You are here

12

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

12

12    Ἐπὶ πᾶσι  δὲ τοῖς προδιηριθμημένοις τὰ τοιαῦτα ἐπέζευξεν (IV

94.2 L.)· εἰδέναι μὲν οὖν χρὴ ὅτι φύσιες φυσίων μέγα δια-

φέρουσιν εἰς τὸ ῥηϊδίως ἐμπίπτειν τὰ ἐκπίπτοντα . ἀναγκαῖον

γάρ ἐστιν τῶι μέλλοντι κατὰ τρόπον τῶν ἄρθρων καταρτισμὸν

  ποιεῖσθαι τὴν περὶ ἑκάστου ὑπάρχουσαν διαφορὰν φύσει ἕξει

ἡλικίηι προσλαμβάνεσθαι, ἵνα μὴ ἐπὶ πάντων μιᾶι καὶ τῆι αὐτῆι

ἀνάγκηι χρώμενος, καὶ ἐφ' ὧν μὴ ‹δεῖ›, διαβι{β}άζηται , οἷον

ἐπὶ νηπίων τε καὶ ἀσθενῶν καὶ τῶν φύσει καὶ ἕξει ῥᾳδίως δυ-

ναμένων καταρτισθῆναι, ἢ πάλιν ἐπί τινων διὰ νεύρων  ἢ ἕξεως

σκληρότητα μὴ εὐχερῶς κατακρατουμένων ἀφιστῆται τοῦ προ-

κειμένου, προσάγηι δὲ τὰς βιαστικωτέρας ἀνάγκας. ἑξῆς δὲ

τὴν ἐν τῆι φύσει καὶ ἕξει διαφορὰν οὕτως ὑπογέγραφεν (IV

94.3 L.)· διενέγκαι μὲν γὰρ ἄν τι καὶ κοτύλη κοτύλης, ἡ μὲν

εὐυπέρβατος ἐοῦσα , ἡ δὲ καὶ ἧσσον. πλεῖστον δὲ διαφέρει τῶν

νεύρων ὁ ἔνδεσμος , τοῖς μὲν ἐπιδόσεις ἔχων, τοῖς δὲ συνδεδε-

μένος· καὶ γὰρ ἡ ὑγρότης τοῖς ἀνθρώποις γίγνεται ἡ ἐκ τῶν

ἄρθρων διὰ τὴν τῶν νεύρων ἀπάρτησιν, ἢν χαλαρά τε ἦι φύσει

καὶ ἐπιτάσιας εὐφόρως φέρηι· συχνοὺς γὰρ ἄν τις ἴδοι, οἳ οὕτως

ὑγροί εἰσιν, ὥστε, ὁπόταν <ἐθέλωσιν>, ἐξίσταται ἀνωδύνως καὶ

καθίσταται ἀνωδύνως. διαφέρει μέντοι τι καὶ ἕξις σώματος·

τοῖς μὲν γὰρ εὖ ἔχουσιν τὸ γυῖον καὶ σεσαρκωμένοις ἐκπίπτει

‹τε› ἧσσον ἐμπίπτει τε χαλεπώτερον· ὅταν αὐτοὶ {σφῶν} ἑαυ-

τῶν λεπτοὶ καὶ ἄσαρκοι ἔωσιν, τότε ἐκπίπτει ‹τε› μᾶλλον ἐμπί-

πτει τε ῥᾶι{δι}ον .|9

12

12    Σ' ὅλα ὅσα ἔχουν παρουσιαστεῖ στὰ προηγούμενα, ἐπισύναψε τὰ

ἀκόλουθα: Πρέπει, λοιπόν, νὰ γνωρίζει κανεὶς ὅτι κράσεις (φύσεις)

