You are here

144

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Lactantius, Divinae Institutiones 7.7, 20:

Esse inferos Zenon Stoicus docuit et sedes piorum ab impiis esse discretas: et

illos quidem quietas et delectabiles incolere regiones, hos vero lucre poenas in

tenebrosis locis atque in caeni voraginibus horrendis .

Lactantius, Divinae Inst. 7.7, 20:

Ὑπάρχουν οἱ ἐν Ἅδῃ, δίδασκε ὁ Στωικὸς Ζήνων, καὶ ἕδρες τῶν εὐσεβῶν

ποὺ ξεχωρίζουν ἀπὸ τοὺς ἀσεβεῖς: κι' αὐτοὶ πράγματι κατοικοῦν σὲ

ἤρεμες καὶ τερπνὲς χῶρες, ἐνῶ ἐκεῖνοι ἐξαγοράζουν τὶς ποινές των σὲ

σκοτεινοὺς τόπους καὶ στὸν βόρβορο τρομερῶν βαράθρων.

Σχόλια: 

ἀπ. 142, 143, 144:
Δὲς ἐπίσης καὶ ἀπ. 130, 132, 133 (3 καὶ 6), 134 (81).
Στὸ ἀπ. 142 ὑπονοεῖται, ὅτι ὁ Ζήνων θεωροῦσε ὅτι στὸν νοῦ ὑπάρχει κάτι θεῖο ἢ καλύτερα, ὅτι ὁ νοῦς εἶναι θεὸς (ἀπ. 130). Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅμως ὅτι ἕνα μέρος (ὁ νοῦς ἢ τὸ ἡγεμονικὸ) εἶναι ἀθάνατο, ἀλλὰ ὅτι τὸ κοσμικὸ πνεῦμα εἶναι ἀθάνατο. Τὸ «νοερὸν πῦρ» ποὺ ὀνομάζει ὁ Ζήνων θεὸ στὸν ἄνθρωπο μὲ τὴ γέννηση «ψύχεται». Αὐτὸ ὅμως τὸ ἀνθρώπινο πνεῦμα εἶναι ὄχι ἀθάνατο ἀλλὰ πολυχρόνιο. Διαμένει γιὰ ἕνα ὁρισμένο χρόνο μετὰ τὸν θάνατο, δὲν εἶναι ὅμως αἰώνια ἄφθαρτο, ἀλλὰ στὸ τέλος ἐκδαπανᾶται «εἰς τὸ ἀφανὲς» ἐπιστρέφοντας, πρέπει νὰ ὑποθέσουμε, στὴν πηγή του. Στὸ ἀπ. 130 διαβάζουμε, ὅτι ὁ Κλεάνθης διδάσκει ὅτι οἱ ψυχὲς μετὰ τὸν θάνατο παραμένουν μέχρι τὴν ἐκπύρωση τῶν πάντων, αὐτὸ ὅμως ὁ Χρύσιππος τὸ περιορίζει μόνο στὶς ψυχὲς τῶν σοφῶν.
Ὁ χαρακτηρισμὸς «πολυχρόνιον» μᾶς θυμίζει τὸ χωρίο τοῦ πλατωνικοῦ Φαίδωνος (87a-88b) γιὰ τὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς καὶ τὴν ἀναφορὰ τοῦ Σωκράτη (95c): «τὸ δὲ ἀποφαίνειν ὅτι ἰσχυρόν τί ἐστιν ἡ ψυχὴ καὶ θεοειδὲς καὶ ἦν ἔτι πρότερον πρὶν ἡμᾶς ἀνθρώπους γενέσθαι οὐδὲν κωλύειν φῂς πάντα ταῦτα μηνύειν ἀθανασίαν μὲν μή, ὅτι δὲ πολυχρόνιόν τέ ἐστιν ψυχή, καὶ ἦν που πρότερον ἀμήχανον ὅσον χρόνον καὶ ᾔδει τε καὶ ἔπραττεν πολλὰ ἄττα». Βλ. ἐπίσης γιὰ τὸν περιορισμένο χρόνο τῆς ζωῆς τῶν ψυχῶν Zeller1, σ. 218 κ.ἑ. Βλ. ἐπίσης Stein, Psych.2 σ. 97. Ὁ Παναίτιος δέχθηκε τὴ θνητότητα τῆς ψυχῆς ἀκολουθώντας τὴν ἀρχαία Στοά. Ὁ Ποσειδώνιος ὅμως ἀσπαζόμενος σχετικὲς πλατωνικὲς θεωρίες, ὅπως π.χ. τὴν τριμερὴ συγκρότηση τῆς ψυχῆς, τὴν συνδέει μὲ τὴν ἀστρικὴ ἀθανασία.
Ὁ θάνατος εἶναι χωρισμὸς τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸ σῶμα. Αὐτὸ ἀποτελεῖ καὶ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ ψυχή, κατὰ τὸν Ζήνωνα, εἶναι κάτι σωματικό, ἀφοῦ τίποτε ποὺ δὲν εἶναι σωματικὸ δὲν μπορεῖ νὰ χωρισθεῖ ἀπὸ τὸ σῶμα. Γιὰ τὸν θάνατο ὡς χωρισμὸ τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸ σῶμα δὲς Πλάτωνος Φαίδων 64c «ἄρα μὴ ἄλλο τι (ἡγούμεθα τὸν θάνατον εἶναι) ἢ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος ἀπαλλαγήν

