You are here

F1

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Σοῦδ. σ.λ. Ξενοφῶν

Ξενοφῶν, Κύπριος, «ἱστορικός». (Ἔργο του τὰ) Κυ

πριακά· εἶναι δὲ καὶ αὐτὰ (ὅπως δηλ. καὶ τὰ Βαβυλωνιακὰ τοῦ

Ἀντιοχέα «ἱστορικοῦ» Ξενοφώντα καὶ τὰ Ἐφεσιακὰ τοῦ Ἐφέσιου

«ἱστορικοῦ» Ξενοφώντα) ἀφήγηση ἐρωτικῶν ὑποθέσεων γύρω ἀπὸ

τὸν Κινύρα καὶ τὴ Μύρρα καὶ τὸν Ἄδωνη.

Σχόλια: 

1. Ξενοφῶν, Κύπριος, ἱστορικός: ἡ μοναδικὴ βέβαιη μαρτυρία γι' αὐτόν. Ὁ τίτλος ἱστορικός (πβ. καὶ στ. 4 ἐρωτικῶν ὑποθέσεων ἱστορία), ὅπως ἔχουμε ἤδη σημειώσει (βλ. ἀνωτ. 16 F1a σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. ἱστοροῦσι, καὶ σχόλ. στὸ 25 F8), δὲν εἶναι ἀφ' ἑαυτοῦ καθοριστικὸς γιὰ τὴ φύση τοῦ ἔργου του· στὴν προκειμένη ὅμως περίπτωση, ὅπως καὶ ἀλλοῦ (πβ. ἀνωτ. 13 F1.1 μυθολογεῖ καὶ F2.1 ἱστορεῖ γιὰ παρόμοια θέματα τοῦ ἴδιου, κ.ἄ.), προσδιορίζεται –ἐν μέρει τοὐλάχιστον- ἀπὸ τὸ ἐρωτικῶν ὑποθέσεων ἱστορία σὲ σχέση καὶ μὲ τὸ περί τε Κινύραν καὶ Μύρραν καὶ Ἄδωνιν (βλ. καὶ κατωτ., πβ. Ἰουλιαν. Ἐπίστ. 89 b.345 κἑ. πρέπει δ' ἂν ἡμῖν ἱστορίαις ἐντυγχάνειν, ὁπόσαι συνεγράφησαν ἐπὶ πεποιημένοις τοῖς ἔργοις· ὅσα δέ ἐστιν ἐν ἱστορίας εἴδει παρὰ τοῖς ἔμπροσθεν ἀπηγγελμένα πλάσματα παραιτητέον, ἐρωτικὰς ὑποθέσεις καὶ πάντα ἁπλῶς τὰ τοιαῦτα κ.ἄ.). Ὁ συνδυασμὸς τῶν ἀνωτ. (βλ. καὶ κατωτ.) δὲν φαίνεται νὰ ὑποδηλώνει ἱστορικὸ ἀλλὰ μυθογράφο· κι εὔλογη προβάλλει ἡ ὑπόθεση ὅτι ὁ κατὰ τὸν Διογ. Λαέρτ. (ἀνωτ. *Τ1.5-6 = FGrH1 24 Τ 1) πέμπτος μυθώδη τερατείαν πεπραγματευμένος εἶναι πιθανῶς ὁ Ξενοφῶν ὁ Κύπριος.
   Ἡ ἄποψη ὅτι τὸ Ξενοφῶν ὁ Κύπριος (ὅπως καὶ τὰ Ξενοφῶν ὁ Ἐφέσιος καὶ Ξενοφῶν ὁ Ἀντιοχεύς) εἶναι ψευδώνυμο (βλ. Reardon FoGR2 35 μὲ σημ. 18 [καὶ 19-20], ὅπου καὶ περαιτέρω βιβλιογραφία, καὶ 60-61), πολὺ δύσκολα μπορεῖ νὰ γίνει ἀποδεκτή.

