You are here

143

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Themistius, De anima f. 68 2, p. 30, 17 (Spengel):
Θεμίστιος, Περὶ ψυχῆς 68 2, p. 30, 17 (Spengel):

Γιατὶ οὔτε αὐτοί, ποὺ λένε ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι πνεῦμα καὶ ποὺ ἀποδίδουν σ'

αὐτὴ τὴν κατὰ τόπο κίνηση, δὲν θὰ συμφωνοῦσαν ὅτι, ἀφοῦ βγεῖ ἀπὸ τὸ

σῶμα πάλι θὰ μπεῖ. Λανθασμένα λοιπόν, φίλτατέ μου, καὶ χωρὶς συνέ-

πεια ὡς πρὸς τὴν ὑπόθεσή τους δογματίζουν. Γιατί, ἂν ὡς σῶμα βγαίνει

ἀπὸ τὸ σῶμα, γιὰ ποιὸ λόγο νὰ μὴν μπαίνει πάλι; Αὐτὸ δηλ. βλέπουμε

καὶ στὰ ἄλλα, ὅπως ὅσα εἶναι σὲ τόπο καὶ ὅσα εἶναι μέσα σὲ ἀγγεῖο. Στὸν

Ζήνωνα ὅμως ὑπολείπεται νὰ δώσει μιὰν ἐξήγηση γι' αὐτὸ ποὺ λέει, ὅτι ἡ

ψυχὴ εἶναι ἕνα κρᾶμα μὲ ὁλόκληρο τὸ σῶμα καὶ δὲν κάνει τὴν ἔξοδό της

(ἀπὸ τὸ σῶμα), χωρὶς τὴ φθορὰ τοῦ κράματος.

Σχόλια: 

ἀπ. 142, 143, 144:
Δὲς ἐπίσης καὶ ἀπ. 130, 132, 133 (3 καὶ 6), 134 (81).
Στὸ ἀπ. 142 ὑπονοεῖται, ὅτι ὁ Ζήνων θεωροῦσε ὅτι στὸν νοῦ ὑπάρχει κάτι θεῖο ἢ καλύτερα, ὅτι ὁ νοῦς εἶναι θεὸς (ἀπ. 130). Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅμως ὅτι ἕνα μέρος (ὁ νοῦς ἢ τὸ ἡγεμονικὸ) εἶναι ἀθάνατο, ἀλλὰ ὅτι τὸ κοσμικὸ πνεῦμα εἶναι ἀθάνατο. Τὸ «νοερὸν πῦρ» ποὺ ὀνομάζει ὁ Ζήνων θεὸ στὸν ἄνθρωπο μὲ τὴ γέννηση «ψύχεται». Αὐτὸ ὅμως τὸ ἀνθρώπινο πνεῦμα εἶναι ὄχι ἀθάνατο ἀλλὰ πολυχρόνιο. Διαμένει γιὰ ἕνα ὁρισμένο χρόνο μετὰ τὸν θάνατο, δὲν εἶναι ὅμως αἰώνια ἄφθαρτο, ἀλλὰ στὸ τέλος ἐκδαπανᾶται «εἰς τὸ ἀφανὲς» ἐπιστρέφοντας, πρέπει νὰ ὑποθέσουμε, στὴν πηγή του. Στὸ ἀπ. 130 διαβάζουμε, ὅτι ὁ Κλεάνθης διδάσκει ὅτι οἱ ψυχὲς μετὰ τὸν θάνατο παραμένουν μέχρι τὴν ἐκπύρωση τῶν πάντων, αὐτὸ ὅμως ὁ Χρύσιππος τὸ περιορίζει μόνο στὶς ψυχὲς τῶν σοφῶν.
Ὁ χαρακτηρισμὸς «πολυχρόνιον» μᾶς θυμίζει τὸ χωρίο τοῦ πλατωνικοῦ Φαίδωνος (87a-88b) γιὰ τὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς καὶ τὴν ἀναφορὰ τοῦ Σωκράτη (95c): «τὸ δὲ ἀποφαίνειν ὅτι ἰσχυρόν τί ἐστιν ἡ ψυχὴ καὶ θεοειδὲς καὶ ἦν ἔτι πρότερον πρὶν ἡμᾶς ἀνθρώπους γενέσθαι οὐδὲν κωλύειν φῂς πάντα ταῦτα μηνύειν ἀθανασίαν μὲν μή, ὅτι δὲ πολυχρόνιόν τέ ἐστιν ψυχή, καὶ ἦν που πρότερον ἀμήχανον ὅσον χρόνον καὶ ᾔδει τε καὶ ἔπραττεν πολλὰ ἄττα». Βλ. ἐπίσης γιὰ τὸν περιορισμένο χρόνο τῆς ζωῆς τῶν ψυχῶν Zeller1, σ. 218 κ.ἑ. Βλ. ἐπίσης Stein, Psych.2 σ. 97. Ὁ Παναίτιος δέχθηκε τὴ θνητότητα τῆς ψυχῆς ἀκολουθώντας τὴν ἀρχαία Στοά. Ὁ Ποσειδώνιος ὅμως ἀσπαζόμενος σχετικὲς πλατωνικὲς θεωρίες, ὅπως π.χ. τὴν τριμερὴ συγκρότηση τῆς ψυχῆς, τὴν συνδέει μὲ τὴν ἀστρικὴ ἀθανασία.
Ὁ θάνατος εἶναι χωρισμὸς τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸ σῶμα. Αὐτὸ ἀποτελεῖ καὶ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ ψυχή, κατὰ τὸν Ζήνωνα, εἶναι κάτι σωματικό, ἀφοῦ τίποτε ποὺ δὲν εἶναι σωματικὸ δὲν μπορεῖ νὰ χωρισθεῖ ἀπὸ τὸ σῶμα. Γιὰ τὸν θάνατο ὡς χωρισμὸ τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸ σῶμα δὲς Πλάτωνος Φαίδων 64c «ἄρα μὴ ἄλλο τι (ἡγούμεθα τὸν θάνατον εἶναι) ἢ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος ἀπαλλαγήν

