You are here

164α

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Diogenes Laertius 7.135, 136:

Ἕν τ' εἶναι θεὸν καὶ νοῦν καὶ εἱμαρμένην καὶ Δία· πολλαῖς τ' ἑτέραις

ὀνομασίαις1 προσονομάζεσθαι. (136) κατ' ἀρχὰς μὲν οὖν καθ' αὑτὸν ὄντα

τρέπειν2 τὴν πᾶσαν οὐσίαν δι' ἀέρος εἰς ὕδωρ· καὶ ὥσπερ ἐν τῇ γονῇ τὸ

σπέρμα ↓ περιέχεται, οὕτω3 καὶ τοῦτον σπερματικὸν λόγον ὄντα τοῦ κό-

  σμου, τοιόνδ' ὑπολείπεσθαι4 ἐν τῷ ὑγρῷ, εὐεργὸν αὑτῷ ποιοῦντα τὴν

ὕλην πρὸς τὴν τῶν ἑξῆς γένεσιν· εἶτ' ἀπογεννᾶν πρῶτον τὰ τέσσαρα

στοιχεῖα, πῦρ, ὕδωρ, ἀέρα, γῆν. λέγει δὲ περὶ αὐτῶν Ζήνων ἐν τῷ Περὶ

τοῦ ὅλου καὶ Χρύσιππος ...

  1. 1-2 πολλάς τε ἑτέρας ὀνομασίας Β, πολλαῖς ἑτέραις ὀνομασίαις (om. τε) P
  2. 3 πρέπειν Β
  3. 4 οὕτω δὲ BP
  4. 5 ὑπολιπέσθαι BD.
Διογένης Λαέρτιος 7.135, 136:

Ἕνας εἶναι ὁ θεὸς καὶ ὁ νοῦς καὶ ἡ εἱμαρμένη καὶ ὁ Δίας· καὶ ὀνομάζεται

ἀκόμα μὲ πολλὲς ἄλλες ὀνομασίες. Στὴν ἀρχὴ ὄντας μὲ τὸν ἑαυτό του

μετέτρεψε τὴν οὐσία ὅλη διὰ τοῦ ἀέρα σὲ νερό· κι' ὅπως περιέχεται τὸ

σπέρμα στὴ γονιμοποίηση, ἔτσι καὶ αὐτὸς ὄντας σπερματικὸς λόγος τοῦ

κόσμου, ὡς τέτοιος μένει πίσω μέσα στὸ ὑγρὸ καὶ καθιστᾶ τὴν ὕλη εὔ-

πλαστη στὸν ἑαυτό του ἀποβλέποντας στὴν ἑπόμενη γένεση. Ἔπειτα

γέννησε τὰ πρῶτα τέσσερα στοιχεῖα, τὴ φωτιά, τὸ νερό, τὸν ἀέρα, τὴ

γῆ. Καὶ μιλᾶ γι' αὐτὰ ὁ Ζήνων στὴν πραγματεία του Περὶ τοῦ ὅλου καὶ ὁ

Χρύσιππος...

Σχόλια: 

