You are here

198

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Diogenes Laertius 7.85-86:

(1) Τὴν δὲ πρώτην ὁρμήν  φασι τὸ ζῷον ἴσχειν ἐπὶ τὸ τηρεῖν ἑαυτό1, οἰ-

κειούσης αὐτὸ τῆς φύσεως ἀπ' ἀρχῆς, καθά φησιν ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ

πρώτῳ Περὶ τῶν τελῶν, (2) πρῶτον οἰκεῖον λέγων εἶναι παντὶ ζώῳ τὴν

αὑτοῦ σύστασιν καὶ τὴν ταύτης συνείδησιν2,3· οὔτε γὰρ ἀλλοτριῶσαι εἰκὸς

ἦν αὐτὸ τὸ ζῷον, οὔτε ποιήσασαν4 αὐτὸ μήτ' ἀλλοτριῶσαι μήτ' [οὐκ]5

οἰκειῶσαι6. ἀπολείπεται τοίνυν λέγειν συστησαμένην αὐτὸ οἰκειῶσαι

πρὸς ἑαυτό· οὕτω γὰρ τά τε βλάπτοντα διωθεῖται καὶ τὰ οἰκεῖα προσίε-

ται. (3) ὃ δὲ λέγουσί τινες, πρὸς ἡδονὴν γίγνεσθαι τὴν πρώτην ὁρμὴν τοῖς

ζῴοις, ψεῦδος ἀποφαίνουσιν. Ἐπιγέννημα γάρ φασιν, εἰ ἄρα ἔστιν, -

δονὴν εἶναι ὅταν αὐτὴ7 καθ' αὑτὴν φύσις ἐπιζητήσασα τὰ ἐναρμόζοντα

τῇ συστάσει ἀπολάβῃ, ὃν τρόπον ἀφιλαρύνεται τὰ ζῷα καὶ θάλλει τὰ

φυτά. (4) Οὐδέν τε, φασί, διήλλαξεν φύσις ἐπὶ τῶν φυτῶν καὶ ἐπὶ τῶν

ζῴων, ὅτε8 χωρὶς ὁρμῆς καὶ αἰσθήσεως κἀκεῖνα οἰκονομεῖ καὶ ἐφ' ἡμῶν

τινα φυτοειδῶς γίνεται. ἐκ περιττοῦ δὲ τῆς ὁρμῆς τοῖς ζῴοις ἐπιγενομέ-

νης, συγχρώμενα πορεύεται πρὸς τὰ οἰκεῖα, τούτοις μὲν τὸ9 κατὰ φύσιν

τὸ κατὰ τὴν ὁρμὴν διοικεῖσθαι· (5) Τοῦ δὲ λόγου τοῖς λογικοῖς κατὰ

τελειοτέραν προστασίαν δεδομένου, τὸ κατὰ λόγον ζῆν ὀρθῶς γίνεσθαι

‹τού›τοις10 κατὰ φύσιν· τεχνίτης γὰρ οὗτος ἐπιγίνεται τῆς ὁρμῆς.

  1. 2 αὐτὸ BP: αὐτῷ F
  2. 4 συνείδησιν: συναίσθησιν Pohlenz ‖
  3. αὐτῷ «αὐτῷ» Arnim
  4. 5 ποιήσασαν Reiske: ποῆσαι ἂν codd. ‖
  5. οὐκ del. Zeller
  6. 6 οἰκειῶσαι Stephanus: οἰκείως codd.
  7. 10 αὐτὴ P: αὐτὴν BF
  8. 13 ὅτε BFP Suda: ὅτι d
  9. 15 τὸ BF: τῷ P
  10. 18 ‹τού›τοις Kayser.
Διογένης Λαέρτιος 7.85-86:

