You are here

151

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

[Theodosius], De grammatica p. 17, 17-31 Göttling:

Μέρη1 δὲ τοῦ λόγου κατὰ τοὺς φιλοσόφους πέντε· ὄνομα, προσηγορία,

ῥῆμα, σύνδεσμος καὶ ἄρθρον . Ὄνομά ἐστι μέρος λόγου σημαῖνονἰδίαν

ποιότητα, οἷον «Δίων». Προσηγορία ἐστὶ μέρος λόγου σημαῖνον2 κοινὴν

ποιότητα, οἷον «ἄνθρωπος». Ῥῆμά ἐστι μέρος λόγου σημαῖνον ἄπτωτον3

κατηγόρημα. Σύνδεσμός ἐστι μέρος λόγου ἄπτωτον συνδοῦν τὰ μέρη τὰ

λοιπὰ τοῦ λόγου. Ἄρθρον ἐστὶ μέρος λόγου πτωτικόν, διορίζον τὰ γένη

τῶν ὀνομάτων καὶ τοὺς ἀριθμούς. Παρέπεται δὲ τῷ λόγῳ πέντε· ἑλλη-

νισμός, σαφήνεια, συντομία, πρέπον καὶ διασκευή. Ἰστέον δέ, ὅτι τὰ μέρη

τοῦ λόγου καλοῦσιν οἱ φιλόσοφοι στοιχεῖα· ὥσπερ γὰρ τὰ στοιχεῖα ἀπο-

τελοῦσι τὰς συλλαβάς, καὶ τὰ κοσμικὰ στοιχεῖα ἀποτελοῦσι τὰ ἀνθρώ-

πινα σώματα καὶ τὰ ἄλλα, οὕτω καὶ ταῦτα συνερχόμενα4 ἀπαρτίζουσι

τὸν λόγον.

  1. 1 Μέρη scripsi: Περὶ Göttling
  2. 2-3 ‹ἰδίαν-σημαῖνον add. Egli (viva voce), Hülser
  3. 4 ἄπτωτον] ἀσύνθετον Egli dubit.
  4. 11 συνερχόμενα Hülser: ἀπερχόμενα Göttling.
Θεοδόσιος, Περὶ γραμματικῆς p. 17, 17-31 Göttling:

Τὰ μέρη τοῦ λόγου κατὰ τοὺς φιλοσόφους εἶναι πέντε· ὄνομα (κύριο),

προσηγορικό, ρῆμα, σύνδεσμος καὶ ἄρθρο. Ὄνομα (κύριο) εἶναι μέρος

τοῦ λόγου ποὺ σημαίνει μιὰν ἀτομικὴ ἰδιότητα, ὅπως «Δίων». Οὐσια-

στικὸ προσηγορικὸ εἶναι μέρος τοῦ λόγου ποὺ σημαίνει γενικὴ ἰδιότητα,

ὅπως «ἄνθρωπος». Ρῆμα εἶναι μέρος τοῦ λόγου ποὺ σημαίνει ἕνα κα-

τηγόρημα χωρὶς πτώση. Σύνδεσμος εἶναι μέρος τοῦ λόγου χωρὶς πτώση

ποὺ συνδέει τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ λόγου. Τὸ ἄρθρο εἶναι μέρος τοῦ λόγου,

ποὺ δέχεται πτώση καὶ καθορίζει τὰ γένη τῶν ὀνομάτων καὶ τοὺς ἀ-

ριθμούς. Συνοδευτικὰ γνωρίσματα τοῦ λόγου εἶναι πέντε: τὰ γνήσια

ἑλληνικά, ἡ σαφήνεια, ἡ συντομία, ἡ πρέπουσα ἔκφραση καὶ ἡ σωστὴ

διαμόρφωση. Ἐπίσης πρέπει νὰ γνωρίζουμε, ὅτι τὰ μέρη τοῦ λόγου οἱ

φιλόσοφοι τὰ ὀνομάζουν στοιχεῖα. Γιατί, ὅπως τὰ στοιχεῖα ἀποτελοῦν

τὶς συλλαβές, καὶ τὰ κοσμικὰ στοιχεῖα ἀποτελοῦν τὰ ἀνθρώπινα καὶ τὰ

ἄλλα σώματα, ἔτσι κι' αὐτὰ συνερχόμενα ἀπαρτίζουν τὸν λόγο.