ἀπ. 143:
Ὁ Θεμίστιος πιθανὸν νὰ ἐννοεῖ ὅτι ὁ Ζήνων ὑποστηρίζοντας τὴν ἄποψη, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀποτελεῖ ὅλη ἕνα κράμα διὰ μέσου ὅλου τοῦ σώματος (κρᾶσις δι' ὅλων), ἀποφεύγει τὴν ἀντίφαση ποὺ ἐπισημαίνει ὁ Ἀριστοτέλης (Περὶ Ψ. Ι 3, 6) λέγοντας, ὅτι, ἂν ἡ ψυχὴ κινεῖ τὸ σῶμα, τότε ἡ μετακίνησή της μὲ τὸν θάνατο θὰ μετακινοῦσε καὶ τὰ πεθαμένα ζῶα. Ἡ ψυχή, κατὰ τὸν Ζήνωνα, εἶναι ἕνας δεσμὸς ἑνότητος τοῦ σώματος, ἔτσι ὥστε δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ὑπάρχει τὸ σῶμα χωρὶς τὴ συνεκτικὴ παρουσία τῆς ψυχῆς. Θὰ μπορούσαμε νὰ παραλληλίσουμε τὸ χωρίο αὐτὸ μὲ τὸ ἀκόλουθο ἀπὸ τὸν Στοβ. Ἐκλ. Ι 49, 33, p. 368: «καθ' οὓς δὲ μία ζωὴ τῆς ψυχῆς ἐστιν ἡ τοῦ συνθέτου, συγκεραμένης τῆς ψυχῆς τῷ σώματι». Καὶ Σέξτ. Μαθ. 7. 234 «φασὶ γὰρ τὴν ψυχὴν λέγεσθαι διχῶς, τό τε συνέχον τὴν ὅλην σύγκρισιν καὶ κατ' ἰδίαν τὸ ἡγεμονικόν. Ὅταν γὰρ εἴπωμεν συνεστάναι τὸν ἄνθρωπον ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, ἢ τὸν θάνατον εἶναι χωρισμὸν ψυχῆς ἀπὸ σώματος, ἰδίως καλοῦμεν τὸ ἡγεμονικόν».
Ὅπως παρατηρεῖ ὀρθὰ ὁ Pearson, The fragments3, σ. 145, σύμφωνα μὲ τὸν Σέξτο εἶναι τὸ ἡγεμονικὸ ποὺ ἀπομακρύνεται, ὄχι ὅλη ἡ ψυχή, ἐφ' ὅσον τὸ σῶμα ὡς συνεκτικὴ δύναμις (ἕξις) ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρχει ἀλλιῶς θὰ ἐξαφανιζόταν ἀμέσως. Ὡστόσο ὁ θάνατος ἐπιφέρει τὴ φθορὰ τοῦ κράματος. Ὅταν τὸ συνέχον γίνει «ἕξις», ἔχουμε τὴ φθορὰ τοῦ συγκρίματος, τὸν θάνατο. Βλ. Stein, Erkenntnistheorie2, σ. 105 κ.ἑ.

  1. Zeller, E. (1880), Die Philosophie der Griechen, 3d ed., Leipzig.
  2. Stein, L. (1886), Die Psychologie der Stoa, Vols. 1-2, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie Berlin.a↑ b↑
  3. Pearson, A. C. (1891), The Fragments of Zeno and Cleanthes, London.