You are here

167γ

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Diogenes Laertius 7.145, 6:

Ἐκλείπειν  δὲ τὸν μὲν ἥλιον ἐπιπροσθούσης αὐτῷ σελήνης κατὰ τὸ πρὸς

ἡμᾶς μέρος, ὡς Ζήνων ἀναγράφει ἐν τῷ περὶ1 ὅλου· φαίνεται γὰρ ὑπερχο-

μένη ταῖς συνόδοις καὶ ἀποκρύπτουσα2 αὐτὸν καὶ πάλιν παραλλάττουσα.

γνωρίζεται δὲ τοῦτο διὰ λεκάνης ὕδωρ ἐχούσης. τὴν δὲ σελήνην ἐμπίπτου-

  σαν εἰς τὸ τῆς γῆς σκίασμα, ὅθεν καὶ ταῖς πανσελήνοις3 ἐκλείπειν μόναις4,

καίπερ κατὰ διάμετρον ἱσταμένην κατὰ μῆνα τῷ ἡλίῳ· ὅτι κατὰ λοξοῦ ὡς

πρὸς τὸν ἥλιον κινουμένη παραλλάττει τῷ πλάτειβορειοτέρανοτιω-

τέρα γινομένη5. ὅταν μέντοι τὸ πλάτος αὐτῆς κατὰ τὸν ἡλιακὸν καὶ τὸν διὰ

μέσων6 γένηται7 εἶτα διαμετρήσῃ τὸν ἥλιον τότε ἐκλείπει.

  1. 2 περὶ τοῦ Β rasura post περὶ P
  2. 3 ὑποκρύπτουσα Β
  3. 5 πανσελήνης Β ‖
  4. μῆνα (pro μόναις) BP corr. P3, μόνον L, μόναις D
  5. 7 verba ἡλίῳνοτιωτέρα γινό-desunt in B. βορεια///τέρα P
  6. 8-9 καὶ τὸν μέσον (om. διὰ) P ‖
  7. γίνεται B, idem fuit in P ante ras v. Arnim.
Διογένης Λαέρτιος 7.145, 6:

Ὁ ἥλιος παθαίνει ἔκλειψη, ὅταν πάρει θέση μπροστά του ἡ σελήνη κατὰ

τὸ μέρος ποὺ εἶναι πρὸς ἐμᾶς, ὅπως περιγράφει ὁ Ζήνων στὸ βιβλίο του

Περὶ ὅλου. Γιατὶ φαίνεται κατὰ τὶς συζυγίες νὰ περνᾶ ἀπὸ κάτω καὶ νὰ

τὸν κρύβει καὶ πάλι νὰ ἀπομακρύνεται· αὐτὸ φαίνεται καλύτερα σὲ μιὰ

λεκάνη γεμάτη νερό. Ἡ δὲ σελήνη παθαίνει ἔκλειψη πέφτοντας στὴ σκιὰ

τῆς γῆς· γι' αὐτὸ μόνο κατὰ τὶς πανσελήνους παθαίνει ἔκλειψη, μολονότι

στέκει διαμετρικὰ ἀπέναντι στὸν ἥλιο κάθε μήνα, γιατί, ἐπειδὴ κινεῖται

λοξὰ ὡς πρὸς τὸν ἥλιο, ἀπομακρύνεται ὡς πρὸς τὸ πλάτος βρισκόμενη ἢ

βορειότερα ἢ νοτιότερα. Ὅταν ὅμως τὸ πλάτος της βρεθεῖ στὴν τροχιὰ

τοῦ ἥλιου κι' ἐκείνη τῶν διαμέσων ἄστρων, κι' ἔπειτα ἔρθει διαμετρικὰ

ἀπέναντι στὸν ἥλιο, τότε παθαίνει ἔκλειψη.

