You are here

T2

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Erotian. 32 (p. 5.8-10 N.)

       (...) Ἀπολλωνίου τε τοῦ Κιτιέως  ὀκτωκαίδεκα πρὸς

2     τὰ τοῦ Ταραντίνου τρία Πρὸς Βακχεῖον  διαγράψαντος  (...).

       (Vid. infra F5.)

Ἐρωτιαν. 32 (σ. 5.8-10 N.)

(...) καὶ ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεὺς σὲ δεκαοκτὼ βιβλία ἄσκησε

ἀναλυτικὴ κριτικὴ στὰ τρία βιβλία τοῦ Ταραντίνου (Ἡρακλείδη)

Πρὸς Βακχεῖον (...). (Βλ. κατωτ. F5.)

Σχόλια: 

Πηγή: Ἐρωτιανός (Ἱπποκρ. λέξ. 32: σ. 5.8-10 Nachmanson1), Ἀλεξανδρεύς, ἰατρὸς καὶ γραμματικός (γιὰ τὸν ὅρο βλ. κατωτ. F5.5 σχόλ. σ.λ.), τοῦ 1ου αἰ. μ.Χ., ἀσκήσας τὸ ἰατρικὸ ἐπάγγελμα στὴ Ρώμη τὴν ἐποχὴ τοῦ Νέρωνος (54-68 μ.Χ.). Μὲ κύρια πηγὴ τὶς Λέξεις Ἱπποκράτους τοῦ Βακχείου τοῦ Ταναγραίου (βλ. κατωτ.) συνέταξε Γλωσσάριο τῶν ἔργων τοῦ Ἱπποκράτους μὲ τίτλο Τῶν παρ' Ἱπποκράτει λέξεων συναγωγή, ἀφιερωμένο στὸν ἀρχίατρο Ἀνδρόμαχο (29: σ. 3.3-16 N.1, βλ. καὶ ΓλΙππΣ2 6 κἑ.: Τὴν Ἱπποκράτους πραγματείαν, ἀρχιατρὲ Ἀνδρόμαχε, οὐκ ὀλίγα συμβαλλομένην πᾶσιν ἀνθρώποις ὁρῶν, ὅσοι γε λογικῆς ἀντιποιοῦνται παιδείας, καὶ τούτων ἐξαιρέτως τοῖς ἰατροῖς (οἳ δὴ τὴν ἀρχαίαν ἱστορίαν οὐκ ἀποκηρύττουσι τῆς τέχνης, φιλοτίμως δὲ καὶ σφόδρα ἐπιπόνως ἅ τε οὐκ ἴσασι μαθεῖν ἐπιθυμοῦσιν ἅ τε καὶ ἤδη μεμαθήκασι κρίνειν σπουδάζουσι, τὸ μὲν ἀδίδακτον ὡς ἐνδεὲς τὸ δὲ ἄκριτον ὡς ἄπιστον παραπέμποντες), εἰκότως ἠβουλήθην τὰς ἐμφερομένας αὐτοῦ τοῖς συγγράμμασιν ἀσαφεῖς καὶ κατὰ πολὺ τῆς κοινῆς ἀνακεχωρηκυίας ὁμιλίας ἐξηγήσασθαι λέξεις (αἳ δὴ ἀγνοούμεναι μὲν ἱκανῶς ἀφαιροῦνται τῆς διανοίας τὸ πρὸς ἐπίστασιν ἕτοιμον, ἐξαπλωθεῖσαι δὲ καὶ ἐπὶ τὸ τηλαγεύστερον ἀχθεῖσαι πολὺ παρέξονται φῶς πρὸς τὸ εὐκατάληπτον τῆς ἐν τῇ διανοίᾳ συνθέσεως) κ.λπ.). Τὸν μνημονεύει ὁ Γαληνὸς στὸ ἔργο του Ἱπποκρ. γλ. ἐξήγ. (σ.λ. κάμμορον [XIX 107.14 κἑ. Kühn3]: τό τε τῇ σμικρᾷ καρίδι ἐοικὸς ζῷον καὶ ἀπὸ τῆς πρὸς τοῦτο τῶν ῥιζῶν ὁμοιότητος τὸ ἀκόνιτον, ἀλλὰ οὐδέτερον αὐτῶν ἀκοῦσαι δυνατὸν ἐν τῷ περὶ τόπων τῶν κατὰ ἄνθρωπον, καυσομένων, περιλαμβανομένου τοῦ καμμόρου· ὅθεν καὶ Ἐρωτιανὸς οὐ μόνον αὐτὸ τὸ ζῷον κάμμορον, ἀλλὰ καὶ τὸ περικείμενον αὐτῷ βρύον, οὕτως ὀνομάζεσθαί φησι. Ζήνων δὲ ὁ Ἡροφίλειος τὸ κώνειον. Ζεῦξις δὲ φάρμακον ψυκτικόν· πβ. Ἐρωτιαν. σ.λ. καμμάρῳ, βλ. καὶ ΕΛεξΙ4 σ.λ. κάμμαρος).
Στὸ Προοίμιο τοῦ ἔργου του (36: σ. 9.7-21 N.1) ὁ Ἐρωτιανὸς ἀπαριθμεῖ 31 Ἱπποκρατικὰ συγγράμματα, 29 ἰατρικὰ καὶ 2 μὴ ἰατρικά (Πρεσβευτικὸς καὶ Ἐπιβώμιος, γιὰ τὰ ὁποῖα σημειώνει [36: σ. 9.20-21 N.1]: Πρεσβευτικὸς γὰρ καὶ Ἐπιβώμιος φιλόπατριν μᾶλλον ἢ ἰατρὸν ἐμφαίνουσι τὸν ἄνδρα). Βλ. σχετικὰ Lesky ΙΑΕΛ55 676 καὶ Jouanna Ἱπποκρ.6 81 κἑ. (συνοπτικά: Pollak ΙατρΑ7 148)· περισσότερα: Nachmanson EStud8 (Upsala 1917) καὶ Νικήτα ΕΠΛΗ9, μὲ βιβλιογραφία (βλ. ἐπίσης ΑΕΙ10 καὶ ΙΦΑΕ11 [: μνημονευόμενα στὴ συνέχεια μόνο ὅπου ἐμφανίζουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον] σ.λ.: σσ. 179-80 καὶ 194-96 [ἀρ. 382], ἀντίστοιχα).

