You are here

131a

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Eusebius, Praeparatio evangelica 15.20, 2-3 = Arius Didymus, Fragm. phys. 39, p. 470 sq. Diels:

Περὶ δὲ ψυχῆς Κλεάνθης μὲν τὰ Ζήνωνος δόγματα παρατιθέμενος πρὸς

σύγκρισιν τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους φυσικούς φησιν ὅτι Ζήνων τὴν ψυχὴν

λέγει αἰσθητικὴν1 ἀναθυμίασιν , καθάπερ Ἡράκλειτος. βουλόμενος γὰρ

ἐμφανίσαι ὅτι αἱ ψυχαὶ ἀναθυμιώμεναι νοεραὶ ἀεὶ γίνονται, εἴκασεν αὐ-

 τὰς τοῖς ποταμοῖς, λέγων οὕτως· «Ποταμοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσιν ἐμβαίνουσιν

ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ· καὶ ψυχαὶ δὲ ἀπὸ τῶν ὑγρῶν ἀναθυμιῶν-

ται.» (3) ἀναθυμίασιν μὲν οὖν ὁμοίως τῷ Ἡρακλείτῳ τὴν ψυχὴν ἀποφαί-

νει Ζήνων, αἰσθητικὴν δὲ αὐτὴν εἶναι διὰ τοῦτο λέγει ὅτι τυποῦσθαί τε2

δύναται τὸ μέρος3 τὸ ἡγούμενον αὐτῆς ἀπὸ τῶν ὄντων καὶ ὑπαρχόντων

διὰ τῶν αἰσθητηρίων καὶ παραδέχεσθαι τὰς τυπώσεις. ταῦτα γὰρ ἴδια

ψυχῆς ἐστι.

  1. 3 αἰσθητικὴν Wellmann ap. Diels: αἴσθησιν ἢ codd.
  2. 8 τε Diels: γε codd.
  3. 9 τὸ μέρος Vigerus in marg: τὸ μέγεθος τὸ μέρος codd.
Εὐσέβιος, Προπαρασκευὴ εὐαγγελικὴ 15.20, 2-3 = Arius Didymus, Fragm. phys. 39, p. 470 sq. Diels:

Ὅπου ὁ Κλεάνθης παραθέτοντας τὶς διδασκαλίες τοῦ Ζήνωνος γιὰ τὴν

ψυχὴ σὲ σύγκριση πρὸς τοὺς ἄλλους φυσικοὺς φιλοσόφους, ἰσχυρίζεται

ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι μιὰ ἀναθυμίαση προικισμένη μὲ αἴσθηση, ὅπως λέει

ὁ Ἡράκλειτος. Γιατὶ θέλοντας νὰ ἀποσαφηνίσει, ὅτι οἱ ψυχὲς καθὼς ἀνα-

σαίνουν ἀναθυμιάσεις γίνονται νοήμονες, τὶς παρομοίασε μὲ ποταμούς,

λέγοντας τὰ ἀκόλουθα: «Σ' αὐτούς, ποὺ μπαίνουν στὰ ἴδια ποτάμια

ἄλλα κι' ἄλλα νερὰ συρρέουν· καὶ οἱ ψυχὲς παίρνουν τὶς ἀναθυμιάσεις

των ἀπὸ τὰ ὑγρά.» (3) Ἀναθυμίαση λοιπόν, ὅμοια μὲ τὸν Ἡράκλειτο,

χαρακτηρίζει τὴν ψυχὴ ὁ Ζήνων, καὶ λέει ὅτι ἔχει τὴ δύναμη νὰ αἰσθά-

νεται γι' αὐτὸ τὸν λόγο, διότι τὸ ἡγεμονικὸ (κεντρικό) της μέρος δύναται

νὰ ἐντυπώνεται ἀπ' ὅσα εἶναι καὶ ὑπάρχουν διὰ μέσου τῶν αἰσθητηρίων

ὀργάνων καὶ νὰ ἀποδέχεται τὶς ἐντυπώσεις αὐτές. Διότι αὐτὰ εἶναι ἰδιαι-

τερότητες τῆς ψυχῆς.

