You are here

162β

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Εὐσέβιος, Προπαρασκευὴ εὐαγγελικὴ 15.14:

Λένε (οἱ Στωικοί), ὅτι στοιχεῖο τῶν ὄντων εἶναι ἡ φωτιά, ὅπως ὁ Ἡρά-

κλειτος· καὶ ἀρχές της εἶναι ἡ ὕλη καὶ ὁ θεός, ὅπως ὁ Πλάτων. Ἀλλὰ

αὐτὸς (ὁ Ζήνων) λέει πὼς καὶ τὰ δυό τουος εἶναι σώματα κι' αὐτό, ποὺ

δημιουργεῖ (ποιεῖ), καὶ αὐτὸ ποὺ δημιουργεῖται (πάσχει), ἐνῶ ἐκεῖνος (ὁ

Πλάτων) ἔλεγε ὅτι τὸ πρῶτο, αὐτὸ ποὺ εἶναι αἴτιο τῆς δημιουργίας, εἶναι

ἀσώματο. Καὶ ἔπειτα μὲ τὸ πέρασμα ὁρισμένων χρόνων, σύμφωνα μὲ τὸ

πεπρωμένο, ὅλος ὁ κόσμος θὰ γίνει φωτιά, κι' ὕστερα πάλι θὰ ξαναγίνει

ἡ τάξη τοῦ κόσμου. Ἡ πρώτη ὅμως φωτιὰ εἶναι σὰν ἕνα κάποιο σπέρμα

τῶν ὅλων, ποὺ περιέχει μέσα του τοὺς λόγους καὶ τὶς αἰτίες αὐτῶν, ποὺ

ἔχουν γίνει, αὐτῶν ποὺ γίνονται καὶ αὐτῶν ποὺ θὰ γίνουν· ἡ δὲ μεταξύ

τους συμπλοκὴ καὶ ἀκολουθία εἶπε (ὁ Ζήνων) ὅτι εἶναι ἡ εἱμαρμένη καὶ ἡ

γνώση καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ὁ νόμος τῶν ὄντων ὁ ἀναπόδραστος καὶ ἀνα-

πόφευκτος. Καὶ σύμφωνα μ' αὐτὴν (τὴν εἱμαρμένη) διοικοῦνται ὅσα

εἶναι στὸν κόσμο ὑπεράριστα, ὅπως σὲ μιὰ πολιτεία εὐνομώτατη.

Σχόλια: 