1. Ἀπολλωνίου τε τοῦ Κιτιέως: βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ. F6.6-7, μὲ περαιτέρω παραπομπές.

1-2: ὀκτωκαίδεκα (...) διαγράψαντος:Βακχεῖος ὁ Ταναγρεὺς τὸν 3ον αἰ. π.Χ. (βλ. κατωτ. *Τ3.9 σχόλ. σ.λ.) συγγράφει γλωσσάριο μὲ τὶς δύσκολες Λέξεις Ἱππο­κράτους, σὲ τρία βιβλία («ἐπιτομὴ» τοῦ ὁποίου συνθέτουν ὁ Ἐπικλῆς ὁ Κρής, τὸν 1ον αἰ. π.Χ., καὶ ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Ὄφις, τὸν 1ον ἐπίσης αἰ. π.Χ.: βλ. κατωτ. F5.13-15, σχόλ. σ.λλ.). Μὲ τὴν ἑρμηνεία τῶν λέξεων τοῦ Ἱπποκράτους ἀσχολεῖται –ἀνάμεσα σ' ἄλλους πολλούς (βλ. κατωτ. F5)– ὁ Ἡρακλείδης ὁ Ταραντῖνος (βλ. κατωτ. F5.5-6 σχόλ. σ.λ.), τὸν 1ον αἰ. π.Χ., στὸ ἔργο του Πρὸς Βακχεῖον περὶ τῶν Ἱπποκράτους λέξεων, σὲ τρία βιβλία, κατὰ τὸν Ἐρωτιανό, ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται συχνὰ τόσο στὸν Βακχεῖο ὅσο καὶ στὸν Ἡρακλείδη, συγκριτικὰ ἐνίοτε καὶ κριτικά, μὲ χαρακτη­ριστικὸ τὸ ἀπόσπ. 25 Ν.1 (ὅπου καὶ ὁ πλήρης τίτλος τοῦ σχετικοῦ ἔργου τοῦ Ἡρακλείδη) περὶ τῆς λέξεως ἐλινύειν: Βακχεῖος μὲν ἐν α´ φησὶν ἀργεῖν, σχολάζειν, λέγων ὅτι Ἠλεῖοι μὲν ἐλινύειν τὸ σχολάζειν λέγουσι, Θύμβριοι δὲ τὸ ἀργεῖν. ὁ δὲ Ταραντῖνος Ἡρακλείδης ἐν τῷ β´ Πρὸς (πρὸς Nachmanson1) Βακχεῖον περὶ (Περὶ Nachmanson1) τῶν Ἱπποκράτους λέξεών φησιν εἰλῆφθαι τὸ ἐλινύειν ἀπὸ τῆς εἵλης. αὕτη δέ ἐστιν ἡ θέρμη τοῦ ἡλίου καὶ αὐγή, ὅθεν καὶ ἀλέαν λέγουσι καὶ ἀλεανθὲς ἔλαιον τὸ ἐν ἡλίῳ λευκανθέν. ἐπεὶ οὖν οἱ ἀλεαινόμενοι πρὸς ἡσυχίαν ἄγονται, τὸ ἡσυχάζειν ἐλινύειν εἶπον. ἐμοὶ δοκεῖ τὸ ἐλινύειν περιττῶς μὲν παρὰ τοῦ Ἡρακλείδου ἐτυμολογεῖσθαι, ἀκριβῶς δὲ ὑπὸ τοῦ Βακχείου παραδεδόσθαι. ἔστι γὰρ τὸ ἀργεῖν καὶ σχολάζειν, ὡς αὐτὸς Ἱπποκράτης ἐμφαίνει λέγων «ἐλινύειν οὐ συμφέρει, ἀλλὰ γυμνασίη», δηλονότι ἀντιδιαστέλλων τῇ κινήσει τὴν ἀργίαν (πβ. Ἱπποκρ. λέξ. 76-77: σ. 44.15 κἑ. N.1 σ.λ. θράσσει· Βακχεῖός φησι κινεῖ, νύττει· Ἡρακλείδης ὁ Ταραντῖνος ἐρεθίζει. ἔστι δὲ ὀχλεῖ, ὡς καὶ Σοφοκλῆς ἐν Ἑλένης ἀπαιτήσει [κ.