You are here

159

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos 8.11-12:

(1) ἦν δὲ καὶ ἄλλη τις παρὰ τούτοις διάστασις καθ' ἣν οἱ μὲν περὶ τῷ

σημαινομένῳ1  τὸ ἀληθές τε καὶ ψεῦδος ὑπεστήσαντο, οἱ δὲ περὶ τὴ φωνῇ,

οἱ δὲ περὶ τῇ κινήσει τῆς διανοίας. (2) καὶ δὴ τῆς μὲν πρώτης δόξης

προεστήκασιν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς τρία φάμενοι συζυγεῖν ἀλλήλοις, τό τε

σημαινόμενον καὶ τὸ σημαῖνον καὶ τὸ τυγχάνον, ὧν σημαῖνον μὲν εἶναι

τὴν φωνήν, οἷον τὴν Δίων, σημαινόμενον δὲ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα τὸ ὑπ'

αὐτῆς δηλούμενον καὶ οὗ ἡμεῖς μὲν ἀντιλαμβανόμεθα τῇ ἡμετέρᾳ παρυ-

φισταμένου διανοίᾳ, οἱ δὲ βάρβαροι οὐκ ἐπαΐουσι καίπερ τῆς φωνῆς

ἀκούοντες, τυγχάνον δὲ τὸ ἐκτὸς ὑποκείμενον, ὥσπερ αὐτὸς ὁ Δίων.

(3) τούτων δὲ δύο μὲν εἶναι σώματα καθάπερ τὴν φωνὴν καὶ τὸ τυγχά-

νον, ἓν δὲ ἀσώματον, ὥσπερ τὸ σημαινόμενον πρᾶγμα, καὶ λεκτόν, ὅπερ

ἀληθές τε γίνεταιψεῦδος.

  1. 1-2 τῷ σημαινομένῳ Bekker: τὰ σημαινόμενα codd.
Σέξτος Ἐμπειρικός, Πρὸς μαθηματικοὺς 8.11-12:

(1) Ὑπῆρχε καὶ ἄλλη διαφορὰ ἀπόψεων (μεταξὺ τῶν φιλοσόφων) ὡς

πρὸς τὴν ἀλήθεια· μερικοὶ τοποθετοῦσαν τὴν ἀλήθεια καὶ τὸ ψεῦδος στὸ

σημαινόμενο, ἄλλοι στὴ φωνητικὴ διατύπωση, ἄλλοι δὲ γύρω ἀπὸ τὴ

διεργασία τῆς διάνοιας. (2) Τὴν πρώτη ἄποψη τὴν ὑπερασπίζονταν οἱ

Στωικοί, ποὺ ἔλεγαν ὅτι τρία πράγματα βρίσκονται μεταξύ τους σὲ συ-

ζυγία, τὸ σημαινόμενο, τὸ σημαῖνον καὶ τὸ ὑπάρχον, ἀπὸ τὰ ὁποῖα ση-

μαῖνον εἶναι ἡ φωνητικὴ διατύπωση (λέξη), ὅπως Δίων, σημαινόμενο τὸ

ἴδιο τὸ πράγμα, ποὺ δηλώνεται ἀπ' αὐτὴν καὶ τὸ ὁποῖο ἀντιλαμβανό-

μαστε, καθὼς ὑφίσταται στὴ διάνοιά μας, καὶ ποὺ οἱ ξενόγλωσσοι δὲν

καταλαβαίνουν, ἂν καὶ ἀκούουν τὴ φωνή, ὑπάρχον δὲ εἶναι τὸ ἐξωτερι-

κὸ ἀντικείμενο, γιὰ παράδειγμα ὁ ἴδιος ὁ Δίων. (3) Ἀπ' αὐτὰ δὲ δύο εἶναι

σώματα, ὅπως ἡ φωνητικὴ διατύπωση (λέξη) καὶ τὸ ὑπάρχον ἀντικείμε-

νο, ἕνα ὅμως ἀσώματο, ὅπως εἶναι τὸ σημαινόμενο πράγμα, ποὺ εἶναι

καὶ λεκτόν, τὸ ὁποῖο εἶναι ἀληθὲς ἢ ψευδές.