ἀπὸ κράσεις διαφέρουν πάρα πολὺ μεταξύ τους ὡς πρὸς τὴν εὐκο-

λία ἀνάταξης τῶν ἐξαρθρημάτων. Γιατὶ εἶναι ἀναγκαῖο αὐτὸς ποὺ

πρόκειται νὰ πραγματοποιήσει μεθοδικὰ μιὰν ἀνάταξη ἀρθρώσεων,

νὰ λαμβάνει ὑπόψη τὴ διαφορὰ ποὺ ὑπάρχει στὸν καθένα ὡς πρὸς

τὴν ἰδιοσυγκρασία (φύση), τὴ συνήθεια καὶ τὴν ἡλικία, γιὰ νὰ μὴν

χρησιμοποιεῖ μιὰν καὶ τὴν αὐτὴ μέθοδο σ' ὅλες τὶς περιπτώσεις, κι

ὅπου δὲν πρέπει, γιὰ νὰ πετύχει μὲ τὸ στανιὸ τὴν ἀνάταξη, σὲ παι-

διά, γιὰ παράδειγμα, καὶ σὲ ἀσθενεῖς καὶ σ' αὐτοὺς ποὺ μποροῦν

εὔκολα νὰ τύχουν ἀνάταξης, ἢ πάλι σὲ μερικοὺς ποὺ λόγω τῆς σκλη-

ρότητας τῶν νεύρων (τῶν τενόντων) ἢ τῆς ὅλης ἰδιοσυγκρασίας τους

δὲν μποροῦν εὔκολα νὰ κρατηθοῦν κάτω, νὰ γίνεται διαφοροποίηση

ἀπὸ τὴν προκείμενη (μέθοδο), νὰ χρησιμοποιεῖ δὲ κανεὶς τὶς πιὸ

βίαιες μεθόδους. Περιέγραψε δὲ στὴ συνέχεια ὡς ἑξῆς τὶς διαφορὲς

στὴ φύση καὶ τὴν ἰδιοσυγκρασία: Γιατὶ μπορεῖ νὰ διαφέρει πολὺ

κοτύλη ἀπὸ κοτύλη, ἐπειδὴ ἀπὸ ἄλλη μὲν ἡ κεφαλὴ τοῦ ὀστοῦ διο-

λισθαίνει εὐκολότερα, ἐνῶ ἀπὸ ἄλλη δυσκο­λότερα. Ὑπάρχει δὲ μέ-

γιστη διαφορὰ ὡς πρὸς τὸν τόνο μεταξὺ τῶν συνδέσμων, γιατὶ σ' ἄλ-

λους μὲν ὑπάρχει μεγάλη ἐλαστικότητα, ἐνῶ σ' ἄλλους δυσκαμψία·

καθόσον μάλιστα ἡ ὑγρότητα στὶς ἀρθρώσεις δημιουργεῖται στοὺς

ἀνθρώπους ἀνάλογα μὲ τὴν προδιάθεση τῶν συνδέσμων, ἂν αὐτοὶ

εἶναι ἀπὸ τὴ φύση τους χαλαροὶ καὶ ἐπιδέχονται εὔκολα ἐκτάσεις·

γιατί, βέβαια, μπορεῖ κανεὶς νὰ δεῖ εὔκολα ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι

ἔχουν τέτοια ὑγρότητα, ὥστε, ὅταν θελήσουν, ἡ ἄρθρωσή τους ἐξαρ-

θρώνεται ἀνώδυνα καὶ ἀνατάσσεται ἀνώδυνα. Διαφέρει, ὅμως, κα-

τὰ κάποιον τρόπο καὶ ἡ ἕξη τοῦ σώματος· γιατὶ σ' αὐτοὺς μὲν ποὺ

ἔχουν τὰ μέλη τοῦ σώματος καλοκατασκευασμένα (καὶ γερά) καὶ

εἶναι εὔσαρκοι (καὶ μυώδεις), συμβαίνει νὰ παθαίνουν ἐξάρθρημα

πιὸ σπάνια καὶ νὰ ἀνατάσσεται αὐτὸ πιὸ δύσκολα· ἐνῶ ὅταν αὐτοὶ οἱ

ἴδιοι εἶναι λεπτοὶ καὶ λιπόσαρκοι, τότε τὰ μέλη τοῦ σώματός τους

ἐξαρθρώνονται συχνότερα καὶ ἀνατάσσονται εὐκολότερα.

