You are here

168ε

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Galenus, De causis continentibus 1.2-3:

(2) Athineum igitur Attaleum, qui spiritualem nominatam heresim in medica-

tiva primo cepit, coniunctam vocare causam egritudinum decens est ceu a

Stoicorum heresi deductum (conversatus enim fuit cum Posidonio)... (3) dice-

bat Athineus esse tres, sunt hec : prima quidem coniunctarum, secunda vero

antecedentium, tercia autem in procatarticarum materia continetur, vocant

autem ita omnia quecumque extra corpus existentia nocent ei operantia egritu-

dinem; de genere autem operantium intus existentia antecedentes cause vocan-

tur; alterationes autem innati spiritus que fiunt ab hiis et etiam ab extrinsecis

humectato et siccato et infrigidato et calefacto corpore coniunctas egritudinum

ait esse causas, pertransit enim spiritus iste per omiomera corpora sibi ipsi

coalterans ea. multociens igitur confestim a procatarticis causis fieri dicunt

coniunctas.

Γαληνός, Περὶ τῶν συνεκτικῶν αἰτίων 1.2-3:

(2) Ὡς πρὸς τὸν Ἀθήναιο ἀπὸ τὴν Ἀττάλεια, αὐτὸς ἵδρυσε τὴν ἰατρικὴ

σχολὴ γνωστὴ ὡς τῶν πνευματιστῶν (ἀπὸ τὸ «πνεῦμα»· πνοή). Ταιριάζει

στὴ διδασκαλία του νὰ μιλᾶ γιὰ μιὰ συνεκτικὴ αἰτία στὴν ἀρρώστεια,

ἀφοῦ στηρίζεται στοὺς Στωικοὺς καὶ ὑπῆρξε μαθητὴς τοῦ Ποσειδώ-

νιου... (3) Ὁ Ἀθήναιος λέει, ὅτι ὑπάρχουν τρεῖς τύποι αἰτίων ὡς ἑξῆς:

πρῶτα τὰ συνεκτικὰ αἴτια, ὕστερα τὰ προηγούμενα αἴτια, ἐνῶ ὁ τρίτος

τύπος συνίσταται ἀπὸ τὴν ὕλη τῶν προκαταρκτικῶν αἰτίων. Ὁ τελευ-

ταῖος ὅρος ἐφαρμόζεται στὰ ἐξωτερικά, τῶν ὁποίων ἡ λειτουργία εἶναι

νὰ παράγει κάποια μεταβολὴ στὸ σῶμα, ὁποιαδήποτε μεταβολὴ κι' ἂν

εἶναι αὐτή. Ἂν αὐτό, ποὺ ἔτσι παράγεται στὸ σῶμα, ἀνήκει στὸ εἶδος

ἐκείνων ποὺ παράγουν τὴν ἀσθένεια, τότε, μολονότι δὲν ἔχει ἀκόμη

πραγματικὰ προκαλέσει τὴν ἀσθένεια, εἶναι γνωστὸ ὡς προηγούμενο

αἴτιο. Μεταβολὲς γίνονται στη φυσικὴ πνοὴ ἀπὸ αὐτὲς τὶς αἰτίες καὶ

ἀπὸ αὐτά, ποὺ εἶναι ἐξωτερικά, ὁδηγώντας στὴν ὑγρασία, στὴν ξηρότη-

τα, στὸ θερμὸ ἢ τὸ ψυχρό, κι' αὐτὰ εἶναι ποὺ καλεῖ συνεκτικὰ αἴτια τῶν

ἀσθενειῶν. Γιατὶ τὸ πνεῦμα (ἡ πνοὴ) διαπερνᾶ τὰ ὁμογενὴ σώματα καὶ

τὰ μεταβάλλει μαζὶ μὲ τὸν ἑαυτό της. Συχνά, λέει, τὸ συνεκτικὸ αἴτιο

παράγεται ἄμεσα ἀπὸ τὸ προηγούμενο αἴτιο χωρὶς ἐνδιάμεσο, παρ' ὅλον

ὅτι κάποτε ἔρχεται διὰ τῆς παρεμβολῆς τοῦ προηγούμενου αἰτίου.