Σχόλια: 

ἀπ. 159 καὶ 159α:
Τὸ ἀπ. 159 (Σέξτος, Μαθ. 8.11-12) ἀναφέρεται στὴ βασικὴ συζυγία: 1) τὸ σημαῖνον (φωνητικὴ διατύπωση, λέξη), 2) τὸ σημαινόμενον (τὸ δηλωνόμενο πράγμα ὅπως ὑφίσταται στὴ διάνοιά μας) καὶ ποὺ ὀνομάζεται καὶ λεκτὸν καὶ 3) τὸ ὑπάρχον, τὸ ἐξωτερικὸ ἀντικείμενο.
Ἡ συζυγία αὐτὴ εἶναι, ὅπως ἀναφέραμε, βασικῆς σημασίας γιὰ τὴ στωικὴ θεωρία τῆς γλώσσας, τὴ λογικὴ καὶ τὴν ὀντολογία, γιατὶ δηλώνει τὸν στενὸ συσχετισμό τους καὶ συνάμα τὰ διαφορετικά τους ἐπίπεδα. Ἡ διάκριση αὐτὴ διαφοροποιεῖται ριζικὰ ἀπὸ τὴν πλατωνικὴν-ἀριστοτελική, στὴν ὁποία ὑπάρχει μιὰ θεμελιώδης ἰσομορφία καὶ μορφικὴ ἀντιστοιχία μεταξὺ σκέψης καὶ πράγματος, γιατὶ στὴ στωικὴ συζυγία τὰ σημαινόμενα λεκτά, δηλ. οἱ σκέψεις, ποὺ ἀναφέρονται στὰ πράγματα, εἶναι ἀσώματα, εἶναι δηλ. ἀφαιρέσεις, ποὺ δὲν ἔχουν καμιὰ πραγματικὴ ὑπόσταση. Σωματικὰ εἶναι ἡ φωνητικὴ διατύπωση (οἱ λέξεις) καὶ τὰ ἐξωτερικὰ ἀντικείμενα. Τὴ διαφοροποίηση αὐτὴ τὴ βλέπουμε καὶ στὸ ἀπ. 159α (Seneca, Ep. 117. 13). Τὰ πράγματα, ὅπως λέει, αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ὁ συγκεκριμένος, αὐτὸ τὸ ἄλογο, εἶναι σωματικά. Σ' αὐτὰ κατευθύνω τὰ μάτια καὶ τὴ σκέψη μου. Ὅταν λέω ὅμως «Ὁ Κάτων βαδίζει», εἶναι μιὰ ἔκφραση γιὰ ἕνα σωματικὸ ἀντικείμενο, μιὰ πρόταση, ἕνα λεκτόν, ποὺ δὲν ἔχει σωματικὴ ὑπόσταση. Μόνο ἡ ἀναφορὰ αὐτὴ ἀληθεύει ἢ ψεύδεται. Ὁ Ζήνων εἶχε λοιπὸν προχωρήσει σ' ἕνα εἶδος νομιναλισμοῦ ὅσον ἀφορᾶ τὶς ἔννοιες τῶν πραγμάτων, ποὺ τὶς θεωρεῖ ἀφαιρέσεις τοῦ νοῦ μας ἐκφραζόμενες μὲ λέξεις (λεκτά), ποὺ συνοδεύονται ὡστόσο ἀπαραίτητα ἀπὸ τὶς φαντασίες, δηλ. τὶς παραστάσεις, ποὺ μᾶς ἀποκαλύπτουν οἱ αἰσθήσεις ὠθώντας τὸν νοῦ μας νὰ συγκατατεθεῖ στὰ πράγματα. (Βλ. Διογ. Λαέρτ. 7. 63: «φασὶ δὲ τὸ λεκτὸν εἶναι τὸ κατὰ φαντασίαν λογικὴν ὑφιστάμενον» καὶ Σέξτος Πρὸς λογ. 2. 70: «λεκτὸν δὲ ὑπάρχειν φασὶ τὸ κατὰ λογικὴν φαντασίαν ὑφιστάμενον, λογικὴν δὲ εἶναι φαντασίαν καθ' ἣν τὸ φαντασθέν ἐστι λόγῳ παραστῆσαι.»)
Παρατηροῦμε λοιπὸν ἐδῶ μιὰ στενὴ συνυφὴ γλωσσικῆς ἔκφρασης, νοητικῆς σύλληψης καὶ κατ' αἴσθηση παράστασης. Ἀπὸ τὴ μιὰ λοιπὸν ἡ ἀφαίρεση τῆς σκέψης καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ἡ ἀναφορὰ στὴ συγκεκριμένη, ἐμπειρικὴ πραγματικότητα ἀποτελοῦν δυὸ συνιστῶσες, ποὺ συγκροτοῦν μιὰ διαφορετικὴ γνωστικὴ καὶ ὀντολογικὴ σχέση, ποὺ δὲν στηρίζεται στὶς οὐσίες-ἰδέες. Ὁ Ζήνων ἀντιμαχόταν, ὅπως εἴδαμε, τὶς πλατωνικὲς ἰδέες καὶ ἀμφισβητοῦσε τὴ μεταφυσική τους ὑπόσταση (Στοβ. Ἐκλ. Ι 136, 21 - 137, 6 καὶ Ἀέτιος Περὶ ἀρεσκ. Ι 10, 5). Ὁ Ζήνων θεωροῦσε τὶς ἰδέες ἀνύπαρκτες. Δεχόταν μόνο τὰ ἐννοήματα, ποὺ χαρακτήριζε «φαντάσματα τῆς ψυχῆς», «ὡσανεί τινα καὶ ὡσανεί ποια», εἰκόνες τῆς ψυχῆς μας στερούμενες συγκεκριμένης ὕπαρξης.