λπ.], καὶ 95: σ. 60.2-3 N.12 σ.λ. μᾶσσον· Βακχεῖος μέν φησιν ἔλασσον, Ἡρακλείδης δ' ὁ Ταραντῖνος πλεῖον, καὶ ἀποσπ. 33 καὶ 43, καὶ βλ. –σὺν τοῖς ἄλλοις– LSJ912, Chantraine13 / ΓλΙππΣ2 καὶ ΕΛεξΙ4, σ.λλ.). Στὴν ὅλη συζήτηση παρεμβαίνει –τὸν 1ον αἰ. π.Χ., μετὰ τὸν Ἡρακλείδη– καὶ ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεύς, μὲ ὀκτωκαίδεκα (18) βιβλία, ἀσκώντας κριτικὴ ὄχι μόνο στὸν Ἡρακλείδη ἀλλὰ καὶ στὸν Βακχεῖο (βλ. καὶ κατωτ. *T3.7-10 καὶ F6.5-8, Π1.4.4-30 καὶ 9.26-43). Ὁ τίτλος τοῦ σχετικοῦ ἔργου τοῦ Ἀπολλωνίου δὲν μνημονεύεται ἀπὸ τὸν Ἐρωτιανό (οὔτε ἀπὸ ἄλλη πηγή): ἡ φράση πρὸς τὰ τοῦ Ταραντίνου τρία Πρὸς Βακχεῖον (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.λ.) δὲν φαίνεται νὰ ἐμπεριέχει τὸν τίτλο τοῦ ἔργου τοῦ Κιτιέως ἰατροῦ· τὸ δὲ Πρὸς Βακχεῖον (στ. 2) ἀναφέρεται στὸ σχετικὸ ἔργο τοῦ Ἡρακλείδη τοῦ Ταραντίνου (βλ. τὸ ἀνωτ. παρατιθέμενο ἀπόσπ. 25 τοῦ Ἐρωτιανοῦ καὶ κατωτ., καὶ ΑΕΙ14 σσ. 203 [πβ. ὅμως 59 σ.λ. Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεύς] καὶ 204. σ.λ. Ἡρακλείδης ὁ Ταραντῖνος, πβ. σελ. 135 σ.λ. Γλαυκίας ὁ Ταραντῖνος [βλ. καὶ ΓλΙππΣ2 4] στὸ ΙΦΑΕ11, σ.λ. [ἀρ. 306] στὴ σελ. 171). Ἀπὸ τὶς σωζόμενες ἀναφορὲς στὸν Ἀπολλώνιο τὸν Κιτιέα μόνο τὰ τοῦ Ἐρωτιανοῦ σ.λ. κλαγγώδη (κατωτ. F6.7-8) μποροῦν εὔλογα νὰ ἀποδοθοῦν στὸ ἐδῶ μνημονευόμενο ἔργο (ὁ ἴδιος ὁ Ἐρωτιανὸς σ.λ. ἄμβη παραπέμπει στὸ Περὶ ἄρθρων ἔργο τοῦ Ἀπολλώνιου, χωρὶς μάλιστα νὰ μνημονεύει τὸν Βακχεῖο, ὅπως πράττει ὁ Κιτιεὺς ἰατρὸς στὸ σχετικὸ ἀπόσπ. [Π1.9.26 κἑ.] τοῦ Περὶ ἄρθρων ἔργου του). Καὶ ἡ ἔννοια τοῦ ἐδῶ διαγράψαντος (στ. 2) δὲν εἶναι εὔκολο νὰ καθοριστεῖ ἐπακριβῶς (σὲ σχέση καὶ μὲ τὰ συμφραζόμενα).
