You are here

96

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Cicero, De finibus bonorum et malorum 4.3-10:

(3) Existimo igitur, inquam, Cato, veteres illos Platonis auditores, Speusippum,

Aristotelem, Xenocratem, deinde eorum, Polemonem, Theophrastum, satis et

copiose et eleganter habuisse constitutam disciplinam, ut non esset causa

Zenoni, cum Polemonem audisset, cur et ab eo ipso et a superioribus dissideret.

  quorum fuit institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec

expectes, dum ad omnia dicam, quae a te1 dicta sunt; universa enim illorum

ratione cum tota vestra confligendum puto. (4) qui cum viderent..., totam

philosophiam tris in partis diviserunt, quam partitionem a Zenone esse reten-

tam videmus. (5) quarum cum una sit, qua mores conformari2 putantur, differo

eam partem, quae quasi stirps est huius quaestionis. qui sit enim finis bonorum,

mox, hoc loco tantum dico, a veteribus Peripateticis Academicisque, qui re

consentientes vocabulis differebant, eum locum, quem civilem recte appellaturi

videmur, Graeci πολιτικόν, graviter et copiose esse tractatum. (6) Erat enim

apud eos, ut est rerum natura, sic dicendi exercitatio duplex. nam, quicquid

quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his

adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. ergo in utroque exerceban-

tur, eaque disciplina effecit3 tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

(7) Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt «tueri»4 aut

noluerunt, certe reliquerunt. quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes,

Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere

debeat. itaque vides, quo modo loquantur. nova verba fingunt, deserunt usita-

ta... (8) Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; in his igitur partibus

duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. res enim se praeclare habe-

bat5, et quidem in utraque parte. quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad

disserendum valet, praetermissum est? qui et definierunt plurima et definiendi

artes reliquerunt, quodque est definitioni adjunctum, ut res in partes dividatur,

id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur; item de contrariis, a

quibus ad genera formasque generum venerunt. Iam argumentii ratione con-

clusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur,

tum quid verum sit in signulis, extrema conclusio est. (9) quanta ab illis varietas

argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationi-

bus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sen-

suum fidem sine ratione nec rationis ‹sine› sensibus exquiramus, atque ut

corum alterum ab altero ‹ne› separemus? Quid? ea, quae dialectici nunc

tradunt et docent, nonne ab illis instituta aut inventa sunt? de quibus etsi a

Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab

antiquis; ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino

relicta. (10) Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio compleatur,

una inveniendi, altera disserendi, hanc posteriorem et Stoici et Peripatetici,

priorem autem illi egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem. nam

e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati

quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

  1. 6 a te ed. princ. Romana: ante codd.
  2. 9 conformari emend. A. Manutius (ut videtur) Madvig. confirmari codd.
  3. 17 effecit edd.: efficit codd.
  4. 18 «tueri» add. Cobet
  5. 23 habebat Baiter, habeat ABERN1, habent N2, habet V.
Cicero, De fin. bon. et mal. 4.3-10:

(3) Λέω λοιπόν: «Ἐγώ, Κάτωνά μου, πιστεύω, ὅτι οἱ παλαιοὶ μαθητὲς τοῦ

Πλάτωνος, δηλ. ὁ Σπεύσιππος, ὁ Ἀριστοτέλης, ὁ Ξενοκράτης, ὅπως καὶ οἱ

μαθητές των Πολέμων καὶ Θεόφραστος, ἀνέπτυξαν ἕνα οἰκοδόμημα δι-

δασκαλίας, ποὺ διαμορφώθηκε τόσο πλούσια καὶ κομψά, ὥστε ὁ Ζήνων,

ἀφοῦ εἶχε ἀκούσει τὸν Πολέμωνα, δὲν εἶχε κανένα λόγο νὰ ἀπομακρυνθεῖ

ἀπ' αὐτὸν καὶ τοὺς προγενέστερούς του. Ἡ διδασκαλία τους ἦταν ἡ ἀκό-

λουθη, καὶ σ' αὐτὸ ἀποδίδω σημασία, στὸ ὅτι παραπέμπεις σ' ἐκεῖνο, ποὺ

κατὰ τὴν ἄποψή σου πρέπει νὰ ἀλλάξει, καὶ ὅτι δὲν περιμένεις νὰ κατα-

πιαστῶ μὲ ὅλα, τὰ ὁποῖα ἐσὺ ἔχεις ἐκθέσει· ἔχω δηλ. τὴ γνώμη, ὅτι τὸ

σύστημα τῆς διδασκαλίας ἐκείνων τῶν ἀνθρώπων πρέπει νὰ ἀντιπαρα-

βληθεῖ συνολικὰ μὲ τὸ δικό σας. (4) Γιατὶ αὐτοὶ ἀναγνώρισαν..., ὅτι ὅλη τὴ

φιλοσοφία τὴ διαιροῦσαν σὲ τρία μέρη, διαίρεση τὴν ὁποία παρέλαβε,

ὅπως βλέπουμε, ὁ Ζήνων. (5) Μέσ' ἀπὸ μιὰ ἀπ' αὐτὲς τὶς περιοχὲς ἀνα-

πτύσσεται, κατὰ τὴν ἄποψή τους, ἡ ἠθική· ποὺ ἀποτελεῖ, τρόπον τινά, τὸ

βασικὸ στέλεχος αὐτῆς τῆς ἀναζήτησης καὶ τὸ ὁποῖο πρῶτα ἀναβάλλω.