   Κυπριακά: τὰ προηγούμενα στὴ Σοῦδ. σ.λλ. Ξενοφῶν, Ἀντιοχεύς, ἱστορικός. Βαβυλωνιακά· ἔστι δὲ ἐρωτικά (πιθανῶς τὸ Μυθιστόρημα τοῦ Νίνου: βλ. GrFN3 10 σημ. 5 [καὶ σελ. 5] [μὲ παραπομπὴ στὸν L. Levi 1895: 19] καὶ Stephens – Winkler AGrN4 23 κἑ., 2/1 αἰ. π.Χ. [βλ. Lesky ΙΑΕΛ55 1176 / East. – Knox ΙΑΕΛ46 892-93], κ.ἄ.) καὶ Ξενοφῶν, Ἐφέσιος, ἱστορικός. Ἐφεσιακά· ἔστι δὲ ἐρωτικὰ βιβλία ι΄ περὶ Ἀβροκόμου καὶ Ἀνθίας (πιθ. 2ος αἰ. μ.Χ., βλ. στὰ ἀνωτ. ἔργα [μὲ βιβλιογραφία: συνοπτικὰ East. – Knox6 ὅ.π. 1089-90) δίνουν τὴν ἐντύπωση ἑνὸς ἀνάλογου ἔργου (πβ. καὶ τὰ μυθιστορήματα τοῦ Ἰάμβλιχου Βαβυλωνιακά [πρὸς τὰ τέλη τοῦ 2ου αἰ. π.Χ.] καὶ τοῦ Ἡλιόδωρου [λίγο μεταγενέστερος] Αἰθιοπικά)· τὸ καὶ αὐτὰ ὅμως τῆς Σούδ. ἀναφέρεται σαφῶς στὸ ἐρωτικῶν ὑποθέσεων ἱστορία (βλ. κατωτ.), τὸ δὲ περί τε Κινύραν καὶ Μύρραν καὶ Ἄδωνιν διαφοροποιεῖ τὰ Κυπριακὰ ἀπὸ τὰ Ἐφεσιακά, ἐρωτικὰ –ἐπίσης (ὅπως καὶ τὰ Βαβυλωνιακά)– βιβλία ἀλλὰ περὶ Ἀβροκόμου καὶ Ἀνθίας (ὄχι περὶ μυθικῶν προσώπων). Ὁ τίτλος Κυπριακά, ἐξάλλου, ὅπου ἀλλοῦ παραδίδεται δὲν ἀναφέρεται σὲ μυθιστορήματα ἀλλὰ σὲ ἔργα μὲ περιεχόμενο ἱστορικο-μυθολογικο-γεωγραφικό («ἱστορικό», κατὰ τὰ ἀνωτ.): βλ. FGrH1 [ΙΙΙC. 734 κἑ.] 4 F 57: 756 F 1 (Ἑλλάν., "c. 430/400a") = ἀνωτ. 17 F1 (Δημήτρ. ὁ Σαλαμίνιος), 44 Τ 3 (Παλαίφ., "c. 300a?", βλ. ἀνωτ. 22 *Τ1 σχόλ. σ.στ. 2-3), 753 F 1: κατωτ. 30 *F3 (Κρέων [Παίων ὁ Ἀμαθούσιος;], "Hellenist. Zeit?", 754 F 1 (Τιμόμ., "s. IV/IIIa?", βλ. ΑΚυΓ17 σελ. 94 [ΑΚυΓ1β´7 131] σημ. 82), πβ. καὶ 273 F 31 (Ἀλέξ. Πολυίστωρ, "c. 80/35a" [βλ. καὶ ἀνωτ. 24 *F2b σχόλ. σ.στ. 3 κἑ.: 2/1 αἰ. π.Χ.]) καὶ 751 F 1 (Ἀνδροκλ., "s. IV 2a?") Περὶ Κύπρου, 752 F 1: ἀνωτ. 16 F1 (Ἀσκληπιάδης) Περὶ Κύπρου καὶ Φοινίκης, καὶ 757 F 1 καὶ F 2 = ἀνωτ. [καὶ κατωτ.: σχόλ.] 30 F2 καὶ F1 (Παίων ὁ Ἀμαθούσιος, "s. IIIa?") Περὶ Ἀμαθοῦντος. Ἀνάλογης μορφῆς καὶ περιεχο­μένου πρέπει νὰ ἦταν καὶ τὰ Κυπριακά (755 T 1) τοῦ Ξενοφῶντος τοῦ Κυπρίου, κι ὄχι μεταγενέστερα ἀπὸ τὰ νεώτερα τῶν ἀνωτέρω ἔργων.