Τὸ ρῆμα διαγράφω ἔχει ποικίλες σημασίες (βλ. LSJ912 [μὲ Suppl.] / LSK15 σ.λ., πβ. λλ. διάγραμμα καὶ διαγραφή): «σημειῶ διὰ γραμμῶν», χαράσσω – περιγράφω (...) – καταλογογραφῶ – ἐγγράφω σὲ κατάλογο – «σύρω γραμμὴν διὰ μέσου τινός, ἐξαλείφω αὐτὸ ἐκ τοῦ καταλόγου», σημερ. διαγράφω – πληρώνω χρέος κ.τ.τ. (LSK15 / πβ. LSJ912), καὶ παθ. διαγράφομαι = πληρώνομαι, παίρνω χρήματα (LSJ912 Suppl.). Ἡ πρόθεση ὅμως διὰ ἐν συνθέσει δηλώνει –σὺν τοῖς ἄλλοις– συμπλή­ρωση, ἀποπεράτωση, ὁλοκλήρωση (βλ. LSJ912 σ.λ. διά, D.IV.: "completion, to the end, utterly, διεργάζομαι, διαπράττω, διαφθείρω: of Time, διαβιόω" / LSK15: «μέχρι τέλους, ἐξ ὁλοκλήρου, ἐντελῶς, ὡς ἐν τοῖς διεργάζομαι, διαμάχομαι (πρβλ. Λατ. decertare), διαπράττω, διαφθείρω· – ὡσαύτως ἐπὶ χρόνου, ὡς ἐν τῷ διαβιόω»). Ὀρθῶς σημειώνεται στὸ ΕΛεξΙ4 σ.λ. διαγράφω ὅτι τὸ ρῆμα στὸν Ἱπποκράτη χρησιμοποιεῖται μὲ τὴ σημασία τοῦ «περιγράφω, καθορίζω λεπτομερῶς», μὲ παραπομπὲς στὸ Προγν. 14.20 καὶ 15.14 (βλ. καὶ 15.24, 24.58, 25.6) = ΙΙ 146 κἑ. Li.16 καὶ στὸ Προρρ. 2.14.25 (βλ. καὶ 2.21.3) = IX 40 Li.16 ὡς ἢ ὥσπερ διαγέγραπται (πβ. Γαλην. Περὶ κρίσ. IX 568.5-6, Περὶ συνθ. φαρμ. τόπ. XII 939.13 κ.ἄ.). Ἡ σημασία αὐτὴ τῆς προθέσεως διὰ φαίνεται νὰ ἐνυπάρχει στὸ ρῆμα σὲ ὄχι λίγα χωρία, ὅπως στὸ τοῦ ἱστορικοῦ Μέμνονος (1ος αἰ. π.Χ.) ἀπόσπ. 3.31-32 ταῦτα μὲν ἡ θ´ καὶ ι´ τοῦ Μέμνονος (...) διαγράφει ἱστορία, στὸ τοῦ Ἀντιοχέως ἀστρολόγου Οὐεττ. Οὐάλ. (2ος αἰ. μ.Χ.) Ἀνθολ. 348.10-11 (Kroll17) διασαφήσας δὲ ἐν ἑτέροις βιβλίοις καὶ νῦν δὲ ἀκριβέστερον ἐξευρὼν ἐπιδιαγραφήσω (ἀντὶ ἐπιδιαγράψω: βλ. LSJ912 σ.λ. ἐπιδιαγράφω, "f.l." [falsa lectio = ἐσφαλμένη γραφή, ἐσφαλμένος τύπος], ἐδῶ ὅμως ὄχι μὲ τὴ σημασία "pay in addition"), στὸ τοῦ Λαοδικέως ρήτορος Μενάνδρ. (3/4 αἰ. μ.Χ.) Περὶ ἐπιδεικτ. 373.17 κἑ. (Russell – Wilson18) διαγράψεις δὲ ἐν ταῖς πράξεσι ταῖς τοῦ πολέμου καὶ φύσεις καὶ θέσεις χωρίων ἐν οἷς οἱ πόλεμοι, (...) διαγράψεις δὲ καὶ πανοπλίαν βασιλέως καὶ ἐπιστρατείας (...), κ.ἄ. Στὸ ἐδῶ χωρίο τοῦ Ἐρωτιανοῦ ἡ ἔννοια τοῦ «λεπτομερῶς, ἀναλυτικά» πρέπει νὰ θεωρηθεῖ βέβαιη, ἐπιβαλλόμενη ἀπὸ τὴν ἔκταση τοῦ μνημονευόμενου ἔργου τοῦ Ἀπολλώνιου (18 βιβλία) σὲ σχέση μὲ τὸ ἀντίστοιχο ἔργο τοῦ Ἡρακλείδη (3 μόνο βιβλία). Βλ. καὶ κατωτ.

    πρὸς τὰ τοῦ Ταραντίνου τρία (sc. βιβλία) Πρὸς Βακχεῖον: Ἡ πρόθεση πρὸς μὲ αἰτ. κεῖται συχνὰ «ἐπὶ ἐχθρικῆς σημασίας, ἐναντίον» ἢ «ἐν λογικῷ ἐπιχειρήματι, εἰς ἀπάντησιν πρός ...» (LSK15 σ.λ., F1.4 / "in hostile sense, against" ἢ "in argument, in reply to" LSJ912 C.I.4)· μὲ τὴ δεύτερη σημασία ἀπαντᾶ στοὺς τίτλους δικανικῶν λόγων («ἧττον ἰσχυρὰ ἔκφρασις τοῦ κατά τινος, ἐναντίον τινὸς ἢ ὡς κατηγορία» / "less strong than κατά τινος, against or in accusation" LSK15 / LSJ912 ὅ.π.), καὶ ἐδῶ, τόσο στὸν τίτλο τοῦ ἔργου τοῦ Ταραντίνου Ἡρακλείδη (βλ. ἀνωτ.) Πρὸς Βακχεῖον (πλήρης τίτλος Πρὸς Βακχεῖον περὶ τῶν Ἱπποκράτους λέξεων κατὰ τὸν Ἐρωτιανό, ἀπόσπ. 25.4-5 Ν.1: βλ. ἀνωτ.) ὅσο καὶ στὴ φράση πρὸς τὰ τοῦ Ταραντίνου τρία. Ἡ φράση ὅμως διαγράφω τι πρός τι(να) δὲν ἀπαντᾶ, ἐξ ὅσων τουλάχιστο γνωρίζουμε, ἀλλοῦ· καὶ καθὼς δὲν ἔχουν σωθεῖ τὰ τρία σχετικὰ ἔργα (τοῦ Βακχείου, τοῦ Ἡρακλείδη καὶ τοῦ Ἀπολλώνιου), εἶναι δὲ ἐλάχιστες οἱ πληροφορίες γιὰ τὸ περιεχόμενο τοῦ ἔργου τοῦ Κύπριου ἰατροῦ (κι ὄχι πολὺ περισσότερες γι' αὐτὸ τοῦ Ἡρακλείδη), ἡ ἀκριβὴς ἀπόδοση τοῦ ὅλου χωρίου μένει ἀμφίβολη. Μποροῦμε νὰ εἰκάσουμε εὔλογα ὅτι ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Κιτιεὺς συνθέτοντας τὸ ἐκ 18 βιβλίων συγκείμενο ἔργο του σὲ ἀπάντηση τοῦ ἐκ τριῶν βιβλίων ἔργου τοῦ Ἡρακλείδη ἀσκεῖ ἀναλυτικὴ κριτικὴ σ' αὐτόν, καὶ στὴν κριτική του στὸν Βακχεῖο· κι ὅτι, ἑπομένως, ἔμμεσα τουλάχιστον ὁ Κιτιεὺς ἰατρὸς ἀσκοῦσε κριτικὴ καὶ στὸν Βακχεῖο. Συνδυάζοντας ὅλα τοῦτα μεταφράσαμε τὸ ὀκτωκαίδεκα πρὸς τὰ τοῦ Ταραντίνου τρία Πρὸς Βακχεῖον διαγράψαντος μὲ τό: σὲ δεκαοκτὼ βιβλία ἄσκησε ἀναλυτικὴ κριτικὴ στὰ τρία βιβλία τοῦ Ταραντίνου (Ἡρακλείδη) Πρὸς Βακχεῖον (ὄχι χωρὶς ἀμφιβολίες, ἀφοῦ δὲν ἀποδίδεται ἔτσι ἐπακριβῶς τὸ β´ συνθετικὸ τοῦ διαγράψαντος· πβ. Guardasole Eracl.19 Τ29, μετάφρ.: "Ed Apollonio di Cizio che scrisse 18 libri contro i 3 del Tarantino Contro Bacchio").