Σχόλια: 

12.1. ἐπὶ πᾶσι: επιπλοι στὸν L, ἐπὶ πλέον Di.1 Οἱ Sch.2 καὶ KK.3 γράφουν –κατὰ τὸν Brinkmann– ἐπὶ πᾶσι. Τὰ παράλληλα χωρία (ἀνωτ. 8.31-32 [30-31 σὺν τοῖς προδιηριθμημένοις: τοῖς προδιηριθμημένοις ἐδῶ] καὶ κατωτ. 3.23.2 ἐν τοῖς <ἐπὶ> πᾶσιν ἀνακεφαλαιούμενος, βλ. ἐπίσης 2.14.1-2, 3.7.1-2, 3.10.29-30), ἐνισχύουν τὴ διόρθωση τοῦ Brinkmann (καθὼς μάλιστα τὸ ἐπὶ πᾶσι ἀπαντᾶ συχνὰ στὸν Ἱππ., στὸν Γαλ. [βλ. χαρακτηριστικὰ Τέχν. ἰατρ. Ι 336.15 ἐπὶ πᾶσι τοῖς εἰρημένοις κ.ἀ., Π. αἰτ. συμπτ. VII 253.14 κἑ. Κοινὸν δὲ τοῦτον ὑπάρχοντα λόγον ἁπάντων τῶν μορίων ἐφύλαξα τελευταῖον ἐπὶ πᾶσι διελθεῖν ἅμα, κ.τ.τ.], καὶ σ' ἄλλα ἰατρικὰ κείμενα). Καὶ τὸ ἐπὶ πλέον, ὅμως, ἀπαντᾶ συχνότατα στὰ ἰατρικὰ κείμενα (στὸν Ἱππ. [Π. ἄρθρ. 49.4 καὶ 78.11, Μοχλ. 36.4, κ.ἀ.], στὸν Γαλ. [Τέχν. ἰατρ. Ι 357.15 λέλεκται δὲ περὶ τῶν τοιούτων ἁπάντων ἐπὶ πλέον ἐν τῇ τῶν πεπονθότων τόπων πραγματείᾳ, Εἰς Ἱππ. Π. ἄρθρ. XVIII1 630.7 περὶ πάντων τῶν τοιούτων ἐπὶ πλέον ἑξῆς ὁ Ἱπποκράτης ἐδίδαξε κ.λπ., 702.17 ἐν τοῖς περὶ τῆς συνθέσεως αὐτῶν ἐπὶ πλέον λέγεται κ.λπ., Εἰς Ἱππ. Π. ἀγμ. XVIII2 524.8 εἴρηται μὲν ἐπὶ πλέον ἐν ταῖς περὶ αὐτῶν πραγματείαις, εἰρήσεται δὲ καὶ νῦν τὰ κεφάλαια τῶν ἐν ἐκείνοις δεδειγμένων, κ.ἄ.], στὸν Ἐρασίστρ. [ἀπόσπ. 143.9 διατρίβων ἐπὶ πλέον ἐν ταῖς ἀντιλογίαις], κ.ἀ.)· τὸ ὅτι δὲν ἀπαντᾶ ἀλλοῦ ἡ φράση στὸν Ἀπολλώνιο δὲν μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σὲ ἀποκλεισμό της, καθὼς μάλιστα ἅπαξ λεγόμενον στὸν Ἀπ. εἶναι καὶ τὸ ἐδῶ ἐπέζευξεν. Μὲ πάμπολλες ἀμφιβολίες, μολονότι τὸ ἐπὶ πλέον πλεονεκτεῖ παλαιογραφικά, γράψαμε –κατὰ τοὺς Brinkmann, Sch.2 καὶ KK.3ἐπὶ πᾶσι, ὡς συντακτικῶς πιὸ πρόσφορο.

