You are here

215

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Plutarchus, De Stoicorum repugnantiis 1034C-E:
Πλούταρχος, Περὶ Στωικῶν ἐναντιωμάτων 1034C-E:

(1) Ὁ Ζήνων ἀποδέχεται περισσότερες ἀρετὲς σύμφωνα μὲ τὶς διαφορές

των, ὅπως ὁ Πλάτων, π.χ. τὴ φρόνηση, τὴν ἀνδρεία, τὴ σωφροσύνη, τὴ

δικαιοσύνη, ποὺ τὶς θεωρεῖ ἀχώριστες κι ὅμως διαφορετικές, ποὺ διακρί-

νονται μεταξύ τους. (2) Καὶ πάλι ὁρίζοντας τὴν κάθε μιὰ ἀπ' αὐτές, τὴν

μὲν ἀνδρεία λέει, ὅτι εἶναι φρόνηση σὲ πράγματα ποὺ πρέπει νὰ ἀντέχει

κανεὶς καὶ τὴ σωφροσύνη φρόνηση σὲ πράγματα ποὺ ἐκλέγουμε, τὴ δὲ

φρόνηση, ποὺ ἰδιαίτερα ὀνομάζουμε φρόνηση, σὲ πράγματα ποὺ ἐνερ-

γοῦμε, τὴ δὲ δικαιοσύνη φρόνηση σὲ πράγματα ποὺ πρέπει νὰ διαμοι-

ράζει κανείς, παραδεχόμενος, ὅτι ἡ ἀρετὴ εἶναι μία, κι' ὅτι φαίνεται νὰ

διαφέρει ὡς πρὸς τὰ πράγματα καὶ τὶς ἐνέργειες. (3) Καὶ γύρω ἀπὸ τὰ

θέματα αὐτὰ δὲν φαίνεται μόνο ὁ Ζήνων νὰ ἀντιμάχεται τὸν ἑαυτό του,

ἀλλὰ καὶ ὁ Χρύσιππος καταμαρτυρώντας στὸν Ἀρίστωνα ὅτι, ἐνῶ δε-

χόταν ὅτι ἡ ἀρετὴ εἶναι μία, ἔλεγε ὅτι οἱ ἄλλες εἶναι σχέσεις, (4) καὶ

συνηγοροῦσεμὲ τὸν Ζήνωνα, ποὺ ἔτσι ὅριζε τὴν κάθε ἀρετή.

Σχόλια: 

