You are here

81

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Arrianos, Epicteti Dissertationes 4.8, 12:
Ἀρριανός, Ἐπικτήτου Διατριβαὶ 4.8, 12:

Τὰ θεωρήματα τοῦ φιλοσόφου... εἶναι μᾶλλον αὐτά, τὰ ὁποῖα ὁ Ζήνων

λέγει, ὅτι πρέπει νὰ γνωρίσουμε τὰ στοιχεῖα τῆς πρότασης (λόγου), τί

εἴδους εἶναι τὸ καθένα ἀπ' αὐτὰ καὶ πῶς συντάσσονται μεταξύ τους καὶ

ὅσα συμπερασματικὰ τὰ ἀκολουθοῦν.

Σχόλια: 

ἀπ. 80 καὶ 81:
Εἶναι πολὺ πιθανὸν ὁ Ζήνων νὰ προέτασσε τὴ λογικὴ (ἀπ. 80). Ὁ Ζήνων, ὅπως μαρτυρεῖ ὁ Ἀρριανὸς (Ἐπ. Διατριβ. 4.8, 12) (βλ. ἀπ. 81), ξεκινοῦσε ἀπὸ τὴν ἀρχή, ὅτι ἡ ἄσκηση τῆς φιλοσοφίας εἶναι μιὰ ἐνασχόληση μὲ τὴ φύση τοῦ λόγου, ποὺ διαθέτει ὁ ἄνθρωπος, καὶ τὴν ἑρμηνευτικὴ ἀνάλυση αὐτοῦ τοῦ λόγου, τοῦ ὁποίου ἡ δομὴ ἀποτελεῖται ἀπὸ μέρη, τὰ ὁποῖα βρίσκονται σὲ συναρμογή. Εἶναι πρόδηλο, ὅτι ὁ Ζήνων ἔχει ὑπόψη του τὴ συναψη τῶν μερῶν τοῦ λόγου σ' ἕνα συντακτικὸν ὅλον, τὴν πρόταση (πῶς ἁρμόττεται πρὸς ἄλληλα, ἀπ. 81), καὶ τὴν ἀντιστοιχία τους σὲ νοήματα. Οὐσιαστικὰ τὸν ἀπασχολεῖ ἐξ ἀρχῆς ὡς θεμέλιο τοῦ φιλοσοφεῖν ἡ συνάρτηση συμβαινόντων, γλώσσας (λέγειν) καὶ διανόησης. Ὅταν λάβουμε ὑπόψη τὴ σημασία, ποὺ ἀποδίδει ὁ Ζήνων στὶς λέξεις ὡς φορεῖς νοήματος (σχέση σημαίνοντος σημαινομένου), καὶ τὴν ἰσομορφία τους πρὸς τὸ τυγχάνον, δηλ. τὸ πράγμα, κατανοοῦμε, ὅτι ὁ Ζήνων, ὅπως ὀρθὰ παρατηρεῖ ὁ Pohlenz1, ὑπῆρξε ὁ ἱδρυτὴς τῆς φιλοσοφίας τῆς γλώσσας στὴ Δύση. Γιὰ «τὰ τοῦ λόγου στοιχεῖα» βλ. Διογ. Λαέρτ. 7.58: «Ρῆμα δ' ἐστί... στοιχεῖον λόγου ἀμετάπτωτον». Πρόκειται δηλ. γιὰ τὰ μέρη, ποὺ συνθέτουν μιὰ πρόταση. Ὡς τέτοια μέρη ἀναγνωρίζονται τὸ ὄνομα, τὸ ρῆμα, ὁ σύνδεσμος καὶ τὸ ἄρθρον (ἀπ. 151, Θεοδ. Περ. Γραμμ. p. 17, 17-31). Εἶναι πιθανὸν ὁ Ζήνων νὰ ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τὸν νομιναλισμὸ τοῦ Ἀντισθένη. Ἐξ ἄλλου στὸν πλατωνικὸ Θεαίτητο (201e-202c) οἱ ὅροι στοιχεῖον καὶ λόγος χρησιμοποιοῦνται μὲ τὴ σημασίαν αὐτή: «Τὰ μὲν πρῶτα οἱονπερεὶ στοιχεῖα... λόγον οὐκ ἔχει» (201e), «οὕτω δὴ τὰ μὲν στοιχεῖα ἄλογα καὶ ἄγνωστα εἶναι, αἰσθητὰ δέ» (206e). Σχετικὴ ἐπίσης εἶναι ἡ ἀναφορὰ τοῦ Ἀριστοτέλη: «ὥστ' οὐσίας ἐστὶ μὲν ἧς ἐνδέχεται εἶναι ὅρον καὶ λόγον, οἷον τῆς συνθέτου, ἐάν τε αἰσθητὴ ἐάν τε νοητὴ ᾖ· ἐξ ὧν δ' αὕτη πρώτων, οὐκ ἔστιν...» (Μετὰ τὰ φυσ. 1043e 33-36). Ὁ Pearson (The fragments of Zeno and Cleanthes2, σ. 58) δὲν θεωρεῖ ἀναγκαῖο νὰ ὑπονοοῦσε ὁ Διογένης Λαέρτιος (7.54) τὸν Ζήνωνα καὶ τὸν Κλεάνθη, ὅταν μιλοῦσε γιὰ κάποιους ἄλλους τῶν ἀρχαιότερων Στωικῶν. Ὡστόσο αὐτὸ εἶναι πολὺ πιθανόν. Αὐτὸ δὲν ἀντιφάσκει ἀπαραίτητα μὲ τὴν εἰσαγωγὴ ἀπὸ μέρους τοῦ Ζήνωνος τῆς καταληπτικῆς φαντασίας ὡς κριτηρίου τῆς ἀλήθειας. Βλ. σχετικὰ Hirzel, Untersuchungen3 II, σσ. 14 κ.ἑ. Ἐξηγώντας τὸ σχετικὸ χωρίο τοῦ Ἀρριανοῦ (ἀπ. 81), ποὺ ἀναφέρεται στὸ «γνῶναι τὰ τοῦ λόγου στοιχεῖα», ὁ Stein4 γράφει ὅτι πρόκειται γιὰ τὴ γνώση τῶν στοιχείων τοῦ σκέπτεσθαι: «die Erkenntnis der Elemente des Denkens d.h. wie das Denken beschaffen sei und wohin die gegenseitige Verbindung der Gedanken bestehe und welche Konsequenzen sich aus dieser Gedankenverbindung ergeben.» (Erkenntnistheorie, σσ. 90-91).

  1. Pohlenz, M. (1965), Kleine Schriften, Hildesheim.
  2. Pearson, A. C. (1891), The Fragments of Zeno and Cleanthes, London.
  3. Hirzel, R. (1883), Untersuchungen zu Ciceros philosophischen Schriften II, Leipzig.
  4. Stein, L. (1886), Die Psychologie der Stoa, Vols. 1-2, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie Berlin.