2-3. εἰδέναι μὲν (...) τὰ ἐκπίπτοντα: βλ. καὶ κατωτ. 3.12.4-5 (μὲ κριτ. ὑπόμν.)· γιὰ τὸ ἐδῶ (στ. 3) εἰς καὶ τὸ ἐκεῖ (στ. 5) ἐς βλ. καὶ 3.2.3-5 (μὲ κριτ. ὑπόμν.), καὶ σημ. στὸ 1.2.3-4. Ἡ φράση φύσιες φυσίων μέγα διαφέρουσιν ἀπαντᾶ κ.ἀ. στὸν Γαληνό: Εἰς Ἱππ. Π. διαίτ. ὀξ. XV 502.3 τῶν καλῶς ὑπ' αὐτοῦ (δηλ. τοῦ Ἱπποκράτους) λεγομένων, ὡς φύσιες φυσίων μέγα διαφέρουσιν· πβ. Ἱππ. Π. ἀγμ. 35.10 κἑ. μελέται γὰρ μελετάων μέγα διαφέρουσι, καὶ φύσιες φυσίων τῶν σωμάτων εἰς εὐφορίην (κ.λπ.) καὶ Γαλ. Εἰς Ἱππ. Π. ἀγμ. XVIII2 605.2 κἑ.

7. ἐφ' ὧν μὴ <δεῖ>, διαβι{β}άζηται: ἔτσι, κατὰ τοὺς Brinkmann (προσθήκη δεῖ) καὶ R. Schöne2 (διαβιά­ζηται), ἔχει τὸ κείμενο στοὺς Sch.2 καὶ KK.3· ὁ Di.1 υἱοθετεῖ τὴ γραφὴ τοῦ L ως μη διαβιβαζηται, προφανῶς παρεφθαρμένο.

9, 15, 17. νεύρων: Λατ. nervus, Γαλλ. nerf (γιὰ τὴν ἐτυμ. –ἀπὸ Ι.Ε. ρίζα– βλ. Chantraine4 καὶ Μπαμπ.5 σ.λ., παρετυμολογία στὸν Σουίδα σ.λ. νεῦρον· δι' οὗ νεύει τὰ κατὰ σῶμα. ἢ παρὰ τὸ νέω· νεῖται γὰρ τὰ νεῦρα). Γιὰ τὴν κύρια σημασία βλ. Μπαμπ.5 σ.λ., «1. [ΑΝΑΤ. - ΒΙΟΛ.] καθεμία από τις κυλινδρικές χορδές που αποτελούνται από δέσμη ινών (νευρικές ίνες), καλύπτονται από συνδετικό ιστό (επινεύριο) και σχηματίζουν δίκτυο μεταφέροντας αισθητικές και κινητικές διεγέρσεις από τον εγκέφαλο (εγκεφαλικά νεύρα) και τον νωτιαίο μυελό (νωτιαία νεύρα) προς τα διάφορα όργανα και αντιστρόφως (...)»· βλ. ἐπίσης LSJ96 / LSK7 σ.λ., «Ι. τὸ "νεῦρον", ἡ λευκὴ καὶ στιλπνὴ ἄκρα τοῦ μυός, δι' ἧς οὗτος προσκολλᾶται εἰς τὸ ὀστοῦν, ἐπί τε ζῴων καὶ ἐπὶ ἀνθρώπων (παρὰ τοῖς μετέπειτα συγγραφεῦσι τένων, τόνος, καὶ παρὰ τοῖς μεταγεν. Ἰατρ. ἀπονεύρωσις)· ἐπὶ τῆς σημασίας ταύτης παρ' Ὁμήρῳ μόνον ἅπαξ, ἐν τῷ πληθ., ἐπὶ τῶν τενόντων τῶν ποδῶν» (κ.λπ.)· βλ. ΓλΙππΣ8 καὶ –κυρίως– ΕΛεξΙ9 (μὲ σχετικὰ παραθέματα).

