You are here

F24

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Harpocr. s.v. τριτομηνίς

  1τριτομηνίς2 · 3Λυκοῦργος ἐν τῶι Περὶ τῆς ἱερείας (fr. 48 [VI.21]

   Conomis). τὴν τρίτην τοῦ μηνὸς τριτομηνίδα4 ἐκάλουν· δοκεῖ δὲ

3 γεγενῆσθαι5 τότεἈθηνᾶ. Ἴστρος δὲ καὶ Τριτογένειαν αὐ-

   τήν φησιν διὰ τοῦτο λέγεσθαι, τὴν αὐτὴν Σελήνην6 νομιζομένην.

  1. Vid. et Phot. (Porson) s.v. τριτομηνίς (vid. et Hesych. s.v.) et Sud. s.v. τριτόμηνις (fere eadem, ex Epit.). Cf. Etym. M. s.v. Τριτογένεια· καὶ τὴν τρίτηνἈθηνᾶ.


  2. 1 τριτομηνίς vel τριτόμηνις Lexic., edd. (-ίς scr. Conomis, Keaney) ‖
  3. Λυκοῦργοςἱερείας om. Phot. Sud.; καὶ (Τριτογένεια· καὶ) ΕΜ
  4. 2 τριτομηνίδα (-ίαν Α [Harp.]) vel -ήνιδα Lexic., edd. (-ίδα Con., Kean.)
  5. 3 γεγενῆσθαι (-ννῆ- Dindorf) τότε (ὅτε v.l.) Ἀθηνᾶ Phot. Sud. (et EM): γενέσθαι ( om. N, γενέθλιος Müller) τῆς ἀθηνᾶς codd.; γενέσθαι τότεἈθηνᾶ Ald.
  6. 4 τῆι σελήνηι Phot. (σελήινηι), Sud. (αὐτὴν τῆς νομιζομένης F).
Ἁρποκρ. σ.λ. τριτομηνίς

τριτομηνίς· ὁ Λυκοῦργος (390-322 π.Χ.) στὸν λόγο του Περὶ τῆς

ἱερείας. Τὴν τρίτη μέρα τοῦ μήνα καλοῦσαν τριτομηνίδα· καὶ θεω-

ρεῖται ὅτι ἔχει γεννηθῆ τότε ἡ Ἀθηνᾶ. Ὁ δὲ Ἴστρος λέει πὼς

αὐτὴ ἀποκαλοῦνταν γι' αὐτὸν τὸν λόγο καὶ Τριτογένεια, θεωρούμε-

νη ἡ ἴδια ὡς ἡ Σελήνη.


[Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Jacoby (IIIbi. 642), δὲν εἶναι βέβαιο σὲ ποιάν περίπτωση ἀνέφερε ὁ Ἴστρος τὰ ἐδῶ μνημονευόμενα: ἡ τρίτη φθίνοντος ἦταν ἡ κύρια ἡμέρα τῶν Παναθηναίων, γιὰ τὰ ὁποῖα ὁ Ἴστρος κάνει λόγο ἐν γ΄ τῶν Ἀττικῶν (F4)· ὑπάρχουν ὅμως κι ἄλλες δυνατότητες, ὅπως π.χ. ἡ σύνδεση τῆς Ἀθήνας μὲ τὴν πόλη Σάϊν τῆς Αἰγύπτου (βλ. Πλάτ. Τίμ. 21e, μὲ ἀρχ. σχόλ.: FGrH 325 F 25), ὅπου ἡ Ἶσις γιὰ μακρὸ χρονικὸ διάστημα καλοῦνταν Ἀθηνᾶ.]

Σχόλια: 