4. ἐρωτικῶν ὑποθέσεων ἱστορία: βλ. ἀνωτ., πβ. Φωτ. Βιβλ. 94, 73b.28 κἑ. οὗτοι σχεδόν τι τὸν αὐτὸν σκοπὸν προθέμενοι ἐρωτικῶν δραμάτων ὑποθέσεις ὑπεκρίθησαν, ἀλλ' ὁ μὲν Ἡλιόδωρος σεμνότερόν τε καὶ εὐφημότερον, ἧττον δὲ αὐτοῦ ὁ Ἰάμβλιχος, αἰσχρῶς δὲ καὶ ἀναιδῶς ὁ Ἀχιλλεὺς (sc. ὁ Τάτιος) ἀποχρώμενος (βλ. συνοπτικὰ Lesky ΙΑΕΛ55 1180 κἑ. καὶ East. – Knox ΙΑΕΛ46 904 κἑ. καὶ 1090 κἑ. γιὰ τοὺς ἀνωτ., μὲ βιβλιογραφία)· πβ. ἐπίσης Εὐστ. στὸ Α 388-90 καλλωπίζει παρίσοις τὸν λόγον διὰ τὴν παρεμπεσοῦσαν ἐρωτικὴν ὑπόθεσιν καὶ Μιχ Ψελλ. Χρον. 3.23.4-5 (Impellizzeri8) τὴν ἐρωτικὴν εἰδότος ὑπόθεσιν κἀμοὶ τὰς ἀφορμὰς τῆς ἱστορίας διδόντος, κ.τ.τ. Νὰ σημειωθῆ τὸ ἐρωτικῶν δραμάτων τοῦ ἀνωτ. ἀποσπ. τοῦ Φωτ. (βλ. καὶ τὰ ἐκεῖ ἑπόμενα 74a.4 κἑ. εἰσὶ δὲ αὐτῷ πεποιημένα τοῦ δράματος πρόσωπα Σινωνὶς καὶ Ῥοδάνης κ.λπ. [12 ἐπὶ σταυροῦ ἀναρτώμενος: βλ. κατωτ.], πβ. 73, 50a.6-7 ἀνεγνώσθη Ἡλιοδώρου Αἰθιοπικόν. ἔστι δὲ τὸ σύνταγμα δραματικόν καὶ 18 κἑ. καὶ ἔστιν αὐτῷ ἡ τοῦ δράματος ὑπόθεσις Χαρίκλεια καὶ Θεαγένης σώφρονες ἀλλήλων ἐρασταί κ.λπ. – 87, 66a.14-16 ἀνεγνώσθη Ἀλεξανδρέως Ἀχιλλέως Τατίου τῶν περὶ Λευκίππην καὶ Κλειτοφῶντα λόγοι η΄. ἔστι δὲ δραματικὸν ἔρωτάς τινας ἀτόπους ἐπεισάγον – 94, 73b.24-25 ἀνεγνώσθη Ἰαμβλίχου δραματικόν, ἔρωτας ὑποκρινό­μενον, κ.τ.τ.), γιὰ μυθιστορήματα μὲ δραματικοὺς διαλόγους καὶ ἔντονη δραματοποίηση γενικά (βλ. Lesky5 ὅ.π. 1173 μὲ σημ. 1). Βλ. καὶ ἑπόμενα.

