You are here

168α

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Clemens Alexandrinus, Stromata 8.9 § 26, 1-5, p. 96 sq. Fr.:

Οἳ μὲν οὖν σωμάτων, οἳ δ' ἀσωμάτων φασὶν εἶναι τὰ αἴτια · οἳ δὲ τὸ μὲν

σῶμα κυρίως αἴτιόν φασι, τὸ δὲ ἀσώματον καταχρηστικῶς καὶ οἷον αἰ-

τιωδῶς1· ἄλλοι δ' ἔμπαλιν ἀναστρέφουσι, τὰ μὲν ἀσώματα κυρίως αἴτια

λέγοντες, καταχρηστικῶς δὲ τὰ σώματα ... (2) Τὸ «τινῶν2 ἐστιν αἴτιον»

λέγεται τριχῶς, τὸ3 μὲν ὃ ἐστιν αἴτιον, οἷον ὁ ἀνδριαντοποιός, τὸ δὲ οὗ

ἐστιν αἴτιον, ‹οἷον›4 τοῦ γίνεσθαι τὸν ἀνδριάντα, τὸ δὲ ἐστιν αἴτιον,

ὥσπερ τῇ ὕλῃ5· τῷ χαλκῷ γὰρ αἴτιός6 ἐστι τοῦ γίνεσθαι τὸν ἀνδριάντα

(3) τὸ γίνεσθαι οὖν καὶ τὸ τέμνεσθαι, τὰ οὗ ἐστιν αἴτιον7, ἐνέργειαι οὖσαι

ἀσώματοί εἰσιν. (4) Εἰς8 ὃν λόγον κατηγορημάτων , ὥς τινες, λεκτῶν

(λεκτὰ γὰρ τὰ κατηγορήματα καλοῦσιν Κλεάνθης καὶ Ἀρχέδημος)

αἴτια9 τὰ αἴτια· , ὅπερ καὶ μᾶλλον, τὰ μὲν κατηγορημάτων αἴτια λεχθή-

σεται, οἷον τοῦ «τέμνεται», οὗ πτῶσις τὸ τέμνεσθαι, τὰ δ' ἀξιωμάτων, ὡς

τοῦ10 «ναῦς γίνεται», οὗ πάλιν {ἡ} πτῶσίς ἐστι τὸ ναῦν γίνεσθαι· Ἀριστο-

τέλης δὲ προσηγοριῶν11, οἷον τῶν τοιούτων, οἰκίας, νεώς, καύσεως, τομῆς

(5) ἡ πτῶσις δὲ ἀσώματος εἶναι ὁμολογεῖται.

  1. 3. pro αἰτιωδῶς legendum est αἰτιῶδες
  2. 4 τίνων cod. corr. Wedel
  3. 5. τὸ (bis) Bunsen: cod: Wilamowitz
  4. 6 ‹οἷον› add. Mewaldt
  5. 7 τῇ ὕλῃ Wilamowitz: ἡ ὕλη cod. ‖
  6. αἴτιοσἀνδριαντοποιός Stählin: αἴτιόν Schwartz
  7. 8 αἴτια cod.: corr. Wedel
  8. 9 Εἰς] Καθ' v. Arnim: δι' Stählin: Εἰς ὃν λόγονπαρασημειωτέον ὅτι› Früchtel dubit. in app. crit.
  9. 11 ‹αἴτια add. Stählin
  10. 13 τοῦ v. Arnim: τὸ cod. τέμνεσθαι cod. corr. Hervet
  11. 14 προσηγοριῶν Stählin: -ρίαν cod.
Κλήμης Ἀλεξανδρεύς, Στρωματεῖς 8.9 § 26, 1-5, p. 96sq. Fr.:

Λοιπόν, οἱ μὲν ἰσχυρίζονται, ὅτι τὰ αἴτια ἀνήκουν στὰ σωματικά, οἱ δὲ

ἄλλοι ὅτι ἀνήκουν στὰ ἀσώματα· οἱ μὲν ἐξηγοῦν ὅτι κυριολεκτικὰ τὸ

σῶμα εἶναι αἴτιον, ἐνῶ τὸ ἀσώματο εἶναι καταχρηστικὰ αἴτιο καὶ λέγεται

ὡς ἐὰν νὰ εἶναι ὅμοιο μὲ τὸ αἴτιο· ἐνῶ οἱ ἄλλοι τὸ ἀντιστρέφουν λέγοντας

ὅτι τὰ ἀσώματα εἶναι κυριολεκτικὰ αἴτια, καταχρηστικὰ δὲ τὰ σωματι-

κά... (2) Ἡ ἔκφραση «εἶναι αἴτιο κάποιων» λέγεται μὲ τρεῖς σημασίες·

δηλώνει κανεὶς πρῶτα αὐτό, ποὺ εἶναι αἰτία, π.χ. ὁ ἀνδριαντοποιός, δεύ-

τερον αὐτό, γιὰ τὸ ὁποῖο εἶναι αἴτιο, ὅπως π.χ. τὴ γένεση τοῦ ἀνδριάντα,

καὶ τρίτο αὐτό, διὰ τοῦ ὁποίου εἶναι αἴτιο, π.χ. διὰ τῆς ὕλης· γιατὶ διὰ τοῦ

χαλκοῦ ὁ ἀνδριαντοποιὸς γίνεται αἴτιος γιὰ τὴ γένεση τοῦ ἀνδριάντα. (3)