Σημ. Ἡ συζήτηση γύρω ἀπὸ τὴ σημασία τῶν λεκτῶν ἀφήνει πολλὰ ἐρωτηματικὰ (βλ. καὶ σημ. 10). Μαζὶ μὲ τὸν B. Mates (Stoic Logic1, 33 κ.ἑ.) καὶ ὁ G. Watson2 θεωρεῖ τὰ λεκτὰ ὡς «patterns which the mind tends naturally to impose on reality». Ὁ Kneal ἀντίθετα (The Development of Logic3, 153) ἔχει τὴν ἄποψη ὅτι «the true proposition has a structure corresponding to a similar structure in the object described». Μὲ τὴν ἄποψη, ὅτι τὰ λεκτὰ εἶναι κάτι, ποὺ ἐπιβάλλει ὁ νοῦς μας στὰ πράγματα (Watson), διαφωνεῖ καὶ ὁ A.A. Long (Problems in Stoicism4, σ. 94) προβάλλοντας τὴν ἀναφορὰ τῶν λεκτῶν στὴν ἐμπειρία. Ὅταν οἱ Στωικοὶ λένε, «it is day», αὐτό, κατὰ τὸν Long, «is a statement which describes an empirical situation.» Ὁ Graeser ἀπὸ τὴν ἄλλη (Zenon5, σ. 27) ἀντιπαρατηρεῖ ὅτι «bejaht oder verneint wird nicht eine Tatsache, sondern der Sinn des Satzes.»
Θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε, ὅτι τὸ λεκτὸ ὡς πρόταση ἀποφαίνεται γιὰ τὰ πράγματα, ἑπομένως ἀποτελεῖ ἀναφορὰ σ' αὐτά. Οὔτε ἐπιβάλλεται σ' αὐτὰ ὡς κάτι αὐθαίρετο, οὔτε ἁπλῶς ἀντιστοιχεῖ, ἀλλὰ ἡ λειτουργία τοῦ λεκτοῦ εἶναι νὰ φανερώνει τὴν πραγματικὴ σχέση. Λειτουργεῖ φανερωτικὰ ἐκφράζοντας μὲ λόγο αὐτό, ποὺ ἡ «φαντασία» φέρνει στὸ φῶς. Δές: Κ. Π. Μιχαηλίδη: «Ἡ στωικὴ ἔννοια τῶν λεκτῶν»6 (Κέντρο Ἐπιστ. Ἐρευνῶν, Φιλοσοφικὸν Παράρτ. ΙΙ, Στωικισμός, Λευκωσία 1985, σσ. 157-190).
Τέλος, ἂν καὶ ὁ ὅρος «λεκτὰ» δὲν φαίνεται σαφῶς ἀπὸ τὶς μαρτυρίες, ὅτι ἔχει εἰσαχθεῖ ἀπὸ τὸν Ζήνωνα, ἐν τούτοις ἡ ἀδιαμφισβήτητη ἀναφορά του σὲ ἀξιώματα, τὰ ὁποῖα ἀληθεύουν ἢ ψεύδονται καὶ ὁ συσχετισμὸς τῆς καταληπτικῆς φαντασίας μὲ τὴ γλωσσικὴ ἔκφραση καθιστᾶ ἀναγκαία τὴν ὑπόθεση, ὅτι εἰσηγητὴς τῆς χρήσης τοῦ ὅρου αὐτοῦ θὰ πρέπει πιθανότατα νὰ εἶναι ὁ Ζήνων. Θὰ διαφωνοῦσα λοιπὸν στὸ σημεῖο αὐτὸ μὲ τὸν Frede (Die stoische Logik7, σσ. 14-15 καὶ 26), ποὺ ἀποδίδει στὸν Κλεάνθη τὴν πρώτη χρήση τῶν λεκτῶν.
Ὡς πρὸς τὴ σημασία τῆς στωικῆς λογικῆς τέλος ἡ Mme Virieux8 συνοψίζει τὶς κρίσεις της μὲ τὰ ἀκόλουθα (ἔ.ἀ., σ. 153): «Αὐτὴ (δηλ. ἡ στωικὴ λογικὴ) μοιάζει μ' ἐκείνη τοῦ Stuart Mill: συγκεκριμένα καὶ ἀτομικὰ δεδομένα τῆς κρίσης· ὁρισμοὶ καθαρὰ ὀνομαστικοὶ (ἀρίθμηση τῶν ἰδιοτήτων ἑνὸς ὑποκειμένου)· συμπεράσματα καὶ προτάσεις ὑποθετικὲς κτλ. Ἡ λογικὴ τῆς Στοᾶς ἔχει τὴν τάση νὰ εἶναι ἐπαγωγική. Ὑπάρχει μιὰ κάποια διακύμανση στὴ στωικὴ λογικὴ μεταξὺ μιᾶς τάσης πρὸς τὸν ἐμπειρισμὸ καὶ μιᾶς ἄλλης πρὸς τὸν λογικὸ φορμαλισμό: καὶ εἶναι ἐξ αἰτίας αὐτοῦ τοῦ τελευταίου –στὸ χῶρο τῆς καθαρῆς λογικῆς– ποὺ οἱ Lukasiewicz9 καὶ Reymond10 ἔχουν ἀνακαλύψει συγχρόνως τὴν ἀναντίρρητη ὁμοιότητα, ποὺ ὑφίσταται μεταξὺ τῆς λογιστικῆς καὶ τῆς στωικῆς διαλεκτικῆς».
Ὡστόσο πρόσφατα ἄλλοι μελετητὲς ἐξέφρασαν ἀμφιβολίες σὲ ποιὸ βαθμὸ ὁ συσχετισμὸς τῆς νεώτερης λογικῆς μὲ τὴ στωικὴ θὰ μποροῦσε νὰ βοηθήσει στὴν ὀρθὴ κατανόηση τῆς δευτέρας. Δές: W.H. Hay, «Stoic use of logic»11, Archiv für Geschichte der Philosophie 51 (1969) καὶ Charles Kahn, Stoic Logic and Stoic Logos12, σσ. 158-172. Δὲς ἐπίσης A.A. Long «Language and thought in Stoicism»4, Problems in Stoicism, κεφ. 5.