ἀπ. 215:
Ὁ Ζήνων, ὅπως βλέπουμε, διακρίνει τὶς τέσσερις θεμελιώδεις ἀρετές, ὅπως τὶς γνωρίζουμε ἀπὸ τὴ σωκρατική, πλατωνικὴ παράδοση: φρόνηση, σωφροσύνη, ἀνδρεία, δικαιοσύνη. Ἔτσι ἡ στωικὴ ἠθικὴ φαίνεται νὰ βρίσκεται στὴν τροχιὰ τῆς παράδοσης αὐτῆς, οἱ διαφορὲς ὅμως ποὺ τὴ χωρίζουν ἀπ' αὐτὴν εἶναι σημαντικές. Τίθεται καὶ πάλι τὸ ἐρώτημα γιὰ τὴν ἑνότητα καὶ τὴν πολλότητα τῶν ἀρετῶν, ποὺ ἀπασχόλησε τὸν Πλάτωνα. Ἔτσι στὸν πλατωνικὸ «Πρωταγόρα» βεβαιώνεται ἡ ἀνάγκη τῆς ἑνότητας τῶν ἀρετῶν, ποὺ ἀποτελοῦν ὅλες γνώση τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ. Στὴν Πολιτεία οἱ ἀρετὲς χωρίζονται μὲ βάση τὴ διαίρεση τῆς ψυχῆς σὲ δυνάμεις καὶ τὴ διαίρεση τῆς πολιτείας σὲ λειτουργίες. Ἔχουμε ἔτσι μιὰ ἑνότητα μέσα στὴν πολλότητα, ποὺ παίρνει δύο ὄψεις, τὴν ψυχολογικὴ καὶ τὴν κοινωνική.
Στὸν Ζήνωνα ἡ τοποθέτηση ἀπέναντι στὸ πρόβλημα τῆς ἑνότητας τῆς ἀρετῆς εἶναι διαφορετική. Καὶ τοῦτο, γιατὶ ἡ ἀρετὴ κατανοεῖται ὡς διάθεση τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς, εἶναι μιὰ δύναμη τοῦ λόγου καὶ ὄχι ἔκφραση τῶν πολλῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς. Ἔχουμε δηλ. ἕνα εἶδος μονισμοῦ καὶ ὄχι ἰσορροπίας.
Πῶς ὅμως νοεῖται ἡ ἑνότητα τῶν ἀρετῶν κατὰ τὸν Ζήνωνα καὶ ποιὰ ἡ διαφορά του, ἂν ὑπάρχει, πρὸς τὸν μαθητὴ τοῦ Ἀρίστωνα, ποὺ ἐπέμενε στὴν ἄρρηκτη αὐτὴ ἑνότητα, ὅπως τὴ βλέπει ὁ Χρύσιππος ἐπικαλούμενος τὸν Ζήνωνα ἐναντίον του; Σύμφωνα μὲ τὸν Πλούταρχο (215) ὁ Ζήνων δεχόταν ὅτι οἱ ἀρετὲς εἶναι πολλὲς ἀλλὰ ἀχώριστες στὴν ἑνότητά τους. Ἡ διαφορά τους βρισκόταν στὴ διαφορετικὴ σχέση τους πρὸς τὰ πράγματα. Ὅλες οἱ ἀρετὲς εἶναι φρονήσεις, ἀλλὰ ἡ μιὰ εἶναι φρόνηση ὡς πρὸς τὰ πράγματα, ποὺ πρέπει νὰ ἀντέχει κανεὶς (ἀνδρεία), ποὺ πρέπει νὰ μοιράζει κανεὶς (δικαιοσύνη) κτλ. Ἀποτελεῖ ὅμως αὐτὴ μιὰ διαφορετικὴ θέση ἀπὸ ἐκείνη τοῦ Ἀρίστωνος; Αὐτὸ δὲν φαίνεται. Ὁ Ἀρίστων παρουσιάζεται νὰ ὑποστηρίζει τὴν ἀδιαχώριστη ἑνότητα τῶν ἀρετῶν δεχόμενος τὴν ἐξωτερικὴ αὐτὴ διαφοροποίηση ὡς σχέση πρὸς τὰ πράγματα. Ποιὸ εἶναι τότε αὐτό, ποὺ τὸν χωρίζει ἀπὸ τὸν Ζήνωνα; Μήπως ὁ Ζήνων ἀλλὰ καὶ ὁ Χρύσιππος, διερωτᾶται ὁ Πλούταρχος, ἀντιφάσκουν ὑποστηρίζοντας ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ ἀνάμεσά τους;
Ἂν προσέξουμε αὐτό, ποὺ λέει ὁ Χρύσιππος, ὅτι ἡ ἀρετὴ συνίσταται «κατὰ τὸ ποιόν», «ἰδίᾳ ποιότητι», τότε κατανοοῦμε τὴ διαφορά, ποὺ χωρίζει τὸν Ζήνωνα ἀπὸ τὸν Ἀρίστωνα. Γιὰ νὰ κατανοήσουμε τὴ θέση τοῦ Χρυσίππου, πρέπει νὰ ὑποθέσουμε, ὅτι ὁ Ζήνων πολὺ πιθανὸν νὰ εἶχε διαγνώσει ὅτι οἱ διαφορὲς τῶν ἀρετῶν δὲν συνίστανται μόνο στὶς ἐξωτερικὲς σχέσεις (πρός τι πως ἔχον), ὅπως φαίνεται στὸ ἀπ. 215, ἀλλὰ κυρίως σὲ ἐσωτερικὲς (ἰδίᾳ ποιότητι). Ἡ ἀρετὴ εἶναι μία, γιατὶ ἔχει τὸ ἴδιο ποιοτικὰ ὑποκείμενο, τὸ ἡγεμονικὸ (ὅπως τὸ ἴδιο ὑποκείμενο ἔχουν καὶ ἡ φαντασία, ἡ συγκατάθεση, ἡ ὁρμὴ καὶ ὁ λόγος). Εἶναι αὐτὸ τὸ ἡγεμονικό, ποὺ προσλαμβάνει τὶς τέσσερις ποιότητες τῶν ἀρετῶν οἱ ὁποῖες ἔχουν μιὰ κοινὴ οὐσία. Ὅλες οἱ ἀρετὲς ἔχουν κοινὰ «θεωρήματα» (Στοβ. Ἐκλ. ΙΙ, p. 63, 6W), ὡστόσο ἡ κάθε μιὰ ἔχει καὶ τὰ θεωρήματα τῆς δικῆς της προοπτικῆς. Αὐτὴ τὴν ἄποψη, τῆς διαφορετικῆς τοποθέτησης τοῦ Ἀρίστωνος ἀπέναντι στὸν Ζήνωνα, ἐνισχύουν οἱ μαρτυρίες τοῦ Πλουτάρχου σ' ὅ,τι ἀφορᾶ τὸν Ἀρίστωνα (Ἠθ. 440Ε: «τῇ μὲν οὐσίᾳ μίαν (τὴν ἀρετήν)... τῷ δὲ πρός τί πως διαφόρους καὶ πλείονας»), καὶ τοῦ Γαληνοῦ σ' ὅ,τι ἀφορᾶ τὸν Χρύσιππο (Περὶ τῶν καθ' Ἱππ. 586, 1-4: «δείκνυσι οὐκ ἐν τῇ πρός τι σχέσει γινόμενον τὸ πλῆθος τῶν ἀρετῶν... ἀλλὰ ἐν ταῖς οἰκείαις οὐσίαις ὑπαλλαττομέναις κατὰ ποιότητα»). Ἐξ ἄλλου ὁ Διογ. Λαέρτ. 7. 161 ἀφήνει νὰ διαφανεῖ ὅτι ὁ Ζήνων δὲν στηρίζει τὴ διάκριση τῶν ἀρετῶν σὲ ἐξωτερικὲς σχέσεις (στὸ «πρός τί πως ἔχειν», ὅπως ὁ Ἀρίστων).
Γιὰ τὴ συζήτηση τοῦ θέματος δὲς A. Graeser, Zenon1, σσ. 138-144. Ἡ μείξη ποιότητας καὶ οὐσίας ἀναφέρεται στὸν Ζήνωνα ποὺ καταφεύγει στὴν ἀλληγορικὴ ἑρμηνεία τοῦ Τιτάνα Κοίου. Εἶναι λοιπὸν πολὺ πιθανὸν ὅτι ὁ Ζήνων εἶχε ἐπίγνωση τοῦ ὅλου προβλήματος τῆς διαφοροποίησης τῶν ἀρετῶν.

  1. Graeser, A. (1975), Zenon von Kition, Berlin-New York.