Σχόλια: 

ἀπ. 151, 151α, 152, 152α, 153, 154, 155, 156, 156α:
Ὁ Ζήνων μελέτησε συστηματικὰ τὴ δομὴ τῆς γλώσσας. Ἀκολουθώντας τὴν ἕως τότε παράδοση καὶ τὴν ποιητικὴ τοῦ Ἀριστοτέλη, διέκρινε τὰ ἑπτὰ φωνήεντα (α, ε, η, ι, ο, υ, ω) καὶ τὰ ἕξι ἄφωνα (β, γ, δ, π, κ, τ) καὶ ἐπισημαίνοντας τὰ ἄλλα σύμφωνα συμπλήρωσε τὸν κατάλογο τῶν 24 στοιχείων τοῦ ἀλφαβήτου (τὰ στοιχεῖα τῆς λέξεως). Ἀπὸ τὶς συλλαβὲς σχηματίζονται οἱ λέξεις. Ἡ «λέξις» ὅμως, ποὺ διατυπώνεται καὶ μὲ σημεῖα γραφῆς, ὅπως «ἡμέρα», εἶναι φωνή, ποὺ δὲν σημαίνει ἀπαραίτητα κάτι (ὅπως «βλίτυρι», «σκίνδαψος», βλ. ἀπ. Διοκλέους ἀρ. 476), ἐνῶ ἀντίθετα ὁ λόγος-πρόταση εἶναι φωνὴ ποὺ σημαίνει, ποὺ ἀρθρώνει δηλ. μιὰ σκέψη. Ὅτι ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι ζηνώνεια μαρτυροῦν καὶ οἱ στίχοι τοῦ Τίμωνος ἀπὸ τὸν Φλιοῦντα γιὰ τὸν Ζήνωνα, ποὺ παραδίδει ὁ Διογ. Λαέρτ. 7.15, ὅπου ὁ Ζήνων παρουσιάζεται σατιρικὰ νὰ ψαρεύει ὀπαδοὺς μὲ τὴ λογική του καταφεύγοντας σὲ λέξεις χωρὶς νόημα (ἀπ. 7). Δὲς σχετικὰ A.A. Long, The hellenistic Philosophers1, vol. 2, σ. 15.
Γιὰ τὴ σημασία τοῦ ὅρου «λέξις» καὶ τὴ διαφορά της ἀπὸ τὸν λόγο δὲς ἐπίσης Karlheinz Hüsler, Die Fragmente zur Dialektik der Stoiker2, σσ. 558-9. Ὁ ὅρος λέξις μπορεῖ νὰ σημαίνει αὐτὸ ποὺ λέμε, ποὺ ἐκτείνεται σὲ γλωσσικὲς ἑνότητες ἀκαθόριστης ἔκτασης, σημαίνει ἐπίσης τὴν ἄρθρωση καὶ μπορεῖ ἀκόμα νὰ σημαίνει τὸ ὕφος, ἀλλὰ καὶ νὰ σχετίζεται καὶ μὲ τοὺς μουσικοὺς φθόγγους.
Σύμφωνα μὲ τὸν Pohlenz (Stoa3 I, σσ. 43-45) εἶναι ὁ Ζήνων, ποὺ διέκρινε τὰ τέσσερα πρῶτα μέρη τοῦ λόγου: ὄνομα, ρῆμα, ἄρθρον, σύνδεσμος. Στὴ διάκριση τῆς «προσηγορίας» (τοῦ οὐσιαστικοῦ ποὺ δηλώνει γενικὲς ἰδιότητες, π.χ. ἵππος, ἄνθρωπος) προέβη ἀργότερα ὁ Χρύσιππος. Τὴν ἴδια διαίρεση σὲ τέσσερα μέρη κάνει καὶ ὁ Ἀριστοτέλης μιλώντας γιὰ τὴν ποιητικὴν ἔκφραση (λέξιν) (Ποιητ. 1456β 20), περιλαμβάνει ὅμως σ' αὐτὰ καὶ τὰ στοιχεῖα, τὶς συλλαβές, τὴν πτῶσιν καὶ τὸν λόγον. Αὐτὸν ἀκολουθεῖ καὶ ὁ Θεόφραστος.

  1. Long, A. A. & Seadley D. N. (1987-1989), The Hellenistic Philosophers, Vols. I-II, Cambridge.
  2. Karlheinz, H. (1987), Die Fragmente zur Dialektik der Stoiker, Stuttgart.
  3. Pohlenz, M. (1964), Die Stoa. Geschichte einer geistigen Bewegung, Vols. I-II, Götingen.