὸν Γαληνὸ (ἀπ. 229 καὶ 229α καὶ β). Ὡστόσο ἀποτελεῖ πρόβλημα ἂν ἡ προβαλλόμενη αὐτὴ διαφορά, ὅτι ὁ Χρύσιππος θεωροῦσε τὰ πάθη πλανημένες κρίσεις, ἐνῶ ὁ Ζήνων τὰ θεωρεῖ προκαλούμενες ἀπὸ τὶς κρίσεις κινήσεις καὶ ταραχὲς τῆς ψυχῆς, δὲν ἀποτελεῖ μιὰ ἔκφραση τῶν ἀπόψεων τοῦ ἴδιου τοῦ Ποσειδώνιου.
Τὸ παθητικὸ καὶ τὸ ἄλογο δὲν διακρίνεται ἀπὸ τὸ λογικό... ἀλλὰ εἶναι τὸ ἴδιο τὸ μέρος τῆς ψυχῆς ποὺ ὀνομάζουν ἡγεμονικό. Δὲν ἔχουμε δηλ. ἐδῶ δυὸ διαφορετικὲς δυνάμεις τῆς ψυχῆς, τὸν λόγο καὶ τὸ ἄλογον, ὅπως στὸν Πλάτωνα, ἀλλὰ μιὰ δύναμη, τὸν λόγο, τὸ ἡγεμονικό. Αὐτὸ εἶναι ποὺ μεταβάλλεται σὲ κάτι παθητικό, ὅταν πλεονάζει. Τὸ πάθος εἶναι πονηρός, ἀκόλαστος, δηλ. ἄμετρος λόγος καὶ παραπλανημένη κρίση.
Φαίνεται ὡστόσο, ὅτι ὁ ὁρισμὸς τῶν παθῶν ὡς ἐσφαλμένων κρίσεων προέρχεται ἀπὸ τὸν Χρύσιππο. Ἀλλὰ καὶ ἡ αἴσθηση-παράσταση καὶ ἡ κρίση δὲν πρέπει νὰ εἶναι ἄσχετα μὲ τὴν πρόκληση τῶν παθῶν στὸν Ζήνωνα. Παρατηροῦμε ὅτι τὸ ἠθικὸ δίλημμα τοῦ ἀνθρώπου γιὰ τοὺς Στωικοὺς ἔγκειται στὴν ἐναρμόνιση μὲ τὸν λόγο ἢ στὴν ἐκτροπὴ σὲ μιὰ παρὰ τὸν λόγο συμπεριφορά. Ὅπως ἔχουμε λοιπὸν τὴν ἀντίθεση τοῦ κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν, ἔτσι ἔχουμε καὶ τὴν ἀντίθεση τοῦ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον καὶ τοῦ παρὰ τὸν λόγον. Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ὁ πλεονασμός, ποὺ φέρεται πρὸς τὸ παρὰ τὸν λόγον. Αὐτὴ ἡ φορὰ (φέρεται) δηλώνει τὴν ὑπερβολικὴ τάση, τὸν πλεονάζοντα τόνο τῆς ψυχῆς, ποὺ ὁδηγεῖ στὴν κακία. Κίνηση, ταραχή, ὑπέρμετρη φορὰ εἶναι χαρακτηριστικὰ ποὺ ἀποδίδει ὁ Ζήνων στὰ πάθη.
Σύμφωνα μὲ τὸν Γαληνὸ ὑπάρχουν τρεῖς ἀπόψεις γιὰ τὴ φύση τῶν παθῶν: 1. Ὅτι δὲν σχετίζονται μὲ τὸν λογισμὸ ἢ τὴν κρίση (ἔτσι ὁ Πλάτων καὶ ὁ Ποσειδώνιος). Ὁ Κλεάνθης, λέει, εἶχε τὴν ἴδια ἄποψη. 2. Ὅτι εἶναι κρίσεις, ὅπως ὑποστηρίζει ὁ Χρύσιππος, καὶ 3. Ὅτι βρίσκονται ἀνάμεσα σ' αὐτὰ τὰ δύο ἄκρα, ὅπως πρεσβεύει ὁ Ζήνων, ποὺ θεωρεῖ τὰ πάθη «ἐπιγινόμενα ταῖς κρίσεσι». Φαίνεται ὅτι ὁ Ζήνων συνδέει τὰ πάθη ἔμμεσα μὲ τὶς κρίσεις, ὡς ἐπιπτώσεις, ποὺ προκαλοῦνται ἀπ' αὐτές.