You are here

179

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Valerius Probus, In Virg. Ecl. 6.31, p. 21, 14 Keil:

Sunt qui singulis elementis principia adsignaverunt... Thales Milesius magister

eius (Anaximenis) aquam. Hanc quidem Thaletis opinionem ab Hesiodo pu-

tant manare qui dixerit: ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετ', αὐτὰρ ἔπειτα. Nam

Zenon Citieus sic interpretatur aquam χάος appellatum ἀπὸ τοῦ χέεσθαι,

quamquam eandem opinionem ab Homero possumus intellegere quod ait

Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσιν καὶ μητέρα Τηθύν .

Valerius Probus, In Virg. Ecl. 6.31, p. 21, 14 Keil:

Ὑπάρχουν αὐτοὶ ποὺ ἔχουν ἀποδώσει τὶς ἀρχὲς σὲ ἕνα μόνο στοιχεῖο...

Ὁ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος, ὁ δάσκαλος ἐκείνου (τοῦ Ἀναξιμένη) στὸ νερό.

Αὐτὴ λοιπὸν ἡ γνώμη τοῦ Θαλῆ φρονοῦν, ὅτι πηγάζει ἀπὸ τὸν Ἡσίοδο,

ποὺ εἶχε πεῖ: «ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετ', αὐτὰρ ἔπειτα». Ὁ Ζήνων

λοιπὸν ὁ Κιτιεὺς ἔτσι ἑρμηνεύει τὸ νερὸ ὀνομάζοντάς το χάος «ἀπὸ τοῦ

χέεσθαι», τὴν ἴδια δὲ γνώμη μποροῦμε νὰ παρατηρήσουμε ἀπὸ τὸν Ὅ-

μηρο, ὁ ὁποῖος εἶπε «Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσιν καὶ μητέρα Τηθύν.»

Σχόλια: 

ἀπ. 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183:
Σ' ὅλα αὐτὰ τὰ ἀποσπάσματα δηλώνεται ἡ ἀντιμετώπιση τῆς παραδεδεγμένης λαϊκῆς ἀντίληψης γιὰ τοὺς θεοὺς καὶ γιὰ τὴν καθιερωμένη θεολογία τῶν Ἑλλήνων. Ὁ Ζήνων φαίνεται νὰ ἀποδέχεται τὴν πολυμορφία τῶν θεῶν συμβιβαζόμενος κατὰ κάποιο τρόπο μὲ τὸν πολυθεϊσμὸ (ἀπ. 177, 178, 179). Οὐσιαστικὰ ὅμως ἀναφέρεται σὲ πολλὲς δυνάμεις, μέσα στὶς ὁποῖες ἐπιφαίνεται ὁ ἕνας θεός, ποὺ διήκει διὰ μέσου τοῦ κόσμου.
Δίδοντας στὰ «ἄψυχα καὶ τὰ ἄφωνα» τὸ ὄνομα τῶν θεῶν (ἀπ. 177) ὁ Ζήνων ἀποδίδει στὰ φυσικὰ στοιχεῖα τὰ ὀνόματά τους ὡς ἐπιφάνειες τοῦ θεοῦ. Ἡ ἀπόδοση τοῦ οὐρανοῦ στὸν Δία, τοῦ ἀέρα στὴν Ἥρα, μᾶς θυμίζει τὴν ἑρμηνεία τῶν τεσσάρων ριζωμάτων τοῦ Ἐμπεδοκλῆ μὲ ὀνόματα θεῶν (ἀπ. 131, Ἥρη = ἀήρ). Ὁ Δίας ταυτίζεται μὲ τὸν αἰθέρα-οὐρανό, ποὺ εἶναι πύρινος. Ἡ ἀναφορὰ στὸ νερὸ καὶ ἡ ἐτυμολογική του σύνδεση μὲ τὸ χάος (ἀπ. 179) ἀπὸ τὸ «χέεσθαι» προδίδει τὴν ἐτυμολογικὴ μέθοδο ἑρμηνείας, ποὺ ἐφάρμοσε ὁ Ζήνων. Σχολιάζοντας τὸν Ἡσίοδο ὁ Ζήνων ἀναγνωρίζει ὡς πρωταρχικὲς δυνάμεις τὸ χάος (νερό), τὴ γῆ καὶ τὸν ἔρωτα (ἀπ. 180) καὶ ἀνακαλύπτει τὸ δικό του κοσμοείδωλο. Ὁ Πλάτων στὸ Συμπόσιο ἀναφέρεται στὸν Ἡσίοδο (Θεογ. 116) γιὰ νὰ ἀποδείξει τὴν ἀρχαιότητα τοῦ ἔρωτα, ὅπως καὶ ὁ Ἀριστοτέλης (Μετὰ τὰ φυσ. Ι 4 1). Πολὺ χαρακτηριστικὸ τῆς ἐτυμολογικῆς μεθόδου ἑρμηνείας τὸ ἀπ. 181 καὶ ἀπ. 182. Ἔχουμε τὴν ἐτυμολογικὴ δικαίωση τῆς παραδεδομένης λατρείας καὶ συγχρόνως τὴ μεθερμηνεία της σὲ μιὰ θεολογία κοσμικῶν δυνάμεων, δηλωτικῶν τῆς παρουσίας τοῦ θεοῦ. Ὁ Zeller1 (σ. 347) ἀναφέρει χαρακτηριστικά: «Holding that the name of God belongs in its full and original sense only to the one primary being, they did not hesitate to apply it in a limited and derivative sense to all those objects by means of which the divine power is especially manifested». Τὸ παιχνίδι μὲ τὴν ἐτυμολογία γιὰ στήριξη τῆς σημασίας τῶν λέξεων θὰ ἦταν γνωστὸ στὸν Ζήνωνα καὶ ἀπὸ τὸν πλατωνικὸ Κρατύλο (404). Οἱ Στωικοὶ γενικα ἐξηγοῦν πὼς ἡ λαϊκὴ θρησκεία ἀφορμᾶται ἀπὸ μιὰ πανάρχαιη σοφία βλέποντας στὰ φυσικὰ στοιχεῖα, στὴ φωτιά, τὴ γῆ, τὸν ἀέρα, τὴ θάλασσα, τὴν παρουσία τῶν δυνάμεων τῆς θεότητας. Κάτω ἀπὸ τοὺς μύθους ὑπάρχει λοιπὸν ἡ ὑπόνοια της ἀλήθειας καὶ ἡ μέθοδος ποὺ μπορεῖ νὰ ἐφαρμοσθεῖ γιὰ τὴν εὕρεσή της εἶναι ἡ ἀλληγορία.

  1. Zeller, E. (1880), Die Philosophie der Griechen, 3d ed., Leipzig.