ΠΕΡΙ ΑΘΗΝΩΝ ΑΠΟ ΑΔΗΛΑ ΕΡΓΑ

24.Ἀθηνᾶ ὡς Τριτογένεια ἐμφανίζεται ἤδη στὸν Ὅμηρο (Δ 515 Διὸς θυγάτηρ, κυδίστη Τριτογένεια, Θ 39 καὶ Χ 183 θάρσει, Τριτογένεια, φίλον τέκος, γ 378 Διὸς θυγάτηρ, ἀγελείη [κυδίστη Zen. vulg.] Τριτογένεια) καὶ στὸν Ἡσίοδο (Θεογ. [βλ. κριτ. ὑπόμν. καὶ σχόλ. West στοὺς στ. 886-900] 895 κούρην γλαυκώπιδα Τριτογένειαν, καὶ Ἀσπ. 17 Διὸς θυγάτηρ ἀγελείη [ὀλοὴ Β, ὀλοὴ ἦν Peppmüller] Τριτογένεια, βλ. καὶ Ὁμηρ. ὕμν. XXVIII [Εἰς Ἀθηνᾶν]. 4-5 Τριτογενῆ, τὴν αὐτὸς ἐγείνατο μητίετα Ζεὺς | σεμνῆς ἐκ κεφαλῆς), κι οἱ προσπάθειες τῶν ἀρχαίων νὰ ἑρμηνεύσουν τὸ ἐπίθ. τῆς θεᾶς εἶναι πολλὲς καὶ ποικίλες· ἐνδιαφέρουσα σύνοψη βρίσκει κανεὶς στὰ ἀρχ. Σχόλ. Ὁμ. στὸ Δ 515 καὶ κυρίως στὸ Θ 39 (σ.λ. Τριτογένεια· Μῆτιν τὴν Ὠκεανοῦ [πβ. Θεογ. 886 κἑ.] ἀμείβουσαν εἰς πολλὰ τὴν μορφὴν Ζεὺς βουλόμενος παρ' ἑαυτῷ ἔχειν κατέπιεν ἔγκυον οὖσαν ὑπὸ Βρόντου τοῦ Κύκλωπος. τελεσφορηθείσης δὲ τῆς παιδὸς ὁ Ζεὺς διὰ τῆς κεφαλῆς τεκὼν δίδωσι τῷ Τρίτωνι τῷ ποταμῷ τρέφειν. ὅθεν Τριτογένεια ἐκλήθη ὡς ἐκ τριῶν συναυξηθεῖσα, Βρόντου Διὸς Τρίτωνος. Δημόκριτος δὲ ἐτυμολογῶν τὸ ὄνομά φησιν ὅτι φρόνησίς ἐστιν, ἀφ' ἧς τρία συμβαίνει, εὖ λογίζεσθαι, λέγειν καλῶς, πράττειν εὖ. ἢ ὅτι τρίτῃ φθίνοντος ἐτέχθη κ.λπ., πβ. καὶ ἣν ἔτρεσαν οἱ θεοὶ γεννηθεῖσαν, ἢ ἡ τὸ τρεῖν τοῖς ἐχθροῖς διδοῦσα [βλ. καὶ προηγ. ἤγουν φοβεῖσθαι], ἢ ἐπὶ Τρίτωνι ποταμῷ τῆς Λιβύης γεννηθεῖσα. ἢ ἀπὸ τῆς τριτοῦς τοῦ Διὸς, ἤγουν κεφαλῆς, γεννηθεῖσα) καὶ στὰ σχόλ. τοῦ Εὐστ. στὰ χωρία (Θ 39 Τριτογένεια δὲ ἀλληγορικῶς ἡ φρόνησις, ἐπεὶ κατὰ Δημόκριτον τρία γίνεται ταῦτα ἐξ αὐτῆς, τὸ εὖ λογίζεσθαι, τὸ λέγειν καλῶς τὸ νοηθέν, καὶ τὸ ὀρθῶς πράττειν αὐτό. τελείας γὰρ ὄντως φρονήσεως τὸ νοῆσαι, τὸ εἰπεῖν, τὸ ποιῆσαι, καὶ πάντα καλῶς. ὁ δὲ μῦθος οὕτω λέγει αὐτὴν ὡς ἐν τρίτῃ μηνὸς γεννηθεῖσαν, ἢ ὡς ἐκ τοῦ Διὸς κεφαλῆς γενομένην. τριτὼ γάρ, φασί, κατὰ γλῶσσαν Κρητῶν ἡ κεφαλή. ὡς δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Τρίτωνος Λιβυκοῦ ποταμοῦ καλεῖται οὕτω, ἀλλαχοῦ δηλοῦται κ.λπ., καὶ Δ 515 Ὅτι δὲ δεινοποιεῖται ... Τριτογένεια ... ἡ τὸ τρεῖν ἐγγεννῶσα τοῖς ἐχθροῖς. καὶ μὴν οὕτω καλεῖται, ὡς καὶ ἀλλαχοῦ κεῖται, καὶ ὡς ἐκ τριτοῦς, ὅ ἐστι κεφαλῆς κατὰ Κρῆτας, τῆς τοῦ Διὸς γεγονυῖα, ἢ ὡς ἐν τρίτῃ μηνὸς γενομένη, ἢ ὡς τρία γεννῶσα καλά τινα τὰ ἐκεῖσε κατὰ τοὺς παλαιοὺς δηλούμενα). Ἡ στενὴ συνάφεια τῶν λεγομένων δὲν φαίνεται νὰ ἐπιτρέπει τὴν ὑπόθεση ὅτι ὁ Εὐστ. ἀντλεῖ καὶ ἀπὸ τὸν Ἴστρο (βλ. καὶ ἀνωτ., σχόλ. στὸ F23), καὶ τὸ σχόλ. τοῦ Ἁρποκρ. δείχνει ὅτι καὶ ὁ Λυκοῦργος –τοὐλάχιστο– συνέδεε τὸ Τριτογένεια μὲ τὸ τριτομηνίς· ἡ σύνδεση ὅμως τῶν δυὸ ὅρων καὶ τῆς Ἀθηνᾶς μὲ τὴν Σελήνην (στ. 4 τὴν αὐτὴν Σελήνην νομιζομένην), σὲ συσχετισμὸ ἴσως τοῦ -μηνίς μὲ τὴν μήνην (τὴ σελήνη, βλ. χαρακτηριστικὰ Ὁμηρ. ὕμν. ΧΧΧΙΙ [Εἰς Σελήνην]. 