Σχόλια: 

ἀπ. 168γ, 168δ, 168ε, 168στ, 168ζ, 168η:
Στὰ ἀποσπάσματα αὐτὰ παρατηροῦμε ὁρισμένες πτυχὲς τῆς θεωρίας τῶν αἰτίων, ὄπως τὴ συνέλαβε ὁ Ζήνων καὶ τὴν ἐπεξεργάστηκε ὁ Χρύσιππος.
Ἕνα σῶμα εἶναι αἰτία ἄλλου σώματος, στὸ ὁποῖο προκαλεῖ μιὰ κατάσταση, ποὺ χαρακτηρίζεται ἀσώματη (ἀσώματο κατηγόρημα). Αὐτὴ εἶναι ἡ βασικὴ ἀρχὴ, ποὺ εἴδαμε στὰ ἀπ. 168, 168α καὶ συναντοῦμε τώρα στὸ 168β.
Στὸ ἀπ. 168γ ἡ συνεκτικὴ αἰτία ἀποδεικνύεται ὅτι εἶναι αὐτή, ἡ ὁποία συντελεῖ στὴ συνοχὴ τῆς ὕπαρξης ἑνὸς ὄντος ὡς μιᾶς ἐνότητας. Ἔτσι π.χ. τοῦ τόξου (168γ) ἢ τῆς σωφροσύνης (ὡς συνοχῆς τοῦ σωφρόνως πράττειν, 168 καὶ 168γ) ἢ τῆς διαταραγμένης τάξης τοῦ πνεύματος τοῦ ἀρρώστου, ποὺ εἶναι ἡ αἰτία τῆς ἀρρώστειας του (168ε). Τὸ πνεῦμα λοιπὸν καθορίζεται ὡς ἡ συνεκτικὴ αἰτία τῆς ὕπαρξης τῆς ψυχῆς ἢ τῆς συμπεριφορᾶς της. Ἡ συνεκτικὴ αἰτία εἶναι πρωταρχικῆς σημασίας γιὰ τὸν Ζήνωνα, διότι ἡ ἀρχὴ τῆς συνοχῆς εἶναι ποὺ συγκρατεῖ τὸν κόσμο καὶ τὸ κάθε ξεχωριστὸ ὂν σὲ μιὰ ἑνότητα (συνοχὴ πνεύματος).
Ὑπάρχουν ὡστόσο, σύμφωνα μὲ τὴν περαιτέρω ἐπεξεργασία τοῦ Χρυσίππου, αἴτια, ποὺ ὀνομάζονται προκαταρκτικά, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐξωτερικὰ καὶ συνεργοῦν στὴν πρόκληση τῆς βασικῆς αἰτίας, τῆς συνεκτικῆς, ἡ ὁποία ὀνομάζεται λόγῳ τῆς αὐτάρκειάς της καὶ αὐτοτελὴς (168στ). Τὸ προηγούμενον αἴτιον, ἀπὸ τὴν ἄλλη, (168ε) εἶναι αὐτὸ ποὺ διαγράφει τὴν πορεία ἀπὸ τὸ ἕνα σῶμα (Α) στὸ ἄλλο σῶμα (Β) γιὰ τὴν πρόκληση μιᾶς ἀλλαγῆς στὸ τελευταῖο. Ἔτσι τὸ συνεκτικὸν αἴτιο εἶναι στενὰ συνυφασμένο μὲ τὸ προηγούμενον αἴτιον, ἀφοῦ ἀποτελεῖ μιὰ ἐν χρόνῳ ἐξέλιξη. Καὶ τὰ δυὸ αἴτια εἶναι ἀπαραίτητα γιὰ τὴν πρόκληση ἑνὸς ἀποτελέσματος. (Ὁ Ζήνων ἀναμφισβήτητα ἐπηρεάστηκε βαθειὰ ἀπὸ τὴν ἰατρικὴ τῆς ἐποχῆς του, ποὺ ἀκολουθοῦσε τὴν ἱπποκράτεια παράδοση. Οἱ γιατροὶ τότε ξεχώριζαν τὰ προκαταρκτικὰ αἴτια, ποὺ ἀποτελοῦσαν τὶς ἀφετηρίες ἢ ἀφορμὲς μιᾶς ἀρρώστειας. Αὐτὰ ὅμως πάλι ὁδηγοῦσαν στὰ προηγούμενα