You are here

174α

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Θέων, Προγυμνάσματα 12 (Rhet. Gr. I p. 251, Walz):

Ἔπειτα, ὅτι ὅλοι οἱ ἄνθρωποι, Ἔλληνες καὶ βάρβαροι, ἔχουν τὴν ἰδέα

γιὰ τοὺς θεούς, ὅτι προνοοῦν γιὰ μᾶς. Καὶ ἡ ἀπόδειξη εἶναι, ὅτι δὲν θὰ

ἀφιέρωναν βωμοὺς καὶ ναοὺς καὶ μαντεῖα στοὺς θεούς, γιὰ ὅσα ὁ καθέ-

νας εὐεργετήθηκε, σὲ πεῖνα καὶ λοιμὸ καὶ πόλεμο ἢ σὲ κανένα παρόμοιο

μ' αὐτά. Οὔτε θὰ τοὺς ἐρχόταν στὸ νοῦ, καὶ μάλιστα ὅταν κινδυνεύουν

γιὰ τὰ πιὸ σημαντικὰ πράγματά τους. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἑξῆς (εἶναι ἀπόδει-

ξη), ὅτι τὸ ἴδιο φρονοῦν καὶ οἱ σοφοὶ ὅπως ὁ Πλάτων, ὁ Ἀριστοτέλης καὶ

ὁ Ζήνων.

Σχόλια: 