  1. Mates, B. (1973), Stoic Logic, Berkeley.
  2. Gerald, W. (1966), The stoic theory of knowledge , Belfast.
  3. Kneal, W. & Kneal M. (1962), The development of Logic , Oxford.
  4. Long, A. A. (1971), Problems in Stoicism , London.a↑ b↑
  5. Graeser, A. (1975), Zenon von Kition, Berlin-New York.
  6. Μιχαηλίδης, Κ. (1985), Ἡ στωικὴ ἔννοια τῶν λεκτῶν , Ἐπετηρὶς Κέντρου Ἐπιστημονικῶν Ἐρευνῶν, Φιλοσοφικὸν Παράρτημα 157-190.
  7. Frede, M. (1974), Die stoische Logik, Göttingen.
  8. Virieux-Reymond, A. (1950), La logique et l'épistémologie des Stoïciens, Lausanne.
  9. Lukasiewicz, J. (1935), Zur Geschichte der Aussagenlogik , Leipzig.
  10. Reymond, A. (1929), La logique stoïcienne, Revue de théol. et de phil. modern 161-171.
  11. Hay, W. H. (1969), Stoic use of logic, Archiv für Geschichte der Philosophie 51.2: 145-157.
  12. Kahn, C. (1969), Stoic logic and stoic Logos, Archiv für Geschichte der Philosophie 51.2: 158-172.