You are here

169γ

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Epiphanius, Adversus haeres. 3. 2. 9 (3. 36), Diels p. 592:

Τὰς δὲ αἰτίας τῶν πραγμάτων πῇ μὲν ἐφ' ἡμῖν πῇ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, του-

τέστι, τὰ μὲν τῶν πραγμάτων ἐφ' ἡμῖν τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν.

Ἐπιφάνιος, Κατὰ αἱρέσεων 3. 2. 9 (3.36):

Οἱ αἰτίες τῶν πραγμάτων ἄλλες κατὰ κάποιο τρόπο ἐξαρτῶνται ἀπὸ

ἐμᾶς, ἄλλες ὅμως κατὰ κάποιο τρόπο δὲν ἐξαρτῶνται ἀπὸ μᾶς, δηλαδὴ

ἄλλα ἀπὸ τὰ πράγματα ἐξαρτῶνται καὶ ἄλλα δὲν ἐξαρτῶνται ἀπὸ μᾶς.

Σχόλια: 

ἀπ. 169γ:
Ἡ διάκριση μεταξὺ τῶν «ἐφ' ἡμῖν» καὶ τῶν «οὐκ ἐφ' ἡμῖν» προέρχεται ἀπὸ τὴν προσπάθεια τοῦ Ζήνωνος καὶ γενικὰ τῶν Στωικῶν νὰ διακρίνουν μέσα σ' ἕνα κόσμο, ποὺ διέπεται ἀπὸ ἕναν ἀπαράβατο εἱρμὸ ἀκολουθίας, ὅπως τὸν ὁρίζει ἡ εἱμαρμένη, τὸν χῶρο τῆς δράσης τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας. Τὰ «ἐφ' ἡμῖν» εἶναι ὅσα συμβαίνοντα μποροῦν νὰ γίνουν μὲ τὴ δική μας συγκατάθεση. Τὰ ἐρεθίσματα τῶν ἐξωτερικῶν ἐντυπώσεων διεγείρουν μέσα μας τὶς παρορμήσεις νὰ ἀποδεχθοῦμε ἢ νὰ πράξουμε τὸ ἕνα ἢ τὸ ἄλλο. Ἡ ἁνθρώπινη φύση μας διαθέτοντας λόγο εἶναι σὲ θέση νὰ δώσει στὶς ἐντυπώσεις αὐτὲς καὶ τὶς παρορμήσεις τὴ συγκατάθεσή της ἢ ὄχι. Σὲ τοῦτο ἔγκειται λοιπὸν τὸ «ἐφ' ἡμῖν», αὐτὸ ποὺ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴ δική μας ἐξουσία. Ἡ ἐλευθερία ὅμως, ὅπως νοεῖται ἔτσι, δὲν εἶναι μιὰ ἐλευθερία νὰ πράξουμε ὁτιδήποτε, ἀλλὰ μιὰ ἐλευθερία νὰ δεχθοῦμε καὶ νὰ πράξουμε κάτι ποὺ ὑπαγορεύει μέσα μας ὁ λόγος. Τὰ συμβαίνοντα θὰ ἀκολουθήσουν ὁπωσδήποτε τὸν εἱρμό μας. Ὡστόσο ἡ ἀξία τῆς ἐλευθερίας μας ἔγκειται στὸ ὅτι μποροῦμε συνειδητὰ καὶ μὲ τὴ βούλησή μας νὰ ἐκλέξουμε καὶ νὰ πράξουμε τὸ ὀρθό, αὐτὸ ποὺ εἶναι σύμφωνο μὲ τὸν λόγο. Ὁ Χρύσιππος ἀγωνίστηκε νὰ στηρίξει αὐτὴ τὴ θεωρία (Δὲς Zeller1, σ. 177 κ.ἑ.). Ὅπως εἶναι στὴ φύση τοῦ κυλίνδρου, λέει, νὰ κυλᾶ ἀξιοποιώντας τὴν ἐξωτερικὴ ὤθηση, ποὺ τοῦ δίνεται (Cicero, De fato 42-43), ἔτσι εἶναι καὶ στὴν ἀνθρώπινη φύση ὁ λόγος ὡς ἡ δυνατότητα ποὺ διαθέτουμε γιὰ νὰ εἴμαστε αὐτόνομοι πράττοντας τὰ «ἐφ' ἡμῖν». Εἶναι λοιπὸν ὁ χῶρος τῶν «ἐφ' ἡμῖν» ὁ χῶρος τῆς ἠθικῆς ἐλευθερίας. Σχετικὰ ἀναφέρεται ἡ παρομοίωση, ποὺ ἀποδίδεται στὸν Κλεάνθη (Ἱππόλ. Κατὰ αἱρ. Ι 21) «καὶ αὐτοὶ δὲ τὸ καθ' εἱμαρμένην εἶναι πάντα διεβεβαιώσαντο παραδείγματι χρησάμενοι τοιούτῳ, ὅτι ὥσπερ ὀχήματος ἐὰν ᾖ ἐξηρτημένος κύων, ἐὰν μὲν βούληται ἕπεσθαι, καὶ ἕλκεται καὶ ἕπεται, ποιῶν καὶ τὸ αὐτεξούσιον μετὰ τῆς ἀνάγκης οἷον τῆς εἱμαρμένης· ἐὰν δὲ μὴ βούληται ἕπεσθαι, πάντως ἀναγκασθήσεται· τὸ αὐτὸ δή που καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· καὶ μὴ βουλόμενοι γὰρ ἀκολουθεῖν ἀναγκασθήσονται πάντως εἰς τὸ πεπρωμένον εἰσελθεῖν.» (ἀπ. 171γ). Ἑπομένως, εἴτε τὸν λόγον ἀκολουθήσουμε εἴτε ὄχι, τὰ πράγματα θὰ συμβοῦν ὁπωσδήποτε. Σημασία ὅμως ἔχει τὸ ἑκούσιο. Δὲν θὰ ἦταν ὀρθό, ἀπ' ὅσα εἴπαμε, νὰ μὴν ἀναγνωρίσουμε στὸν Ζήνωνα τὴν ἀντιμετώπιση τοῦ διλήμματος, ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴν εἱμαρμένη καὶ τὴν ἀνθρώπινη ἐλεύθερη βούληση καὶ νὰ ἀποδώσουμε στὸν Κλεάνθη τὴν ἀποκλειστικὴ πρωτοβουλία εἰσαγωγῆς σ' αὐτὸ τὸ δίλημμα, ὅπως δέχεται ὁ Stein, Erkenntnistheorie2 σσ. 228-332. (Δὲς καὶ τὸ σχετικὸ σχόλιο τοῢ Pearson, Fragments3, σσ. 132-133). Βλ. περαιτέρω τὰ σχόλια γιὰ τὸ ἴδιο θέμα στὰ «Ἠθικά».

  1. Zeller, E. (1880), Die Philosophie der Griechen, 3d ed., Leipzig.
  2. Stein, L. (1886), Die Psychologie der Stoa, Vols. 1-2, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie Berlin.
  3. Pearson, A. C. (1891), The Fragments of Zeno and Cleanthes, London.