Σχόλια: 

ἀπ. 167, 167α, 167β, 167γ, 167δ, 167ε, 167στ:
Στὰ ἀποσπάσματα αὐτά, σύμφωνα μὲ τὸν Ζήνωνα, γίνεται διάκριση τοῦ τεχνικοῦ ἀπὸ τὸ ἄτεχνο πῦρ καὶ δίνεται ἐξήγηση τῶν ἐκλείψεων τῆς σελήνης καὶ τοῦ ἥλιου, τῆς ἀστραπῆς, τῶν χρωμάτων καὶ τῆς γένεσης τοῦ ἀνθρωπίνου γένους.
Ὁ οὐρανὸς εἶναι πύρινος, κατὰ τὸν Ζήνωνα (ἀπ. 167), άφοῦ βρίσκεται στὴν ἐξώτατη περιφέρεια τοῦ αἰθέρα. Εἶναι ἡ ἀφετηρία τοῦ πυρὸς ποὺ δημιουργεῖ. Πύρινα καὶ ἔμφρονα (μὲ νόηση) εἶναι ὁ ἥλιος, ἡ σελήνη καὶ τὰ ἄστρα (167α), γιατὶ ἡ σύστασή τους εἶναι ἀπὸ τεχνικὸ πῦρ.
Τὸ τεχνικὸ πῦρ εἶναι τὸ δημιουργικὸ πῦρ. Σὲ ἀντίθεση πρὸς τὸ καταστρεπτικό, ἄτεχνο, ποὺ ἀφομοιώνει ὅ,τι τὸ τρέφει, τὸ τεχνικὸ ὁδηγεῖ στὴν αὔξηση καὶ στὴ συντήρηση, ὅπως στὰ φυτὰ καὶ στὰ ζῶα. Παρατηροῦμε τὴν ἔντονη βιολογικὴ προσέγγιση τῆς φύσης (φυτὰ) καὶ τῆς ψυχῆς (ζῶα) ποὺ ἐκδηλώνεται ὡς δημιουργικὴ δραστηριότητα. Ὁ κόσμος εἶναι ἔμψυχος καὶ ζωντανός. Ἡ ἀστρικὴ οὐσία εἶναι λοιπὸν πύρινη.
Ὁ Ζήνων παρέδωσε στὴ Στοὰ ἕνα κοσμοείδωλο. Ὁ Pohlenz (Stoa1 I, σσ. 81-82) μᾶς δίνει μιὰ συνοπτικὴ εἰκόνα τοῦ κόσμου κατὰ τοὺς Στωικούς, ποὺ εἶναι σκόπιμο νὰ ἀναφέρουμε: Ὁ κόσμος εἶναι πεπερασμένος. Στὴν περιφέρειά του εἶναι ὁ οὐρανός, στὸ κέντρο του ἡ γῆ. Κάθε στοιχεῖο ἔχει τὸν φυσικό του τόπο. Στὸ μέσο μαζεύονται τὰ πιὸ βαρειὰ στοιχεῖα, σχηματίζοντας τὴ σφαιρικὴ γῆ, ποὺ συγκρατεῖται στὴ θέση της ἀπὸ τὴν ἰσόμετρη πίεσή τους ἀπ' ὅλες τὶς πλευρές. Γύρω ἀπὸ τὸν πυρήνα εἶναι τὸ στρῶμα τοῦ νεροῦ, πιὸ πάνω τοῦ ἀέρα καὶ στὸν ἔσχατο κύκλο τὸ στρῶμα τῆς φωτιᾶς, ποὺ περικλείεται ἀπὸ τὸ αἰθέριο πῦρ τοῦ οὐρανοῦ, ποὺ κινεῖται κυκλικὰ ἀπὸ τὴν ἀνατολὴ στὴ δύση. Πάνω στὸ οὐράνιο στερέωμα εἶναι καθηλωμένοι οἱ ἀπλανεῖς ἀστέρες, ἐνῶ οἱ ἑπτὰ πλανῆτες περιφέρονται κάτω ἀπὸ τὴ σφαῖρα τοῦ στερεώματος σὲ δικές τους σφαῖρες ἔχοντας διάφορες ἀποστάσεις ἀπὸ τὴ γῆ. Ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ διαιροῦνται σὲ πέντε παράλληλες ζῶνες. Στὴ γῆ τὸ μέρος τοῦ Ὠκεανοῦ, ποὺ ρέει στὴ διακεκαυμένη ζώνη κατὰ μῆκος τοῦ ἰσημερινοῦ, διαχωρίζει τὰ δύο ἡμισφαίρια. Τὰ ἄστρα εἶναι σφαιροειδὴ καὶ πύρινα, τρέφονται δὲ ἀπὸ τὶς ἐξατμίσεις τοῦ νεροῦ. Ὁ ἥλιος, σύμφωνα μὲ τὸν Κλεάνθη, σχηματίζει ἐλλειπτικὴ τροχιά, γιατὶ δὲν θέλει νὰ ἀπομακρυνθεῖ ἀπὸ τὴν πηγὴ τῆς τροφῆς του, τὸν ὠκεανό. Ἡ σελήνη περιφέρεται στὶς παρυφὲς τῆς ἀτμόσφαιρας τῆς γῆς καὶ δὲν ἀποτελεῖται ἀπὸ καθαρὴ φωτιὰ ἀλλὰ ἀπὸ φωτιὰ καὶ ἀέρα, γι' αὐτὸ καὶ δὲν εἶναι αὐτόφωτη. Ὁ Ζήνων μᾶς δίνει τὴν εἰκόνα, ὅπως εἴδαμε, ἑνὸς κόσμου ἔμψυχου καὶ ἔνθεου, καὶ ἀπὸ τὴν ἄποψη αὐτὴ σύμφωνου μὲ τὴν ἑλληνικὴ αἴσθηση τῆς φύσης ποὺ συναντοῦμε στὰ ἀρχαϊκὰ χρόνια, διαφοροποιημένη βέβαια ἀπὸ τὴν ἐμπειρία, ποὺ ἡ Στοὰ ἀντλεῖ μέσ' ἀπὸ τὸν διάλογό της μὲ τὴν πλατωνικὴ καὶ ἀριστοτελικὴ παράδοση. Μέσα στὸν κόσμο ὑπάρχουν δύο περιφορές: Ἡ πρώτη περιφορὰ εἶναι ἡ ἡμερήσια ἀνακύκληση ἀπὸ τὴν ἀνατολὴ στὴ δύση. Ἡ δεύτερη εἶναι ἡ τροχιά, ποὺ περιγράφεται «κατὰ τὸν ζῳδιακὸν κύκλον» καὶ ἀφορᾶ ἕνα ἔτος ἢ ἕνα μήνα (Δ. Λαέρτ. 7. 155, 156).
Οἱ κινήσεις γίνονται μαζὶ μὲ τὸν αἰθέρα, ποὺ περιστρέφεται γύρω ἀπὸ τὰ κατώτερα στρώματα τοῦ κόσμου, ποὺ εἶναι στάσιμα. Ὁ Χρύσιππος περιγράφει τὴ δομὴ τοῦ κόσμου, ὅπως μᾶς τὴ δίνει ὁ Στοβαῖος (Ἐκλ. Ι 21 f. p. 184-5): «τοῦ κόσμου τὸ μὲν εἶναι περιφερόμενον περὶ τὸ μέσον τὸ δ' ὑπομένον· περιφερόμενον μὲν τὸν αἰθέρα, ὑπομένον δὲ τὴν γῆν καὶ τὰ ἐπ' αὐτῆς ὑγρὰ καὶ τὸν ἀέρα... τὸ δὲ περιφερόμενον αὐτῷ ἐγκυκλίως αἰθέρα εἶναι, ἐν ᾧ τὰ ἄστρα καθίδρυται τὰ τ' ἀπλανῆ καὶ τὰ πλανώμενα, θεῖα τὴν φύσιν ὄντα καὶ ἔμψυχα καὶ διοικούμενα κατὰ τὴν πρόνοιαν
ἀπ. 167γ:
Ἡ ἀναφορὰ στὶς ἐκλείψεις (βλ. καὶ ἀπ. 167α) δὲν παρέχει καμιὰ ἰδιαίτερη στωικὴ διδασκαλία, ἀλλὰ τὴν υἱοθέτηση γενικὰ παραδεκτῶν ἐπιστημονικῶν ἀπόψεων τῆς ἐποχῆς τοῦ Ζήνωνος. Ἡ ἔκλειψη τοῦ ἥλιου ὀφείλεται στὴν παρεμβολὴ τῆς σελήνης μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τῆς γῆς. Τὴν ἴδια ἐξήγηση ἀποδίδει ὁ Στοβαῖος στὸν Θαλῆ, τοὺς Πυθαγορείους καὶ τὸν Ἐμπεδοκλῆ. Ἡ ἴδια ἄποψη ἀποδίδεται καὶ στὸν Ἀναξαγόρα. Ἡ ἔκλειψη τῆς σελήνης πάλι ἐξηγεῖται ἀπὸ τὴν παρεμβολὴ τῆς γῆς μεταξὺ αὐτῆς καὶ τοῦ ἥλιου, ὅταν εἶναι πανσέληνος.

  1. Pohlenz, M. (1964), Die Stoa. Geschichte einer geistigen Bewegung, Vols. I-II, Götingen.