(1) Λένε (οἱ Στωικοί), ὅτι τὴν πρώτη ὁρμή του τὸ ζῶο τὴ στρέφει πρὸς

τὴν αὐτοσυντήρηση, γιατὶ ἡ φύση αὐτὸ τὸ ἐξοικειώνει ἐξ ἀρχῆς, ὅπως

λέει ὁ Χρύσιππος στὸ πρῶτο του βιβλίο «Περὶ τῶν τελῶν». (2) Τὸ πρῶτο

οἰκεῖο λέει, ὅτι εἶναι γιὰ τὸ κάθε ζῶο ἡ ἰδιοσυστασία του καὶ ἡ συνείδησή

της· γιατὶ δὲν ἦταν εὔλογο ἡ φύση νὰ ἀλλοτριώσει τὸ ἴδιο τὸ ζῶο, οὔτε

δημιουργώντας το πάλι, μήτε νὰ τὸ ἀλλοτριώσει μήτε νὰ τὸ οἰκειώσει.

Ὑπολείπεται λοιπὸν νὰ ποῦμε, ὅτι πλάθοντας τὴ σύστασή του τὸ οἰκείω-

σε πρὸς τὸν ἑαυτό του· κι' ἔτσι ἀπωθεῖ τὰ βάπτοντα καὶ προσελκύει τὰ

οἰκεῖα. (3) Τὸ θεωροῦν δὲ ψέμα νὰ λέμε, ὅπως μερικοί, ὅτι ἡ πρώτη ὁρμὴ

τῶν ζώων στρέφεται πρὸς τὴν ἡδονή. Διότι λένε, ὅτι ἡ ἡδονὴ εἶναι πα-

ράγωγο, ποὺ γεννιέται, ὅταν αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ φύση ζητήσει αὐτὰ ποὺ ἁρμό-

ζουν στὴν ἰδιοσυστασία της καὶ τὰ ἀποκτήσει, ὅπως χαροποιοῦνται τὰ

ζῶα καὶ θάλλουν τὰ φυτά. (4) Καὶ σὲ τίποτε δὲν διαφέρει ἡ φύση τῶν

φυτῶν καὶ τῶν ζώων, ὅταν ρυθμίζει καὶ ἐκεῖνα χωρὶς ὁρμὴ καὶ αἴσθηση

καὶ μέσα μας γίνονται μερικὰ κατὰ τρόπο φυτικό. Ἐφ' ὅσον ὅμως τὰ

ζῶα ἔχουν ἐπὶ πλέον τὴν ὁρμή, τὴν ὁποία χρησιμοποιώντας πορεύονται

πρὸς τὰ οἰκεῖα σ' αὐτὰ πράγματα, αὐτὸ ποὺ εἶναι φυσικὸ σ' αὐτὰ εἶναι

νὰ διοικοῦνται σύμφωνα μὲ τὴν ὁρμή τους· (5) κι' ἐφ' ὅσον ὁ λόγος ἔχει

δοθεῖ στὰ λογικὰ ὄντα γιὰ μιὰ τελειότερη προστασία, τὸ νὰ ζοῦν ὀρθὰ

σύμφωνα μὲ τὸν λόγο εἶναι φυσικὸ γι' αὐτά· γιατὶ ὁ λόγος γίνεται ὁ

τεχνίτης ποὺ ἐπιβλέπει τὴν ὁρμή.

Σχόλια: 