Γιατὶ ποιὸς εἶναι ὁ σκοπὸς τῶν ἀγαθῶν αὐτῶν, θὰ τὸ συζητήσω ἀργότερα.

Στὸ σημεῖο αὐτὸ ἂς εἰπωθεῖ μόνο τόσο, ὅτι οἱ Περιπατητικοὶ καὶ οἱ Ἀκα-

δημαϊκοί, ποὺ συμφωνοῦσαν ὡς πρὸς τὸ πράγμα, ἀλλὰ διέφεραν ὡς πρὸς

τὴν ὁρολογία, τὸ μέρος, ποὺ εὔστοχα ἐμεῖς θὰ δηλώναμε ὡς θεωρία τῆς

πολιτείας –οἱ Ἕλληνες τὸ ὀνόμαζαν πολιτικὸν– τὸ διεξῆλθαν διεξοδικὰ

καὶ ἐμφαντικά. (6) Ὑπῆρχε δηλ. σ' αὐτοὺς ἕνας διπλὸς τρόπος ἄσκησης

τοῦ λόγου, ἔτσι ὅπως ἡ ἴδια ἡ φύση τῶν πραγμάτων ἔχει δύο πλευρές.

Γιατὶ ὁτιδήποτε βρίσκεται πάντα ὑπὸ ἐξέταση, εἶναι εἴτε μιὰ ἀμφισβήτηση

ἀφ' ἑαυτῆς, χωρὶς ἀναφορὰ σὲ ὁρισμένα πρόσωπα καὶ χρονικὲς καταστά-

σεις, ἢ μὲ ἀναφορὰ σὲ γεγονότα ἢ τὸ δίκαιο ἢ σὲ λεκτικὲς δηλώσεις. Ἠ-

σκεῖτο λοιπὸν κανεὶς καὶ στὶς δυὸ περιοχές, καὶ ἡ ἄσκηση αὐτὴ εἶχε καὶ

στὶς δυὸ ὡς συνέπεια μιὰν ἀφθονία στὸν τομέα τοῦ λέγειν. (7) Αὐτὸ ὅλο τὸ

εἶδος δὲν μπόρεσαν ὁ Ζήνων καὶ οἱ διάδοχοί του νὰ τὸ ἐπεξεργασθοῦν ἢ

δὲν θέλησαν καὶ ὁπωσδήποτε τὸ ἄφησαν κατὰ μέρος. Ἐννοεῖται ὅτι ὁ

Κλεάνθης ἔγραψε μιὰ ρητορικὴ τέχνη καθὼς ἐπίσης καὶ ὁ Χρύσιππος,

ἀλλὰ ἔτσι, ὥστε ἕνας ποὺ ἐπιθυμεῖ νὰ μείνει ἄφωνος, δὲν χρειάζεται νὰ

διαβάσει τίποτε ἄλλο. Καὶ ἔτσι γνωρίζεις μὲ ποιὸ τρόπο μιλοῦν. Σχηματί-

ζουν νέες λέξεις καὶ ἐγκαταλείπουν τὶς ἐν χρήσει... (8) Ἀκολουθοῦν ἡ

διαλεκτικὴ καὶ ἡ φυσική... Στὰ δύο αὐτὰ μέρη δὲν ὑπῆρχε τίποτε, ποὺ

θὰ μποροῦσε ὁ Ζήνων ἐπειγόντως νὰ ζητήσει ἀλλαγή. Τὰ πράγματα δηλ.

ἦταν πολὺ σαφῶς ἐκτεθειμένα καὶ μάλιστα καὶ στὶς δύο περιοχές. Γιατὶ τί

παρέλειψαν οἱ παλαιοὶ ἀπὸ τὴ θεματική, ποὺ ἦταν ὑπὸ συζήτηση; Ἔχουν

ὁρίσει τὰ πλεῖστα καὶ μᾶς ἔχουν ἀφήσει διδακτικὰ βιβλία γιὰ τὴν τέχνη

τοῦ ὁρισμοῦ· ἐπὶ πλέον διαπραγματεύονται, τί συνάπτεται μὲ τὴν τέχνη

τῶν ὁρισμῶν, δηλ. πῶς ἕνα πράγμα διαιρεῖται σὲ μέρη, καὶ ἀνακοινώνουν

μὲ ποιὸ τρόπο πρέπει αὐτὸ νὰ γίνει. Τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ μὲ τὴ διδασκα-