  1. Nachmanson, E. (1918), Erotiani Vocum Hippocraticarum collectio (cum fragmentis), Collectio scriptorum veterum Upsaliensis Göteborg-Uppsala.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑ h↑ i↑
  2. Μητροπούλου, Κ. (1982), Γλωσσάριον Ἱπποκρατείου Συλλογῆς (ἰδίᾳ κατ' Ἐρωτιανὸν καὶ Γαληνόν), 2η εκδ., Ἀθήναις.a↑ b↑ c↑
  3. Kühn, C G. (1821-1833), Κλαυδίου Γαληνοῦ Ἅπαντα. Claudii Galeni Opera omnia, Vols. I-XX, Leipzig.
  4. Ἀποστολίδης, Π. Δ. (1997), Ἑρμηνευτικὸ Λεξικὸ πασῶν τῶν λέξεων τοῦ Ἱπποκράτους, Αθήνα.a↑ b↑ c↑
  5. Lesky, A. (1981), Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Λογοτεχνίας, 5th ed., Θεσσαλονίκη .
  6. Jouanna, J. (1998), Ιπποκράτης, μτφρ. Δ. Δ. Τσιλιβέρδης Αθήνα.
  7. Pollak, K. (2005), Ἡ ἰατρικὴ στὴν ἀρχαιότητα. Ἑλλάδα – Ρώμη – Βυζάντιο. Ἡ ἰατρικὴ στὴ Βίβλο καὶ τὸ Ταλμούδ, Ἀθήνα.
  8. Nachmanson, E. (1917), Erotianstudien, Leipzig.
  9. Νικήτας, Ἀ. Ἀ. (1971), Ἔρευναι ἐπὶ τῶν πηγῶν τοῦ Λεξικοῦ τοῦ Ἡρωδιανοῦ (Τὸ πρόβλημα τῆς προελεύσεως τῶν μὴ Ἱπποκρατικῶν λημμάτων αὐτοῦ καὶ αἱ σημασίαι τούτων ἐν τῇ Ἀρχαίᾳ Ἑλληνικῇ Γραμματείᾳ), Ἀθῆναι .
  10. Γεωργακόπουλος, Κ. (1998), Ἀρχαῖοι Ἕλληνες Ἰατροί, Ἀθῆναι.
  11. Σπανδάγου, Β., Σπανδάγου Ρ. & Τραυλού Δ. (1996), Οι Ιατροί και οι Φαρμακολόγοι της Αρχαίας Ελλάδας (Βιογραφικά στοιχεία και εργασίες των Ιατρών και των Φαρμακολόγων της Αρχαίας Ελλάδας από τους μυθικούς χρόνους έως και τον 4ο μ.Χ. αιώνα), Αθήνα.a↑ b↑
  12. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑ h↑ i↑
  13. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.
  14. (1963), Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Κύπρου: ἀπὸ τὸν 8ον αἰ. π.Χ. μέχρι τῆς Ρωμαϊκῆς κυριαρχίας καὶ τῶν πρώτων χριστιανικῶν χρόνων, Δημοσιεύματα Ἑταιρείας Κυπριακῶν Σπουδῶν, ,1 Λευκωσία.
  15. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .a↑ b↑ c↑ d↑ e↑
  16. Littré, É. (1839-1861), Oeuvres complètes d'Hippocrate, Paris.a↑ b↑
  17. Kroll, W. (1908), Vettii Valentis Anthologiarum libri, Berlin.
  18. Russel, D. A. & Wilson N. G. (1981), Menander Rhetor, Oxford - New York.
  19. Guardasole, A. (1997), Eraclide di Taranto, Frammenti, Speculum. Contributi di Filologia Classica, collana diretta da A. Garrya Napoli.