Στὸ ἀπ. 164α ἡ γονὴ καὶ τὸ σπέρμα («ὥσπερ ἐν τῇ γονῇ τὸ σπέρμα») παραπέμπουν στὸ «γόνιμον» τοῦ Ἀναξιμάνδρου, τὴ ζωντανὴ πηγὴ τῶν ὄντων: «φησὶ δὲ τὸ ἐκ τοῦ ἀϊδίου γόνιμον θερμοῦ τε καὶ ψυχροῦ κατὰ τὴν γένεσιν τοῦδε τοῦ κόσμου ἀποκριθῆναι...» (Ψευδοπλουτ. Στρωμ. 2). Τὸ ἐρώτημα, ποὺ τίθεται, εἶναι, ἂν στὸν Ζήνωνα ἔχουμε ἁπλῶς μιὰ πορεία διὰ τῆς ὁδοῦ ἄνω-κάτω τοῦ Ἡρακλείτου, ἢ θὰ πρέπει νὰ ἀναγνωρίσουμε στὸ νερὸ (ἐξύγρωσις) ἢ στὸν ἀέρα (ἐξαέρωσις) ἕνα ἰδιαίτερο ρόλο. Στὸ ἀπ. 164α τοῦ Διογένη μοιάζει ἡ ἐξύγρωση νὰ ἔχει μιὰν ἰδιαίτερη θέση στὴ γένεση τοῦ κόσμου ἀπὸ τὸν σπερματικὸ λόγο. Ὅτι τὸ τεχνικὸν πῦρ μετατρεπόταν ὁλωσδιόλου σὲ ὑγρὸ κατὰ τὴ Στοὰ μαρτυρεῖται καὶ ἀπὸ τὸν Cornutus c. 17, p. 85, Osann. «ἔστι δὲ τὸ Χάος μὲν τὸ πρὸ τῆς διακοσμήσεως γενόμενον ὑγρὸν ἀπὸ τῆς χύσεως οὕτως ὠνομασμένον, ἢ τὸ πῦρ, ὅ ἐστιν οἱονεὶ κάος... ἦν δέ ποτε, ὦ παῖ, πῦρ τὸ πᾶν καὶ γενήσεται ἐν περιόδῳ· σβεσθέντος δ' εἰς ἀέρα αὐτοῦ μεταβολὴ ἀθρόα γίνεται εἰς ὕδωρ· ὃ δὴ λαμβάνει τοῦ μὲν ὑφισταμένου μέρους τῆς οὐσίας κατὰ πύκνωσιν τοῦ δὲ λεπτυνομένου κατὰ ἀραίωσιν
Ὁ Pearson, The Fragments1, σσ. 102-103, ἐκφράζει τὴν ἄποψη ὅτι ἡ ἁπλὴ ὁδὸς ἄνω κάτω εἶναι ἀσφαλέστερο ἴσως νὰ ἀποδοθεῖ στὸν Ζήνωνα καὶ νὰ ἀφεθεῖ ἡ περιπλοκὴ μὲ τὴν ἐξύγρωση στὸν Κλεάνθη σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ θεωρία του γιὰ τὸν τόνο.
Τὴ θεωρία γιὰ τὰ τέσσερα στοιχεῖα, ποὺ εἶναι ἐπίσης μιὰ ἀπόκλιση ἀπὸ τὸν Ἡράκλειτο, τὴν παραλαμβάνει ὁ Ζήνων ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη μαζὶ μὲ τὴν ἄποψη τῆς μετάβασης ἀπὸ τὴ μιὰ ποιότητα στὴν ἄλλη (θερμό, ψυχρό, ὑγρό, ξηρό) καὶ κατ' ἐπέκταση ἀπὸ τὸ ἕνα στοιχεῖο στὸ ἄλλο (πῦρ, ἀήρ, ὕδωρ, γῆ), ἀπὸ τὰ ὁποῖα συνίστανται τὰ πράγματα. Ὁ Ἡράκλειτος, πρέπει νὰ σημειώσουμε, δὲν γνωρίζει τὴν «ὕλη», οὔτε μιὰ ποιοτικὴ θεωρία τῶν στοιχείων, ποὺ μαρτυρεῖ ἀριστοτελικὲς ἰδέες. Ἀπὸ τὰ στοιχεῖα τὸ «πῦρ» εἶναι τὸ κατ' ἐξοχὴν στοιχεῖο, ποὺ διαρκεῖ αἰώνια. Εἶναι ἀπὸ τὸ πῦρ ποὺ ἡ ὕλη ὑφίσταται τὶς ποιοτικὲς διαφοροποιήσεις. Τὰ τέσσερα στοιχεῖα ἀποτελοῦν δύο ζεύγη, ἕνα ἐνεργητικὸ (φωτιὰ-ἀέρας = πνεῦμα) καὶ ἕνα παθητικὸ (γῆ καὶ νερό), ἔτσι ποὺ ἡ διάκριση ἐνεργητικοῦ λόγου καὶ παθητικῆς ὕλης προβαίνει καὶ μέσα στὴν ἐμπειρία. (Δὲς σχετικὰ A.A. Long2, Ἑλληνιστικὴ φιλοσοφία, σσ. 250-251).
Σ' αὐτὴ τὴν κυκλικὴ διαδικασία ἀλληλομετατροπῆς δὲν πρέπει νὰ λησμονοῦμε ὄχι μόνο τὴν αἰτιοκρατικὴ ἀκολουθία (τὸν εἱρμὸ τῶν αἰτίων) ἀλλὰ καὶ τὸ βιολογικὸ μοντέλο (σπέρμα, γονὴ) καθὼς καὶ τὸν ἔλλογο τελεολογικὸ σχεδιασμό. Ἔτσι ἐξηγεῖται ἡ ὅλη στωικὴ «διακόσμησις» κατὰ τρόπο ποὺ θὰ μπορούσαμε νὰ χαρακτηρίσουμε τὴ φυσικὴ θεωρία τῶν Στωικῶν ἕνα «πνευματοποιημένο ὑλισμό», ὅταν μὲ τὸν ὅρον αὐτὸν ἐννοοῦμε τὸ «πνεῦμα» ὡς παρουσία ἔμπυρου-λογικοῦ ἀέρα. Ἡ ὕλη εἶναι ἔτσι εὔπλαστη στὸν λόγο, γιὰ νὰ πλάσει τὰ τέσσερα στοιχεῖα.

  1. Pearson, A. C. (1891), The Fragments of Zeno and Cleanthes, London.
  2. Long, A. A. (1987), Ἡ Ἑλληνιστικὴ Φιλοσοφία. Στωικοί, Ἐπικούρειοι, Σκεπτικοί, μτφρ. Δημόπουλος, Στ. και Δραγώνα-Μονάχου, Μ. Ἀθήνα.