λία, ποὺ ἀφορᾶ τὶς ἀντιθέσεις, ἀπὸ τὴν ὁποία ἔφθασαν στὰ γένη καὶ τὰ

εἴδη τῶν γενῶν. Τέλος τοποθετοῦν στὴ διδασκαλία γιὰ τὸν συμπερασμα-

τικὸ συλλογισμὸ τὸ κεφαλαιῶδες, ποὺ τὸ χαρακτηρίζουν ὡς ἐναργές·

ὕστερα ἀκολουθώντας τὴν τάξη προχωροῦν, κι' ὅ,τι εἶναι ἀληθινὸ στὰ

καθέκαστα, σχηματίζει τέλος τὸ συμπέρασμα. (9) Καὶ πόσο μεγάλη εἶναι ἡ

ποικιλία τῶν ἐπιχειρημάτων τοῦ συμπερασματικοῦ τους λόγου, πόσο ἰ-

σχυρὴ εἶναι ἡ διαφορά τους πρὸς τὰ σοφίσματα! Ἀκόμα, σὲ πολλὰ χωρία

μᾶς ἀποτρέπουν, νὰ μὴ ἐμπιστευόμαστε τὶς αἰσθήσεις χωρὶς τὸν λόγο,

οὔτε τὸν λόγο χωρὶς τὶς αἰσθήσεις καὶ νὰ μὴ χωρίζουμε τὸ ἕνα ἀπὸ τὸ

ἄλλο. Καὶ δὲν ἦταν αὐτοί, ποὺ δημιούργησαν καὶ ἐπινόησαν αὐτό, ποὺ

παραδίδουν καὶ διδάσκουν σήμερα οἱ διαλεκτικοί; Κι' ἂν ὁ Χρύσιππος

ἐργάστηκε πολὺ ἔντονα στὰ θέματα αὐτά, ὁ Ζήνων ὅμως μόχθησε πολὺ

λιγότερο ἀπὸ τοὺς παλαιούς· μερικὰ δὲν τὰ ἔκανε καλύτερα ἀπὸ τοὺς

παλαιοὺς καὶ μερικὰ ἄλλα τὰ ἄφησε ἐντελῶς κατὰ μέρος. (10) Καὶ ἐφ'

ὅσον δύο εἶναι οἱ ἐπιστῆμες, διὰ τῶν ὁποίων συλλαμβάνονται τέλεια ἡ

λογικὴ καὶ ὁ λόγος, δηλ. ἡ μέθοδος τοῦ συλλογίζεσθαι (τοπικὰ) καὶ ἡ

ἐπιστήμη τοῦ διαλέγεσθαι (διαλεκτική), οἱ Στωικοὶ καὶ οἱ Περιπατητικοὶ

ἔχουν ἐξαίρετα διδάξει τὴν τελευταία, ἀλλὰ μόνον οἱ Περιπατητικοὶ τὴν

πρώτη, ἐνῶ ἐκεῖνοι τὴν περιοχὴ αὐτὴ τὴν ἄφησαν ἄθικτη. Γιατὶ ἀπὸ

ποιοὺς τύπους, μὲ ἄλλα λόγια ἀπὸ ποιοὺς θησαυροὺς θὰ φέρουν τὰ ἐπι-

χειρήματά τους, οἱ Στωικοί σας δὲν ἔχουν ἰδέα, ἐνῶ οἱ προγενέστεροί τους

αὐτὰ τὰ ἔχουν διδάξει μὲ ἐπιδεξιότητα καὶ μέθοδο.

Σχόλια: 

ἀπ. 93-98:
Στὰ ἀποσπάσματα αὐτὰ ὁ Κικέρων κατανοεῖ τοὺς Στωικοὺς μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Ἀντιόχου τοῦ Ἀσκαλωνίτη (120-68 π.Χ.), σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο ἡ Ἀκαδημία, ὁ Περίπατος καὶ ἡ Στοὰ ἀκολουθοῦσαν ἀπὸ κοινοῦ σωκρατικὲς ἰδέες καὶ ἀπέκλιναν ἀπ' αὐτὲς ἐξ αἰτίας τοῦ ἀνταγωνισμοῦ των ἢ ἡ διαφορά τους ὀφείλεται στὴν εἰσαγωγὴ νέας ὁρολογίας. Ἰδιαίτερα γιὰ τοὺς Στωικοὺς ἀναφέρεται ἐδῶ, ὅτι διακρίθηκαν κατ' ἐξοχὴν διὰ τῆς νέας ὁρολογίας, ποὺ εἰσήγαγαν. Ἐπιχειρεῖται νὰ ἀποδειχθεῖ στὰ κείμενα αὐτά, ὅτι τοῦτο ἰσχύει καὶ γιὰ τὴ λογικὴ καὶ τὴ διαλεκτική. Τὰ ἐπιτεύγματα τοῦ Χρυσίππου ἐξαίρονται, ὄχι ὅμως κατ' ἀξίαν, εἰς βάρος τοῦ Ζήνωνος. Στὸν Ζήνωνα ὡστόσο ἀναγνωρίζεται (ἀπ. 97), ὅτι ἦταν ὀξυδερκὴς στοχαστὴς καὶ ἦταν σὲ θέση νὰ διαλέγεται μὲ ἐξαιρετικὴ λεπτότητα.