13-24. διενέγκαι (...) ῥᾶι{δι}ον: βλ. καὶ κατωτ. 3.12.5-16, μὲ τὸ ἀντίστοιχο κριτ. ὑπόμν. (γιὰ τὶς ἐπιμέρους ἀποκλίσεις τοῦ L στὰ δύο χωρία, μεταξύ τους καὶ πρὸς τὸν Ἱππ.). Βλ. ἐπίσης Γαλην. Π. ἐκπτ. XVIII1 351.14-18 (διενέγκοι μὲν γὰρ ... τῶν νεύρων ὁ σύνδεσμος, τοῖσι μὲν ἐπιδόσιας ἔχων, τοῖσι δὲ ξυντεταγμένος ἐών), 352.10-15 (καὶ γὰρ ἡ ὑγρότης ... ὁπόταν ἐθέλωσι, τότε αὐτοῖσι τὰ ἄρθρα ἐξίστανται ἀνωδύνως καὶ καθίστανται ἀνωδύνως), 353.10-14 (διαφέρει μέντοι καὶ σχέσις τις σώματος ... ὅταν δὲ αὐτοὶ σφῶν αὐτῶν λεπτότεροι καὶ ἀσαρκότεροι ἔωσι, τότε ἐκπίπτει τε μᾶλλον, ἐμπίπτει τε ῥᾷον), μὲ τὰ σχετικὰ σχόλια τοῦ Γαληνοῦ (352.1-7, 352.17-353.7 [18 γιγνομένων τῶν νευρωδῶν σωμάτων χαλαρῶν], 354.1-355.8).

14. ἐοῦσα, 23. ἔωσιν / 17. ἦι: βλ. ἀνωτ. σχόλ. σ.στ. 7.14 σ.λ. ἦι.

15. ἔνδεσμος: καὶ κατωτ. 3.12.7 (L καὶ ἐκδ.), σύνδεσμος στὸν Ἱππ. (χφφ. καὶ ἐκδ.). Ὁ Alpers10 (σελ. 29 σημ. 2) θεωρεῖ τὸ ενδεσμος τοῦ L (ἐδῶ καὶ κατωτ.) ὡς παρα­φθορὰ ποὺ ὑπῆρχε ἤδη στὸν Ἀπ. (παραβάλλοντας καὶ πρὸς τὸ κατωτ. 3.10.46 λαόν: ὄχλον στὸν Ἱππ.), ἐνῶ ὁ Blomquist11 (13, 32.27) θεωρεῖ ὅτι πρόκειται γιὰ λάθος –συνηθισμένο– τῶν παλαιότερων μικρογράμματων (ὅπως καὶ κατωτ. 3.18.22: εγκαμπτων L, ἀντὶ συγκάμπτων κατὰ τὸν Blomquist11: βλ. κατωτ.), καὶ προτείνει διόρθωση τοῦ ἔνδεσμος σὲ σύνδεσμος (καὶ στὶς δύο περιπτώσεις). Τὰ οὐκ ὀλίγα χωρία μὲ τὴ συνήθη σημασία τοῦ ἔνδεσμος (δέμα, μπόγος, σάκος, σακούλα) καὶ τοῦ σύνδεσμος (βλ. LSJ96 / LSK7 σ.λλ., καὶ ΕΛεξΙ9, σ.λ. σύνδεσμος) φαίνεται νὰ ἐνισχύουν τὴν τελευταία ἄποψη. Ἡ λέξη ὅμως ἔνδεσμος ἀπὸ τὴ φύση της καὶ ἡ χρήση της στὴν Ἀρχιτεκτονικὴ γιὰ τὰ στεγανώματα τῶν τοίχων (πβ. Μ. Ἐτυμ.12 725.45 [σ.λ. στεγανός] στεγανώματα ἐν τοῖς τοίχοις οἱ ἔνδεσμοι πρὸς Ἡσύχ. σ.λ. στεγανώματα· τὰ ἐν τοῖς τοίχοις, οἱ λεγόμενοι σύνδεσμοι [μὲ χαρακτη­ριστικὴ τὴ χρήση τοῦ ἔνδεσμοι ἀντὶ τοῦ σύνδεσμοι], βλ. καὶ LSJ96 σ.λ. ἔνδεσμος, ΙΙ. "Archit., bonding, τείχους" κ.λπ.), οὐδόλως ἀποκλείει τὴ χρήση τῆς λέξεως ἔνδε­σμος ἀπὸ τὸν Ἀπ. (γιὰ τοὺς –ἐσωτερικοὺς– συνδέσμους)· ἀντίθετα, ἡ χρήση τῆς λέξεως ἔνδεσις στὸν Ἱππ. (Π. ὀστ. φύσ. 16 παρὰ τὴν ἔνδεσιν τοῦ ποδός, γιὰ τὴν ποδοκνημικὴ ἄρθρωση: βλ. ΕΛεξΙ9 σ.λ., καὶ LSJ96 σ.λ.: "junction") ἐνισχύει τὴν πιθανότητα νὰ ἔγραψε ὄντως ὁ Ἀπ. ἔνδεσμος (καὶ στὶς 2 περιπτώσεις)· πβ. καὶ Βασιλ. Μεγ. Ἠθ. λόγ. [PG13 XXXII] 1312.42 εἰ νεύροις καὶ ἐνδέσμοις τὰς ἁρμονίας τετόνωται· εἰ μυῶν περιβολῇ καὶ ἀδένων ἡ τῶν νεύρων παρακρατεῖται θέσις (κ.λπ.). Μὲ αὐτὰ τὰ δεδομένα κρατήσαμε καὶ ἐδῶ (καὶ στὶς δύο περιπτώσεις), ὅπως οἱ Di.1 Sch.2 KK.3 (καὶ ὁ Alpers10) καὶ παρὰ τὶς ἀντιρρήσεις τοῦ Blomquist11, τὴ γραφὴ τοῦ L ἔνδεσμος.