αἴτια καὶ στὰ ἐνεργὰ αἴτια. Ὁ Ἐρασίστρατος, ποὺ ἦταν γιατρὸς σύγχρονος τοῦ Χρυσίππου ἀλλὰ καὶ ὁ Ἀσκληπιάδης ἀπὸ τὴν Προύσα σύγχρονος τοῦ Κικέρωνος, ἔκαναν τέτοιες διακρίσεις. Τὸ παράδειγμα τοῦ Χρυσίππου μὲ τὸν κύλινδρο φανερώνει τὶς διακρίσεις αὐτές: Σπρώχνω ἕνα κύλινδρο, αὐτὸ προκαλεῖ τὴν κίνησή του (προκαταρκτικόν, συνεργὸν αἴτιον). Τὸ ὅτι ὅμως ὁ κύλινδρος κινεῖται, τοῦτο ὀφείλεται στὴ συνεκτικὴ αἰτία τῆς κατασκευῆς του, στὸ ὅτι δηλ. εἶναι κυλινδρικός. Τὸ κύλισμά του ὀφείλεται κατ' ἐξοχὴν στὴ φύση του. Αὐτὴ ἡ συνεκτικὴ αἰτία ὡστόσο, καθὼς ἀκολουθεῖ μιὰ πορεία κίνησης ἀπὸ τὸ ἕνα σημεῖο στὸ ἄλλο, χαρακτηρίζεται ὡς προηγούμενον αἴτιον. Τὸ συνεκτικὸν αἴτιον, ποὺ ἐμφανίζεται κατὰ τὴν πορεία του καὶ ὡς προηγούμενον, εἶναι αὐτοτελές, ἔχει δηλ. μιὰν αὐτάρκεια στὴν πρόκληση τοῦ ἀποτελέσματος.
Χῶρος καὶ χρόνος εἶναι οἱ ἀναγκαῖες προϋποθέσεις γιὰ τὴν αἰτιώδη σύνδεση, ποὺ ἐκδηλώνεται ὡς κίνηση τονικὴ (πνευματικὴ) ἢ τοπική. Μέσα σ' αὐτὴν τὴν κίνηση τὰ σώματα εἶναι ἐνεργοῦντα ἢ πάσχοντα ἢ μέσα στὸ ἴδιο τὸ σῶμα ἡ κίνηση αὐτὴ ἐμφανίζεται ὡς ἐνέργεια καὶ πάθος.
Ὁ Ἀλέξανδρος ὁ Ἀφροδισιεὺς (Περὶ εἱμ. 192. 21) συνοψίζει τὸν στωικὸ νόμο τῆς αἰτιότητας μὲ τὰ ἀκόλουθα: «Ἐν ὄψει τοῦ πλήθους τῶν αἰτίων, αὐτοὶ ὅλοι (ἐνν. οἱ Στωικοὶ) ἀπαιτοῦν γιὰ ὅλα αὐτὰ ὅτι, ὅποτε ἰσχύουν οἱ ἴδιες περιστάσεις σὲ σχέση μὲ ἕνα αἴτιο καὶ τὰ πράγματα ποὺ ἐπηρεάζονται ἀπὸ τὸ αἴτιο αὐτό, εἶναι ἀδύνατο κάποτε τὸ ἀποτέλεσμα νὰ πρέπει νὰ εἶναι αὐτὸ καὶ κάποτε ἕνα ἄλλο· ἀλλιῶς θὰ ὑπῆρχε καὶ κάποια ἀναίτια κίνηση.» Γιὰ τὸν Ζήνωνα καὶ τοὺς Στωικοὺς μιὰ ἀναίτια κίνηση θὰ ἦταν ἀδύνατη, γιατὶ θὰ ἔμοιαζε μὲ μιὰ γένεση ἐκ τοῦ μηδενός. Χαρακτηριστικὰ ὁ S. Sambursky, Physics of the Stoics1, σσ. 58-59, παραλληλίζει μιὰν ἀναφορὰ τοῦ Κικέρωνος στὴ στωικὴ εἱμαρμένη μὲ τὴν περιγραφὴ μιᾶς παντογνώστριας διάνοιας ἀπὸ τὸν Laplace: Ὁ Κικέρων γράφει: «Μὲ τὸν ὅρο fatum ἐννοῶ αὐτὸ ποὺ οἱ Ἕλληνες καλοῦν εἱμαρμένη, δηλ. μιὰ διατεταγμένη διαδοχὴ αἰτίων, ὅπου τὸ ἕνα αἴτιο συνδέεται μὲ τὸ ἄλλο αἴτιο καὶ κάθε αἴτιο προκαλεῖ ἕνα ἀποτέλεσμα... Ἑπομένως δὲν ἔχει συμβεῖ τίποτε, ποὺ δὲν ἦταν προορισμένο νὰ συμβεῖ, καί, κατὰ παρόμοιο τρόπο, τίποτε δὲν πρόκειται νὰ συμβεῖ, ποὺ δὲν θὰ βρεῖ στὴ φύση κάθε ποιητικὴ αἰτία γιὰ νὰ συμβεῖ... Ἂν ὑπῆρχε κάποιος, ποὺ ἡ ψυχή του θὰ μποροῦσε νὰ διακρίνει τοὺς δεσμούς, ποὺ συνδέουν κάθε αἰτία μὲ μιὰν ἄλλη αἰτία, τότε σίγουρα δὲν θὰ ἔκανε ποτὲ λάθος στὶς προβλέψεις ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ κάνει. Γιατὶ ἐκεῖνος, ποὺ γνωρίζει τὶς αἰτίες τῶν μελλόντων γεγονότων, αὐτὸς ἀναγκαστικὰ γνωρίζει τί θὰ συμβεῖ στὸ μέλλον.» (De Div. I 125-128). Ἡ διατύπωση τοῦ Laplace (Essai philosophique sur les probabilités, Gautier-Villars, 1921, p. 3) εἶναι ἡ ἑξῆς: «Πρέπει ἑπομένως νὰ θεωροῦμε τὴν παρούσα κατάσταση τοῦ σύμπαντος ὡς ἕνα ἀποτέλεσμα τῆς κατάστασης ποὺ προηγήθηκε, καὶ ὡς μιὰ αἰτία τῆς κατάστασης ποὺ θὰ τὴν ἀκολουθήσει. Μιὰ διάνοια, ποὺ σὲ μιὰ δεδομένη στιγμὴ θὰ γνώριζε ὅλες τὶς δυνάμεις, ποὺ κυβερνοῦν τὴ φύση καὶ τὶς ἀντίστοιχες καταστάσεις ὅλων τῶν πραγμάτων, ἀπὸ τὰ ὁποῖα αὐτὴ συντίθεται, θὰ μποροῦσε νὰ περιλάβει στὸν ἴδιο τύπο (formula) τὶς κινήσεις τῶν μεγίστων σωμάτων στὸ σύμπαν ὅπως ἀκριβῶς καὶ ἐκεῖνες τοῦ πιὸ ἐλαφροῦ ρεύματος· τίποτε δὲν θὰ ἦταν ἀβέβαιο γι' αὐτὴν καὶ τὸ μέλλον καὶ τὸ παρὸν θὰ ἦταν παρόντα μπροστὰ στὰ μάτια της.»
Διαπιστώνουμε λοιπὸν στοὺς Στωικοὺς τὴν ἰσχὺ ἑνὸς νόμου μιᾶς καθολικῆς αἰτιότητας, ποὺ εἶναι ἔργο τοῦ λόγου ἢ τῆς θείας πρόνοιας. Τίποτα ἀναίτιο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβεῖ. Ἡ ἰδέα μιᾶς κοσμικῆς αἰώνιας τάξης, τόσο βαθειὰ ριζωμένη στὴ συνείδηση τῶν Ἑλλήνων, προσλαμβάνει τώρα τὸν χαρακτήρα μιᾶς αὐστηρῆς ἀναγκαιότητας, ποὺ συνδυάζει τὴ μηχανικὴ ἀκολουθία μὲ τὸν σχεδιασμὸ σκοπῶν. Ὁ λόγος εἶναι ὁ νοήμων ρυθμιστὴς τοῦ σύμπαντος.

  1. Sambursky, S. (1959), Physics of the Stoics, London.