Τὸ νὰ γίνει κάτι καὶ νὰ κοπεῖ – αὐτά, γιὰ τὰ ὁποῖα εἶναι ἡ αἰτία, ὄντας

ἐνέργειες εἶναι ἀσώματες. (4) Ἀποβλέποντας σ' αὐτὸ τὸν λόγο τὰ αἴτια

εἶναι αἴτια τῶν κατηγορημάτων ἤ, ὅπως λὲν μερικοί, τῶν λεκτῶν (ὁ Κλε-

άνθης δηλ. καὶ ὁ Ἀρχέδημος χαρακτηρίζουν τὰ λεκτὰ ὡς κατηγορήμα-

τα)· ἢ μπορεῖ κανείς, πράγμα ποὺ συμβαίνει συχνότερα, νὰ χαρακτηρίσει

τὰ αἴτια ἀπὸ τὴ μιὰ ὡς αἴτια γιὰ κατηγορήματα, ὅπως τοῦ «τέμνεται», τοῦ

ὁποίου πτώση εἶναι τὸ τέμνεσθαι, καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ὡς αἴτια τῶν προτά-

σεων, ὅπως π.χ. «γίνεται ἕνα πλοῖο», τοῦ ὁποίου πάλι πτώση εἶναι τὸ

γίνεσθαι ἑνὸς πλοίου· ὁ Ἀριστοτέλης δὲ μιλᾶ γιὰ τὰ αἴτια τῶν προσηγο-

ρικῶν οὐσιαστικῶν, τέτοιων ὅπως τῆς οἰκίας, τοῦ πλοίου, τῆς καύσεως,

τῆς τομῆς. (5) Ὑπάρχει δὲ συμφωνία ὅτι ἡ πτώση εἶναι ἀσώματη.

Σχόλια: 

ἀπ. 168α:
Ἡ ἀντιδιαστολὴ γίνεται ἀνάμεσα στὸν Ζήνωνα καὶ τοὺς Στωικοὺς ἀφ' ἑνός, κατὰ τοὺς ὁποίους τὰ αἴτια εἶναι σωματικά, καὶ τὴν πλατωνικὴ καὶ ἀριστοτελικὴ ἄποψη ἀφ' ἑτέρου γιὰ τὸ ἀσώματο τῶν τελικῶν αἰτίων. Τὸ ἀσώματο εἶναι καταχρηστικὸ αἴτιο, γιατί, ὅπως εἴδαμε, εἶναι ἕνα συμβεβηκὸς στὴν οὐσία τῶν πραγμάτων. Τὸ ἀποτέλεσμα (4) μπορεῖ νὰ εἶναι ἕνα κατηγόρημα, ὅπως «τέμνεται», μπορεῖ ὅμως νὰ εἶναι καὶ ὁλόκληρη πρόταση, ὅπως «γίνεται ἕνα πλοῖο». Τὸ ἀποτέλεσμα αὐτὸ ὀφείλεται στὴ δραστηριότητα τοῦ ναυπηγοῦ. Ἀνάμεσα στὸν ναυπηγὸ καὶ τὸ πλοῖο δὲν ὑπάρχει αἰτιώδης ἀλληλεπενέργεια, γιατὶ τὸ πλοῖο δὲν ὑπάρχει ἀκόμα ὅταν ὁ ναυπηγὸς ἐνεργεῖ, ἀλλὰ μόνο τὸ ξύλο, τὸ ὁποῖο ὁ ναυπηγὸς ἐπεξεργάζεται. Πρόκειται λοιπὸν ἐδῶ καὶ στὴν περίπτωση τοῦ «τέμνεσθαι» καὶ στὴν περίπτωση τοῦ «γίγνεσθαι ἑνὸς πλοίου» γιὰ πτώσεις, γιὰ γραμματικὲς ἀποκλίσεις, ποὺ εἶναι ἀσώματες. Ἀντίθετα στὸν Ἀριστοτέλη τὰ οὐσιαστικά, τὸ πλοῖο, ἡ οἰκία, ὡς ἀπεργασμένα ἔργα μιᾶς δημιουργικῆς δραστηριότητας, βρίσκονται σὲ μιὰ πραγματικὴ σχέση αἰτίας-ἀποτελέσματος.