ἀπ. 198:
Ἡ ζηνώνεια σύλληψη τῆς «οἰκειώσεως» διαφέρει ἀπὸ ἐκείνη, ποὺ παραδίδει ἡ περιπατητικὴ παράδοση ὡς μιὰ οἰκείωση μὲ τὰ «πρῶτα κατὰ φύσιν». Ὁ Ζήνων, ὅπως βλέπουμε, ἀφορμᾶται ἀπὸ τὴν πρώτην ὁρμὴ γιὰ αὐτοσυντήρηση, ποὺ θεμελιώνεται στὴ «συναίσθησιν», τὴ συνείδηση δηλ. τοῦ ἑαυτοῦ μας καὶ τὴν αἴσθηση τῶν ἐξωτερικῶν πραγμάτων συνάμα. (Ἔτσι π.χ. ὁ Ἱεροκλῆς: «καθόλου γὰρ οὐ συντελεῖται τῶν ἐκτός τινος ἀντίληψις δίχα τῆς ἑαυτῶν αἰσθήσεως» VII 12 κ.ἑ.).
Τὸν ὅρο «συνείδησιν» ὁ Pohlenz τὸν ἀντικαθιστᾶ μὲ τὴ λέξη «συναίσθησιν», ποὺ ὁπωσδήποτε πρῶτος χρησιμοποίησε ὁ Ζήνων. Βλ. ἐπίσης Πλουτάρχου de prof. in virt. 12 p. 82f = SVF1 I 234: «ἠξίου γὰρ τῶν ὀνείρων ἕκαστον αὐτοῦ συναισθάνεσθαι προκόπτοντος.» Καὶ Ἱεροκλῆς ΙΙ 3, 30 κ.ἑ., Στοβαῖος ΙΙ 47, 13W. Γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ δές: Pohlenz, Stoa2 II, σ. 63 καὶ A. Dyroff, Die Ethik der alten Stoa3, σ. 37, σημ. 3. Berliner Studien N.F. 2, 1897).
Ἡ οἰκείωση εἶναι αὐτὴ ἡ συστοιχία ἀγαπητικῆς ἀποδοχῆς τοῦ ἑαυτοῦ μας καὶ τῶν πραγμάτων, ποὺ προσαρμόζονται στὴν ἰδιοσυστασία του. Ἡ ἀπόρριψη τῆς ἡδονῆς, ποὺ πρόβαλλε ὡς ἀρχὴ ὁ Ἐπίκουρος, εἶναι χαρακτηριστικὴ τῆς θέσης τοῦ Ζήνωνος καὶ γενικὰ τῆς Στοᾶς, ποὺ θεωρεῖ τὴν ἡδονὴ ἐπιγέννημα καὶ ἐπιμένει στὴν πρωταρχικότητα τῆς οἰκείωσης. Ἡ σταδιακὴ ἀνέλιξη τῆς οἰκειώσεως προχωρεῖ ἀπὸ τὰ φυτὰ (ποὺ στεροῦνται ὁρμῆς καὶ αἴσθησης) πρὸς τὰ ζῶα, ποὺ διαθέτουν ὁρμὴ καὶ αἴσθηση, γιὰ νὰ φτάσει στὸν ἄνθρωπο, ποὺ προσαρμόζει τὴν ὁρμή του στὸν λόγο. Οἰκείωση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν λόγο σημαίνει οἰκείωση μὲ τὴν ἰδιαίτερη φύση του. Ὁ λόγος τότε γίνεται «τεχνίτης», ποὺ ἐπιβλέπει τὴν ὁρμή. Γιὰ τὸν ὅλο προβληματισμὸ γύρω ἀπὸ τὸ θέμα βλ. S.G. Pembroke, Oikeiosis (Problems in Stoicism4, σσ. 114-141).
Ἀπὸ μιὰ ἄλλη ἄποψη, ὅπως μᾶς δίνεται στὸ ἀπ. 204 τοῦ Κικέρωνος καὶ στὸ κείμενο τοῦ Ἱεροκλῆ (Στοβαῖος 4.671, 7 - 673, 11), ἡ οἰκείωση διαγράφεται σὲ ἀνοδικὰ στάδια ποὺ ξεκινοῦν ἀπὸ τὴν αἴσθηση-συναίσθηση (λέξη ποὺ χρησιμοποιεῖ ὁ Ζήνων), καὶ τὴν αὐτοσυντήρηση, προχωρεῖ στὴ στοργὴ καὶ συντήρηση τῶν ἄλλων καὶ φτάνει στὴν ἄσκηση τῆς δικαιοσύνης μέσα στὴν κοινωνία ἢ στὸ ὕψιστο ἀγαθὸ μὲ τὴν ἄσκηση τῆς ἀρετῆς. Στὸ κείμενο τοῦ Ἱεροκλῆ ἡ ἀνελικτικὴ πορεία παρουσιάζεται μὲ διαδοχικοὺς διευρυνόμενους ὁμόκεντρους κύκλους. Ὁ πρῶτος εἶναι ἐκεῖνος ποὺ χαράζεται γύρω ἀπὸ τὸν ἑαυτό μας, τὴ σκέψη καὶ τὸ σῶμα μας, ὁ δεύτερος περιλαμβάνει τοὺς γονεῖς, ἀδελφούς, γυναίκα καὶ παιδιά, ὁ τρίτος τὸν εὐρύτερο κύκλο συγγενῶν, ὁ τέταρτος τοὺς συνδημότες καὶ συμπολίτες καὶ ὁ τελευταῖος ὅλο τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων. Φαίνεται λοιπὸν καθαρά, ὅτι ἡ οἰκείωση ἔχει ἕνα βαθὺ προσωπικὸ χαρακτήρα (κέντρο της εἶναι ὁ ἑαυτός μας), ποὺ ἐκτείνεται σ' ἕνα ὅσο πάει εὐρύτερο κύκλο κοινωνίας. Ἡ οἰκείωση ἁπλώνεται τελικὰ σ' ὅλη τὴν ἀνθρωπότητα, γίνεται ἕνα πνεῦμα οἰκουμενικό. Ὁ W. Wiesma5 (Π. τέλους, σ. 27 κ.ἑ.) ἰσχυρίζεται ὅτι δὲν πρόκειται γιὰ ἄμεση ρήση τοῦ Ζήνωνος (ἀπ. 198) ἀλλὰ γιὰ μιὰ ἀναδιαμόρφωσή της ἀπὸ τὸν Χρύσιππο στὸ ἔργο του «Περὶ τέλους».
Γενικὰ ἡ διατύπωση τῶν ἀρχῶν τῆς ἠθικῆς τῆς Στοᾶς πρέπει νὰ θεωρηθεῖ ἔργο τοῦ Ζήνωνος. Αὐτὴ ἡ θέση ὑποστηρίζει ὁ Pohlenz (Zenon und Chrysipp6), λέγοντας, ὅτι ὅλες οἱ μαρτυρίες, ποὺ σώθηκαν, ἀποτελοῦν ἐπεξεργασία καὶ σχόλια στὸν Ζήνωνα. Ὁ Brink ἀντίθετα («Οἰκείωσις and οἰκειότης»: Theophrastus and Zeno on Nature and Moral Theory7. Phronesis I 1955, 123-145) ἰσχυρίζεται ὅτι ἡ θεωρία τοῦ Ζήνωνος γιὰ τὴν οἰκείωση ἦταν μιὰ ἐμβρυακὴ μόνο σύλληψη καὶ ὅτι ὁ Ζήνων πρέσβευε, ὅτι ἡ φύση σ' ὅλη της τὴν ἔκταση ἀποτελοῦσε τὸν χῶρο τῆς ἠθικῆς. Ἀγνοεῖ ἑπομένως τὴν ἐπαναδιατύπωση τῆς θεωρίας τῆς φύσης ἀπὸ τὸν Ζήνωνα καὶ τὴ διαφοροποίησή της ἀπὸ τὶς ἀντίστοιχες θέσεις τοῦ κυνισμοῦ.

  1. von Armin, J. (1964), Stoicorum Veterum Fragmenta, Vols. I-IV, Stuttgart.
  2. Pohlenz, M. (1964), Die Stoa. Geschichte einer geistigen Bewegung, Vols. I-II, Götingen.
  3. Dyroff, A. (1897), Ethik der alter Stoa, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie,N. F. 2 Berlin.
  4. Long, A. A. (1971), Problems in Stoicism , London.
  5. Wiersma, W. (1943), Die Physik des Stoikers Zeno , Mnemosyne 3.11: 191-216.
  6. Pohlenz, M. (1965), Kleine Schriften, Hildesheim.
  7. Brink, C. O. (1956), Theophrastus and Zeno on nature in moral theory , Phronesis 1.2: 123-145.