ἀπ. 162β:
Τὸ πῦρ ὡς ἀρχὴ καὶ στοιχεῖο ὅλων τῶν ὄντων τὸ ὁρίζει ὁ Ζήνων ἐμπνεόμενος ἀπὸ τὸν Ἡράκλειτο. Τὸ πῦρ εἶναι ὅπως καὶ στὸν Ἡράκλειτο ὁ λόγος ἢ ὁ θεός. Ὡστόσο ἡ ζηνώνεια σύλληψη εἶναι διαφορετική. Τὸ πῦρ δὲν εἶναι ὁ λόγος στὴν καθαρή του ἔννοια (αὐτὸς δὲν θὰ ἦταν τότε πῦρ ἀλλὰ μιὰ λογικὴ ἐνεργοποιὸς δύναμη), ἀλλὰ ὁ λόγος ποὺ ἤδη φανερώνεται νὰ δρᾶ μέσα στὴν ὕλη. Εἶναι ἡ τεχνίτρα φωτιὰ (πῦρ τεχνικόν), ὕλη καὶ θεὸς μαζί.
Τονίζεται ξανὰ ἡ σωματικότητα τῶν δύο ἀρχῶν σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴν πλατωνικὴ ἀντίληψη.
«ἐκπυροῦσθαι τὸν σύμπαντα κόσμον»: Σύμφωνα μὲ τὸν Ζήνωνα ὁ κόσμος δὲν εἶναι αἰώνιος ἀλλὰ κατὰ περιόδους ἐκπυρώνεται, ἀναλίσκεται σὲ φωτιά, γιὰ νὰ ξαναγεννηθεῖ πάλι μὲ τὴν ἴδια τάξη. Ἡ ἰδέα τῆς ἐκπύρωσης εἶναι καθαρὰ στωικὴ καὶ ἐσφαλμένα ἀποδόθηκε στὸν Ἡράκλειτο. Σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴν ἀριστοτελικὴ αἰωνιότητα τοῦ κόσμου, ἡ ζηνώνεια ἀντίληψη εἶναι τὸ πεπερασμένο τοῦ κόσμου. Αὐτὸ ὅμως τὸ πεπερασμένο συνάπτεται πρὸς τὴν περιοδικὴ ἐπάνοδο τοῦ κόσμου. Ἡ αἰωνιότητα μετατρέπεται σὲ περιοδικὴ ἐπανάληψη, ὅπως τὴ γνωρίζουμε ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους φιλοσόφους (Ἀναξίμανδρο, Ἐμπεδοκλή, Δημόκριτο). Μὲ τὸν τρόπον αὐτὸν ὁ θεὸς-λόγος δὲν καταστρέφει τὸ πιὸ ὡραῖο του ἔργο ἀλλὰ ἔχει τὴν πρόνοια νὰ τὸ σώζει μὲ τὴν αἰωνία του ἐπάνοδο. Οἱ Στωικοὶ συνδυάζουν λοιπὸν τὴν ἐμπειρικὴ παρατήρηση γιὰ τὸ φθαρτὸ τοῦ κόσμου μὲ τὴν θεϊκὴ πρόνοια, ποὺ εἶναι αἰώνια. Πρβλ. Μάρκου Αὐρ. Χ. 7 «Ὥστε καὶ ταῦτα ἀναληφθῆναι εἰς τὸν τοῦ ὅλου λόγον, εἴτε κατὰ περίοδον ἐκπυρουμένου εἴτε» κτλ. Οἱ Χριστιανοὶ συγγραφεῖς συχνὰ κάνουν μνεία τῆς ἐκπυρώσεως ποὺ τὴ θεωροῦν κάτι παράλληλο καὶ συνάμα ἀντιτιθέμενο πρὸς τὶς δικές τους ἀντιλήψεις. Δές: Τατιαν. Πρὸς Ἕλληνας, c. 25, p. 162c, «ἐκπύρωσιν (λέγει τι) ἀποβαίνειν κατὰ χρόνους ἐγὼ δὲ εἰσάπαξ».
Τὴν ἀντίληψη αὐτὴ μερικοὶ ἀπὸ τοὺς μεταγενέστερους Στωικοὺς (ὁ Βόηθος ὁ Σιδόνιος καὶ ὁ Παναίτιος) τὴν ἀπέρριψαν.
«πρῶτον πῦρ καθαπερεί τι σπέρμα»:
Ἡ ἀντίληψη γιὰ τὸ πρῶτον πῦρ, ὅτι ἀποτελεῖ σπέρμα, ἀπὸ τὸ ὁποῖο γεννιέται ξανὰ ὁ κόσμος, μᾶς θυμίζει τὸ ἀναξιμάνδρειο «γόνιμον». Ἡ ἰδέα εἶναι ὅτι τὸ πρωταρχικὸ πῦρ εἶναι κάτι ζωντανὸ καὶ ὄχι μηχανικό, μολονότι ἡ πορεία τῆς ἀλληλομετατροπῆς τῶν στοιχείων μοιάζει νὰ προδίδει κάτι τέτοιο.