ἀπ. 174, 174α:
Ἀναφέρονται δύο ἐπιχειρήματα τοῦ Ζήνωνος γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ θεοῦ ἢ τῶν θεῶν. Τὸ ἐπιχείρημα (174), ποὺ παραθέτει ὁ Σέξτος θεωρήθηκε ἤδη ἀπὸ τοὺς σύγχρονους ἀντιπάλους τοῦ Ζήνωνος σόφισμα ὑπαγόμενο στὴν κατηγορία «ἀπὸ συμβεβηκότος». Ἡ πρώτη προκείμενη τοῦ συλλογισμοῦ: «τοὺς θεοὺς εὐλόγως ἂν τιμῴῃ» εἶναι, λένε, ἀμφίσημη (ἀμφίβολος), γιατὶ μπορεῖ νὰ σημαίνει «εὔλογα θὰ τιμοῦσε κανεὶς τοὺς θεούς», ἢ «θὰ μποροῦσε νὰ τοὺς τιμᾶ». Στὴν πρώτη περίπτωση, ἂν αὐτὸ ἴσχυε γιὰ τοὺς σοφούς, τότε θὰ συνεπάγετο καὶ τὴν ὕπαρξή των (τῶν σοφῶν), πράγμα, ποὺ οἱ Στωικοὶ θὰ ἀπέρριπταν. Ὁ Διογένης ὁ Βαβυλώνιος ἀπαντώντας στοὺς ἐπικριτὲς (ὅπως ὁ διαλεκτικὸς Ἀλεξίνος, ποὺ διατύπωνε μιὰ παρῳδία (παραβολὴ) τοῦ συλλογισμοῦ αὐτοῦ) βεβαιώνει ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦ Ζήνωνος εἶναι δυνάμει τὸ ἑξῆς: «αὐτοὺς ποὺ δὲν ὑπάρχουν ἀπὸ τὴ φύση τους δὲν θὰ τιμοῦσε κανεὶς εὔλογα». Ὡστόσο, ἂν δεχθοῦμε τὴν πρόταση αὐτή, εἶναι πρόδηλο, ὅτι οἱ θεοὶ ἀπὸ τὴ φύση τους ὑπάρχουν. Ἑπομένως οἱ ἄνθρωποι εὔλογα τιμοῦν τοὺς θεοὺς ὡς ὑπάρχοντες. Ἡ πρόταση μπορεῖ ὅμως νὰ συγχέει, ὅπως παρατηρεῖ ὁ Long, τὸ λογικὰ δυνατὸ μὲ τὸ πραγματικὰ δυνατό.
Τὸ ἐπιχείρημα ὅμως αὐτὸ γίνεται πιὸ κατανοητό, ἂν τὸ συνδέσουμε μὲ τὸ ἑπόμενο (174α), ὅτι ὅλοι οἱ ἄνθρωποι ἔχουν μιὰ κοινὴ ἀντίληψη γιὰ τοὺς θεούς, ὅτι αὐτοὶ προνοοῦν γιὰ μᾶς. Ἡ ἰδέα περὶ θεῶν ἀνήκει λοιπὸν στὶς «κοινὲς ἔννοιες» ἢ τὶς φυσικὲς «προλήψεις». Ἡ καθολικὴ αὐτὴ ἔννοια τοῦ θεοῦ ἀποτελεῖ ἕνα ἰσχυρὸ ἐπιχείρημα, ποὺ ἀποδίδει ὁ Θέων ἀνάμεσα σὲ ἄλλους καὶ στὸν Ζήνωνα. Ἕνα ἄλλο σημεῖο, στὸ ὁποῖο πρέπει νὰ σταθοῦμε, εἶναι αὐτὸ ποὺ ἀφορᾶ τὸ «εὐλόγως». Συνδέοντας τὸ «εὔλογον» ἡ Μ. Δραγώνα-Μονάχου (The stoic arguments for the existence and the providence of gods1, Athens 1976, σσ. 47-49) μὲ τὸ «ὁμολογουμένως» ἐπισημαίνει, ὅτι ὁ Ζήνων στηρίζει τὸ ἐπιχείρημά του γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ θεοῦ στὸν λόγο, ἀφοῦ οἱ ἄνθρωποι ἔχοντας τὸ χάρισμα τοῦ λόγου συγγενεύουν μὲ τοὺς θεοὺς καὶ στρέφονται μὲ τὴ λατρεία πρὸς αὐτούς. Αὐτὸ λοιπόν, ποὺ φαίνεται πρὸς στιγμὴν νὰ εἶναι ἕνα σόφισμα ἀπὸ συμβεβηκότος, προσλαμβάνει μιὰν ἰδιαίτερη σημασία σὲ ἀναφορᾶ πρὸς τὴ ζηνώνεια φιλοσοφία τοῦ λόγου (Logosphilosophie). Γιὰ περαιτέρω μελέτη τοῦ θέματος παραπέμπω στὴν προαναφερθείσα πραγματεία τῆς Μ. Δραγώνα-Μονάχου.
Ὡς ἐπιχειρήματα τοῦ Ζήνωνος γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ θεοῦ θὰ μπορούσαμε νὰ ἀναφέρουμε κι' ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ Ζήνων ἐχρησιμοποίησε γιὰ τὴ λογικότητα τοῦ κόσμου, ποὺ εἶναι τὰ ἀκόλουθα:
α. «Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεύς, ἀπὸ Ξενοφῶντος τὴν ἀφορμὴν λαβών, οὑτωσὶ συνερωτᾷ. Τὸ προϊέμενον σπέρμα λογικοῦ καὶ αὐτὸ λογικόν ἐστιν· ὁ δὲ κόσμος προΐεται σπέρμα λογικοῦ· λογικὸν ἄρα ἐστὶν ὁ κόσμος, ᾧ συνεισάγεται καὶ ἡ τούτου ὕπαρξις.» (Σέξτος Ἐμπ. Μαθ. 9. 110) (ἀπ. 165ε).
β. «Καὶ πάλιν ὁ Ζήνων φησί, "τὸ λογικὸν τοῦ μὴ λογικοῦ κρεῖττόν ἐστιν· οὐδὲν δέ γε κόσμου κρεῖττόν ἐστιν· λογικὸν ἄρα ὁ κόσμος." Καὶ ὡσαύτως ἐπὶ τοῦ νοεροῦ καὶ ἐμψυχίας μετέχοντος. "Τὸ γὰρ νοερὸν τοῦ μὴ νοεροῦ καὶ τὸ ἔμψυχον τοῦ μὴ ἐμψύχου κρεῖττόν ἐστιν· οὐδὲν δέ γε τοῦ κόσμου κρεῖττον· νοερὸς ἄρα καὶ ἔμψυχός ἐστιν ὁ κόσμος".» (Σέξτος Ἐμπ. Μαθ. 9. 104) (ἀπ. 165ε).
γ. «Ἀλλὰ καὶ ἡ τὰς λογικὰς περιέχουσα φύσεις πάντως ἐστὶ λογική· οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ ὅλον τοῦ μέρους χεῖρον εἶναι... τοιαύτη δὲ τυγχάνουσα θεός ἐστιν. Εἰσὶν ἄρα θεοί». (Σέξτος Ἐμπ. Μαθ. 9. 85). Αὐτὸ ἀντιστοιχεῖ πρὸς ἕνα ἀνάλογο χωρίο τοῦ Κικέρωνος (N.D. II 22).
δ. «Si ex oliva modulate canentes tibiae nascerentur, num dubitares quin inesset in oliva tibicinii quaedam scientia? Quid si platani fidiculas ferrent numerose sonantes? Idem scilicet censeres in platanis inesse musicam. Cur igitur mundus non animans sapiensque iudicetur, cum ex se procreet animantis atque sapientis?» (Cicero N.D. II 22) (ἀπ. 165στ).
Τὰ ἐπιχειρήματα αὐτὰ ἀφοροῦν τὴν ὕπαρξη τοῦ θεοῦ, ἐφ' ὅσον ὁ θεὸς κατὰ τὸν Ζήνωνα ταυτίζεται μὲ τὸν κόσμο. Πρέπει βέβαια νὰ λάβουμε ὑπόψη τὸν ζηνώνειο μονισμὸ καὶ πανθεϊσμὸ καὶ τοὺς στενοὺς δεσμοὺς τοῦ Ζήνωνος μὲ τὸν Πλάτωνα καὶ τὴν ὅλη σωκρατικὴ παράδοση ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ. Παρόλο ποὺ οἱ ἀποδείξεις τοῦ Ζήνωνος, ὅπως παρατηρεῖ ἡ Δραγώνα-Μονάχου, τυπικὰ δὲν μποροῦν εὔκολα νὰ ἐνταχθοῦν στὶς τυπικὲς ἀποδείξεις τῆς νεώτερης θεολογίας, ὅπως εἶναι οἱ ὀντολογικές, τελεολογικές, κοσμολογικές, ἠθικὲς κτλ., ὡστόσο μερικὲς ἀπ' αὐτὲς μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ὡς πρόδρομοί τους. Ἀξιοσημείωτο εἶναι καὶ τὸ συμπέρασμά της: «The fact that Zeno was not absolutely original must eventually be to his credit, as proving that, in spite of claims to the contrary (M. Pohlenz, Stoa und Semitismus2, Neue Jahrb. f. Wiss. u. Jugendb. (1926) p. 26) Zeno's theology was developed within the Socratic tradition itself and consequently did not derive from oriental models. That Chrysippus took his starting point for the defence of the same thesis from Zeno's views, since some of his arguments are almost reproductions of the Zenonian (or better, further developments of them), shows Zeno's importance in establishing the main doctrines of Stoic theology, in all its sections. He is, therefore, the leader of the Stoic school, even in this realm.» (ἔ.ἀ., σ. 70).

  1. Dragona-Monachou, M. (1976), The Stoic Arguments for the Existence and the Providence of the Gods, Athens.
  2. Pohlenz, M. (1926), Stoa und Semitismus, Neue Jahrbücher für Wissenschaft und Jugendbildung 2: 257-269.