Σχόλια: 

ἀπ. 131α:
«ψυχὴν λέγει αἰσθητικὴν ἀναθυμίασιν»:
Ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὸν Ἡράκλειτο προφανῶς ὁ Ζήνων, ὅπως πιστεύει ὁ Κλεάνθης, ὀνόμασε τὴν ψυχὴ «αἰσθητικὴν ἀναθυμίασιν», γιατὶ ἔτσι μὲ αὐτὴ τὴν ἐξάτμιση «αἱ ψυχαὶ» γίνονται «νοεραί», δηλ. μετέχουν στὴ νόηση, κατὰ τὸν Ἡράκλειτο (πρβλ. «αὔη ψυχὴ σοφωτάτη καὶ ἀρίστη» (74)). Τὸ κοινὸ στοιχεῖο ἀνάμεσα στὸν Ζήνωνα καὶ τὸν Ἡράκλειτο εἶναι βέβαια τὸ «πῦρ». Ἡ ψυχὴ εἶναι φωτιά, δηλ. εἶναι λόγος, κατὰ τὸν Ἡράκλειτο, καὶ τὸ νὰ γίνει ὑγρὴ δηλ. νὰ ἐκπέσει ἀπὸ τὴν πύρινη-λογική της ὑπόσταση, εἶναι θάνατος. Ἡ ἀναθυμίαση γι' αὐτὸν εἶναι μιὰ διαδικασία τοῦ πυρός. Κατὰ τὸν Ζήνωνα ὅμως ἡ ψυχὴ εἶναι «ἔνθερμον πνεῦμα», ἕνα δηλ. μεῖγμα πυρὸς καὶ ἀέρα. Σημασία ἔχει στὸν Ζήνωνα γιὰ τὴν κατ' ἐξοχὴν οὐσία τῆς ψυχῆς αὐτὴ ἡ ἰσορροπία μείξεως. Ἡ ψυχὴ τρέφεται ἀπὸ τὸν ἀέρα καὶ ἀπὸ τὴν ἐξάτμιση τοῦ αἵματος (ἀπ. 131β καὶ ἀπ. 132), ἄποψη, ποὺ συναντοῦμε στὰ Ἱπποκράτεια συγγράμματα (Ἐπιδ. 4, 5, 2).
«εἴκασεν αὐτὰς τοῖς ποταμοῖς»:
Ἡ ἀέναη κίνηση ποὺ μεταβάλλει τὰ πάντα κι' ὅμως ἐπανέρχεται διαρκῶς σὲ μιὰ ἑνότητα στὸν Ἡράκλειτο συμβολίζεται μὲ τὴ ροὴ τοῦ ἴδιου ποταμοῦ. Οἱ ψυχὲς ὑπόκεινται στὴ διαδικασία ζωῆς (πύρινη κατάσταση) καὶ θανάτου (ὑγρὴ κατάσταση). Ἡ λογικὴ δύναμη τῆς ψυχῆς (νοεραὶ) ἀνανεώνεται μὲ τὶς τροπὲς τοῦ πυρός.
Ὁ Ζήνων χρησιμοποιεῖ τὸ ἡρακλείτειο «αἰσθητικὴν ἀναθυμίασιν», γιὰ νὰ δηλώσει ὄχι τὴ μεταβολὴ τοῦ ὑγροῦ σὲ κάτι πύρινο (Ἡράκλειτος), ἀλλὰ τὴ σύνθεση πυρὸς καὶ ὑγροῦ πνεύματος. Ὁ ὅρος «αἰσθητικὴ» δὲ θὰ ταίριαζε στὸν Ἡράκλειτο δεδομένου ὅτι κατ' αὐτὸν οἱ αἰσθήσεις ἀπατοῦν. Ὁ Ἡράκλειτος διέκρινε τὴ γνώση ἀπὸ τὴν αἴσθηση (πρβλ. «κακοὶ μάρτυρες ἀνθρώπων ὀφθαλμοὶ καὶ ὦτα βαρβάρους ψυχὰς ἐχόντων», ἀπ. 11). Βλ. σχετικὰ Pearson, The Fragments of Zeno1, σσ. 135-137.
Ἡ ψυχὴ τρέφεται, ὅπως καὶ οἱ ψυχὲς τῶν ἄστρων, άπὸ τὶς ὑγρὲς ἀναθυμιάσεις ποὺ ἀνεβαίνουν ἀπὸ τὸ ζεστὸ αἷμα καὶ συγχρόνως ἀπὸ τὸν ἀέρα, ποὺ εἰσπνέουν. Ἡ ψυχὴ ὡστόσο, σύμφωνα καὶ μὲ τὴν ἱπποκράτεια θεωρία, χάρη στὴν τονική της κίνηση διαπερνᾶ τὸ σῶμα συνέχοντάς το σὲ μιὰ σταθερὴ ἀνανέωση. Αὐτὴ δίνει στὸ σῶμα ζωή, κίνηση καὶ μέριμνα γιὰ τὴ συντήρησή του, ὅπως ἡ φύση στὸ ἔμβρυο. Βλ. σχ. F. H. Sandbach, The Stoics2, σσ. 82-85.

  1. Pearson, A. C. (1891), The Fragments of Zeno and Cleanthes, London.
  2. Sandbach, F. H. (1975), The Stoics, London.