Μετὰ τὴν ἐκπύρωση ἡ μάζα τῆς φωτιᾶς βαθμιαῖα σβήνει (Στοβ. Ἐκλ. Ι 17, 3, p. 153, 7W) ἀπὸ τὸ κέντρο πρὸς τὴν περιφέρεια. Μένει μόνο μιὰ τελευταία σπίθα κι' ἔτσι ὁ κόσμος ξαναγυρίζει στὸ πρῶτο σπέρμα, γιὰ νὰ ἀναγεννηθεῖ. Ὁ θεὸς ἢ τὸ πῦρ εἶναι ὁ σπερματικὸς λόγος, πού, κι' ὅταν ὅλα μετατραποῦν σὲ ἀέρα καὶ νερό, παραμένει. Καὶ περιέχει μέσα του πολλοὺς σπερματικοὺς λόγους (τῶν ἁπάντων ἔχον τοὺς λόγους). Βλ. ἐπίσης Ὠριγ. Κατὰ Κέλσου 4. 48. Ὅπως οἱ ἰδέες τοῦ Πλάτωνος σχηματίζουν τὸν νοητὸ κόσμο, ποὺ εἶναι ἕνα ζωντανό, λογικὸ ὄν, ἔτσι καὶ οἱ σπερματικοὶ λόγοι, ποὺ εἶναι πολλοί, σχηματίζουν τὸν ἕνα σπερματικὸ λόγο τῶν Στωικῶν (De Vogel1, vol. III, σ. 66). Γιὰ τὴν ἀπόδοση τοῦ ὅρου «σπερματικὸς λόγος» στὸν Ζήνωνα δὲς Wellmann2, σ. 472 καὶ Weygoldt3, σ. 35. Ἐπίσης Stein, Psych4. σ. 49 καὶ σημ. 87.
«τούτων ἐπιπλοκὴν καὶ ἀκολουθίαν εἱμαρμένην»:
Ἡ πλοκὴ καὶ ἡ ἀκολουθία τῶν λόγων, τῶν αἰτίων ὅσων ἔγιναν, γίνονται καὶ θὰ γίνουν, εἶναι ἡ εἱμαρμένη. Ὁ Ζήνων ἔτσι τὴ φύση, τὸ τεχνικὸν πῦρ, ποὺ δημιουργεῖ μὲ σχέδιο τὸν κόσμο, τὸ ὀνομάζει μιὰν ἀναγκαία συνέπεια συμβαινόντων, ποὺ γίνονται σύμφωνα μ' ἕναν ἀναπόφευκτον εἱρμὸν αἰτίων· αὐτὸς ὁ εἱρμὸς ἢ ἡ μοίρα ὀνομάζεται εἱμαρμένη. Ἡ εἱμαρμένη πορεύεται τὴν ὁδὸ τῆς γένεσης τοῦ κόσμου πρὸς ἕνα τέλος, γι' αὐτὸ καὶ ὀνομάζεται καὶ πρόνοια: Δές: Ἀθηναγ. Πρεσβεία περὶ Χρ. c, 4 p. 7B. «Οἱ δὲ ἀπὸ τῆς στοᾶς... πληθύνωσι τὸ θεῖον τοῖς ὀνόμασι· εἰ γὰρ ὁ μὲν θεὸς πῦρ τεχνικὸν ὁδῷ βαδίζον ἐπὶ γενέσει κόσμου ἐμπεριειληφὸς ἅπαντας τοὺς σπερματικοὺς λόγους καθ' οὓς ἕκαστα καθ'εἱμαρμένην γίνεται».
Δὲς ἐπίσης: Στοβ. Ἐκλ. Ι 79, I W., καὶ Πλουτ. Στωικ. ἐναντ. c 34.
«καὶ νόμον εἶναι τῶν ὄντων ταύτῃ δὲ πάντα διοικεῖσθαι τὰ κατὰ τὸν κόσμον»: Τὴν ἴδια ἄποψη τοῦ σύμπαντος ἐκφράζει καὶ ὁ ὕμνος στὸν Δία τοῦ Κλεάνθη ποὺ ἀναφέρεται στὸν κοινὸ λόγο, ποὺ κυβερνᾶ τὸν κόσμο.
Ὁ νόμος μᾶς ἐπαναφέρει στὸν ἡρακλείτειο θεῖο νόμο, ἀπὸ τὸν ὁποῖο τρέφονται ὅλοι οἱ ἀνθρώπινοι. Ὁ κόσμος, μιὰ ἄριστη πολιτεία. Πρβλ. Πλάτωνος Τίμαιος «...τὸ πᾶν συνετεκταίνετο (ὁ δημιουργὸς) ὅπως ὅτι κάλλιστον εἴη κατὰ φύσιν ἄριστόν τε ἔργον ἀπειργασμένος.» (30Β).
Ὁ Ζήνων παρομοιάζει τὸν κόσμο μὲ μιὰ μεγαλόπολη καὶ λέει ὅτι «διοικεῖται» ὅπως μιὰ πόλις ἀπὸ τὸν λόγο.

  1. Vogel, C. J. (1959), Greek Philosophy , Vol. 3, Leiden - Berlin.
  2. Wellmann, E. (1873), Die Philosophie des Stoikers Zenon, Leipzig.
  3. Weygoldt, G. (1872), Zeno von Citium und seine Lehre, Jena.
  4. Stein, L. (1886), Die Psychologie der Stoa, Vols. 1-2, Berliner Studien für classische Philologie und Archaeologie Berlin.