4-5. περί τε Κινύραν καὶ Μύρραν καὶ Ἄδωνιν: πβ. Ἰωσήπ. Ἰουδ. ἀρχ. (1ος αἰ. μ.Χ.) 19.94 (TrGF9 ΙΙ. Adesp. F 5d Kann. – Snell, βλ. καὶ ΑΚυΓ17 σελ. 100 [ΑΚυΓ1β´ 138] σημ. 97) καὶ γὰρ μῖμος εἰσάγεται, καθ' ὃν σταυροῦται ληφθεὶς ἡγεμών, ὅ τε ὀρχηστὴς δρᾶμα εἰσάγει Κινύραν, ἐν ᾧ αὐτός τε ἐκτείνετο καὶ ἡ θυγάτηρ Μύρρα, αἷμά τε ἦν τεχνητὸν πολὺ καὶ τὸ περὶ τὸν σταυρωθέντα ἐκκεχυμένον καὶ τὸ περὶ τὸν Κινύραν. ὁμολογεῖται δὲ καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην γενέσθαι, ἐν ᾗ Φίλιππον τὸν Ἀμύντου κτείνει Παυσανίας εἷς τῶν ἑταίρων εἰς τὸ θέατρον εἰσιόντα καὶ Σχόλ. Πινδ. (βλ. καὶ ΑΚυΓ17 σσ. 95 κἑ. [ΑΚυΓ1β´7 131 κἑ.] μὲ σημ. 97 καὶ 1 Τ1-2 μὲ σχόλ.) Νεμ. 8.32c οἱ μέγα φωνεῖν θέλοντες, οἷον τραγῳδοί, προαναπνέουσιν ἐπιπολὺ, ἵν' ὅταν ἀναφωνήσωσιν, ἐξαρκέσῃ ἐπιπλέον ἡ φωνή· πολλαὶ οὖν, φησι, περὶ τοῦ Κινύρου καταβέβληνται ἱστορίαι καὶ διάφοροι, διὸ ἀναπνέω πρὶν εἰπεῖν (32d πολλὰ γάρ μοι περὶ τῶν Αἰακιδῶν λέλεκται κ.λπ.) καὶ 34a ἐμὲ δὲ νῦν, φησί, καινολογῆσαι περὶ τοῦ Κινύρου παρώσαντα τὰ κοινῶς ἱστορούμενα, κινδυνῶδές ἐστιν. ἐὰν γάρ τι καινουργῶ, ἀπιστηθήσομαι κ.λπ. Ὅτι ὁ Κινύρας καὶ ἡ Μύρρα (ἢ Σμύρνα) καὶ ὁ Ἄδωνις ἦταν ἀπὸ παλιὰ κοινῶς ἱστορούμενοι (βλ. γι' αὐτοὺς ΑΚυΓ17 σσ. 47-54 [ΑΚυΓ1β´7 71-78] καὶ 1 Τ1-7 μὲ σχόλ. / ΑΚυΓ210 11 Ε13 καὶ Ε14 μὲ σχόλ. / ἀνωτ. σχόλ. στὸ 25 F45 μὲ περαιτέρω βιβλιογραφία, γιὰ τὴ Μύρρα καὶ Σχόλ. [Τζέτζ.] Λυκόφρ. Ἀλεξ. 829 καὶ 831, Σχόλ. Θεόκρ. Εἰδύλ. 1.109a, Ἀντων. Λιβ. Μετ. 34, Πλουτ. Ἠθικ. 310f-311a κ.ἄ., γιὰ τὸν Ἄδωνη καὶ Burkert ΑρΕΘ11 374 κἑ. μὲ σημ. 3-13 [ὅπου καὶ βιβλιογραφία] καὶ κυρίως τὸ πρόσφατο ἄρθρο S. Jackson, "Callimachus' pupils and Adonis12", ΜΗ 55 (1998) 9-13, μὲ περαιτέρω παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία), εἶναι γνωστὸ καὶ ἀναμφισβήτητο. Ποιά ἦταν ἡ συμβολὴ τοῦ «ἱστορικοῦ» Ξενοφῶντος τοῦ Κυπρίου στὴν παρουσίαση τῶν σχετικῶν μύθων –ὄχι εὐκαταφρόνητη, ὅπως φαίνεται– καὶ ποιά ἡ θέση του στὴ μακρόχρονη καὶ πολυδιάστατη πορεία τους, δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδειχθῆ μὲ τὰ ὑπάρχοντα δεδομένα· ἡ εἰκόνα ὅμως ἑνὸς ἔργου ἀπὸ ἐκεῖνα ποὺ συνέβαλαν στὴ διαμόρφωση τοῦ Ἑλληνιστικοῦ μυθιστορήματος μὲ τὰ ἔντονα ἐρωτικὰ καὶ δραματικὰ στοιχεῖα ἁρμόζει ἄριστα στὰ Κυπριακά του.

  1. Jacoby, F. (1923-1958), Die Fragmente der griechischen Historiker, parts I-IIIC.2, Berlin-Leiden.a↑ b↑
  2. Reardon, B. P. (1991), The Form of Greek Romance, Princeton.
  3. (1994), Greek Fiction: The Greek Novel in Context, London / New York.
  4. Stephen, S. A. & Winkler J. J. (1995), Ancient Greek Novels: The Fragments (Introduction, Text, Translation and Commentary), Princeton.
  5. Lesky, A. (1981), Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Λογοτεχνίας, 5th ed., Θεσσαλονίκη .a↑ b↑ c↑
  6. Easterling, P. E. & Knox B. M. W. (2000), Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Κονομή, Ν., Γρίμπα Χρ, Κονομή Μ. & Στεφανή Α. Ἀθήνα.a↑ b↑ c↑
  7. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑
  8. Impellizzeri, S. (1984), Michele Psello, Imperatori di Bisanzio, Cronografia, Vol. I (Libri I-IV 75),
  9. Radt, S. (1977), Tragicorum Graecorum Fragmenta, Vol. IV: Sophocles, Göttingen.
  10. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.
  11. Burkert, W. (1993), Ἀρχαία Ἑλληνική Θρησκεία: Ἀρχαϊκή καί Κλασσική Ἐποχή, μτφρ. Μπεζαντάκος, Ν Π. και Αβαγιανού, Α Ἀθήνα.
  12. Jackson, S. (1998), Callimachus' pupils and Adonis , MH 55: 9-13.