1 Μήνην ἀείδειν κ.λπ. / 8 καὶ 17 Σελήνη), φαίνεται νὰ ὀφείλεται στὸν Ἴστρο, κατ' ἐπίδραση πιθανῶς τῆς Ἀθηνᾶς μὲ τὴν Ἶσιν κι αὐτῆς μὲ τὴ Σελήνην (καὶ τῆς Ἀθήνας μὲ τὴν Αἴγυπτο: βλ. ἀνωτ. σημ. στὸ κριτ. ὑπόμν., καὶ Jacoby1 642/516 μὲ παραπομπές).
   Οἱ ἑρμηνεῖες τοῦ Τριτογένεια ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους δὲν κρίνονται ἱκανοποιη­τικὲς ἀπὸ τοὺς ἐρευνητές (γιὰ τὸ ὅλο θέμα βλ. LSJ92 / LSK3, RE4, Frisk5 καὶ Chantraine6 σ.λ.· West Theog.7 404 [στὸ Θεογ. 895 ΤριτογένειανCIl Ι.8 394 [στὸ Δ 513-16, Kirk] καὶ COd9 Ι. 184 [στὸ γ 378, St. West], στοὺς ὁποίους καὶ ἡ παλαιότερη βιβλιο­γραφία). Ἑλκυστικὸς φαίνεται ὁ παραλληλισμὸς μὲ τὸ Τριτο-πάτορες (βλ. καὶ Ἁρποκρ. σ.λ. [ἀπόσπ. στὸ 327 F2 J.], πρὸ τοῦ λ. τριτόμηνις) καὶ ἡ ἑρμηνεία τοῦ Τριτογένεια ὡς « la vraie fille» de Zeus » (: ἡ ἀληθινὴ κόρη τοῦ Δία, βλ. Chantraine6 ὅ.π. μὲ παραπομπές), "the «genuine daughter» of Zeus" (Kirk8 ὅ.π.), μὲ α΄ συνθ. τὸ τρίτος (καὶ μετρικὴ ἔκταση τοῦ ι). Γιὰ τὴν Ἀθηνᾶ βλ. ΑΚυΓ1/1β´10 5 Υ1 σχόλ. σ.στ. 8-15 καὶ ΑΚυΓ211 11 Ε32, Ε56, Ε57 μὲ τὰ σχετικὰ σχόλια, ὅπου ἔμφαση στὶς σχέσεις μὲ τὴν Κύπρο καὶ βιβλιογραφία).

  1. Jacoby, F. (1949), Atthis: The Local Chronicles of Ancient Athens, Oxford .
  2. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.
  3. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .
  4. von Pauly, A F., Wissowa G., Kroll W., Mittelhaus K. & Furchtegott Ziegler K J. (1893-1980), Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart .
  5. Frisk, H. (1960-1972), Griechisches etymologisches Wörterbuch, Vols. I-III, Heidelberg.
  6. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.a↑ b↑
  7. West, M L. (1966), Hesiod, Theogony, Oxford.
  8. Kirk, G. S. & Kirk G. S. (1985), The Iliad: A Commentary, Vol. I: books 1-4, Cambridge.a↑ b↑
  9. Heubeck, A., West S. & Hainsworth J. B. (1988), A Commentary on Homer's Odyssey: Volume I: Books I-VII, Oxford.
  10. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.
  11. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.