  1. Dietz, F. R. (1834), Apollonii Citiensis, Stephani, Palladii, Theophili, Meletii, Damascii, Ioannis, aliorum Scholia in Hippocratem et Galenum, Vols. I-II, Königsberg.a↑ b↑ c↑
  2. Schöne, H. (1896), Apollonius von Kitium: Illustrierter Kommentar zu der hippokrateischen Schrift Περὶ ἄρθρων, Leipzig.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑
  3. Kollesch, J. & Kudlien F. (1965), Apollonii Citiensis in Hippocratis De articulis commentarius, Vol. XI.1.1, CMG Berlin.a↑ b↑ c↑ d↑
  4. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.
  5. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998), Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα.a↑ b↑
  6. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.a↑ b↑ c↑ d↑
  7. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .a↑ b↑
  8. Μητροπούλου, Κ. (1982), Γλωσσάριον Ἱπποκρατείου Συλλογῆς (ἰδίᾳ κατ' Ἐρωτιανὸν καὶ Γαληνόν), 2η εκδ., Ἀθήναις.
  9. Ἀποστολίδης, Π. Δ. (1997), Ἑρμηνευτικὸ Λεξικὸ πασῶν τῶν λέξεων τοῦ Ἱπποκράτους, Αθήνα.a↑ b↑ c↑
  10. Alpers, K. (1963), Apollonios von Kition, edd. Kollesch / Kudlien, Gnomon 39: 26-33.a↑ b↑
  11. Blomqvist, J. (1974), Der Hippokratestext des Apollonios von Kition, Scripta Minora, 1973-1974,1 Lund.a↑ b↑ c↑
  12. Lasserre, F. & Livadaras N. (1976/1992), Etymologicum Magnum Genuinum, Symeonis Etymologicum (una cum magna Grammatica), Etymologicum Magnum Auctum, Rome/Ἀθῆναι.
  13. Migne, J P. (1857-1866), Patrologiae cursus completus. Series Graeca, Paris .