ἀπ. 144:
Ὁ Hirzel3 φρονεῖ, ὅτι ἡ περιγραφὴ τῶν ψυχῶν τῶν χαμένων στὸ VI τῆς Αἰνειάδος προέρχεται ἀπὸ Στωικὲς πηγές, τελικὰ ἀπὸ τὸν Ζήνωνα. Ἀναφέρει ἐπίσης ὅτι στωικὴ ἐπίδραση προδίδουν καὶ ἄλλα χωρία τοῦ Βιργιλίου ὅπως Ἐκλ. VI 31, Γεωργ. IV. 220, Αἰν. VI 724.
Γιατί ὡστόσο νὰ μὴν ὑποθέσουμε, ὅτι τόσο ὁ Ζήνων ὅσο καὶ ὁ Βιργίλιος ἐμπνεύστηκαν τὶς μυθικὲς αὐτὲς εἰκόνες ἀπὸ προγενέστερες πηγὲς ὅπως εἶναι ὁ Ἐμπεδοκλῆς καὶ ὁ Πλάτων; Ὁ Hirzel3 ὀρθὰ παρατηρεῖ, ὅτι ὁ Ζήνων ἀποδέχεται ἐδῶ λαϊκὲς δοξασίες, τὶς ὁποῖες, ὅπως συνήθιζε, ἑρμηνεύει ἀλληγορικά. Δὲν ἀποκλείεται ἐπίσης τέτοιες ἀναφορὲς νὰ ἀποτελοῦσαν μέρος τῆς δικῆς του πολιτείας. Αὐτὸ τὸ χωρίο δὲν διασαλεύει τὴ γενικὴ ἄποψη τῶν Στωικῶν, ὅτι ἡ ψυχὴ δὲν μένει ἀθάνατη κι' ὅ,τι ἀπ' αὐτὴν μένει ἀθάνατο ἀνέρχεται στὸν ἄνω αἰθέρα καὶ ἐνοικεῖ στὰ ἄστρα, μὲ τὰ ὁποῖα συγγενεύει. Ὁ Ζήνων τὸ ὑπονοεῖ αὐτὸ μιλώντας γιὰ τὸν θεῖο νοῦ μέσα μας (ἀπ. 142). Δὲς ἐξ ἄλλου καὶ ἀπ. 130 (Διογ. Λ. 7. 156), ὅπου ἡ ἀναφορὰ στὴν ἀθάνατη ψυχὴ τῶν ὅλων.

  1. Zeller, E. (1880), Die Philosophie der Griechen, 3d ed., Leipzig.
  2. Stein, L. (1886), Die Psychologie der Stoa, Vols. 1-2, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie Berlin.
  3. Hirzel, R. (1883), Untersuchungen zu Ciceros philosophischen Schriften II, Leipzig.a↑ b↑