You are here

E7

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

E7
  1. [Vid. GHJ IKAm 249 no. 102; Dittenberger OGIS 238-39 no. 165; Mitford HIOPa 39-40 no. 107; Nicolaou CIS 26 (Pl. XXXI); Hadjioannou ΑΚΕΠ Δα΄ / Δβ΄ 77. Vid. etiam Nicolaou PPC Π 44.]
  2. 1Ποτάμωνα D. N. probavimus coll. Sud. s. vv. Ποτάμων, Ἀλεξανδρεύς, φιλόσοφος et Ποτάμων, Μυτιληναῖος, υἱὸς Λεσβώνακτος, ῥήτωρ al. sim. (vid. LGPN1 s.v.): Ποταμῶνα cett.
  3. 2 ἀντιστρ̣ά̣τ̣η̣γον legimus (cf. D. et H.): ἀντιστράτηγον M.
E7

Στὴν Ἀφροδίτη τὴν Παφία. Τὸ Κοινὸν τῶν Κυπρίων τὸν Ποτάμω-

να τὸν γιὸ τοῦ Αἴγυπτου, τὸν ἀντιστράτηγο τῆς νήσου καὶ ὑπεύθυνο

τῶν μεταλλείων, τὸν γυμνασίαρχο, χάριν εὐνοίας.

Σχόλια: 

Ἐπιγραφὴ χαραγμένη μὲ φροντίδα στὴ βάση ἀγάλματος πού 'στησε στὴν Παλαίπαφο περὶ τὸ 105-88 π.Χ. (ἐπὶ Πτολεμαίου Λαθύρου, ἀσκοῦντος στὴν Κύπρο καὶ τὶς ἐξουσίες τοῦ στρατηγοῦ) τὸ Κοινὸν Κυπρίων τιμώντας τὸν Ποτάμωνα Αἰγύπτου, ἀντιστράτηγον τῆς νήσου καὶ ἐπὶ τῶν μετάλλων, (OGIS1 164 / HIOPa2 9 / ΑΚΕΠ3 Δα΄ 128:) τῶν ἐν Πάφωι γεγυμνασιαρχηκότων | καὶ ἡγητορευκότων καὶ τῶν περὶ τὸν | Διόνυσον καὶ θεοὺς Εὐεργέτας τεχνιτῶν, ποὺ μαζὶ μὲ τὸν Ὀνήσανδρον Ναυσικράτους (HIOPa2 110 κ.ἀ.), | [τὸν σ]υνγενῆ καὶ ἱερέα διὰ βίου βασιλέως Πτολεμαί[ου θεοῦ Σω]τῆρος καὶ τοῦ ἱδρυμένου ὑπ' αὐτοῦ ἱεροῦ Πτολε|[μαείου, τὸ]ν γραμματέα τῆς Παφίων πόλεως, τεταγμένον δὲ | [ἐπὶ τῆς ἐν] Ἀλεξανδρείαι μεγάλης βυβλιοθήκης, εἷναι οἱ μόνοι Κύπριοι ποὺ τιμήθηκαν μὲ ἀξιώματα (κι οἱ δυὸ ἀπὸ τὸν Πτολεμαῖο Λάθυρο). Οἱ δυὸ ἐπιγραφὲς πρὸς τιμὴν τοῦ Ποτάμωνος ἀποτελοῦν σημαντικὲς πρώιμες μαρτυρίες γιὰ τὸ Κοινὸν Κυπρίων (βλ. κατωτ.).

1. Ἀφροδίτηι Παφίαι: βλ. ΑΚυΓ24 σχόλ. σ.στ. 11 Ε.46.a, μὲ παραπομπές (καὶ ἀνωτ. Ε4 σχόλ. σ.στ. 12 σ.λ. τὸ ἱερ[ὸν Κυπρίας). Οἱ ἀφιερώσεις ἀγαλμάτων τιμώμενων προσώπων στὸν ναὸ τῆς Ἀφροδίτης στὴν Παλαίπαφο εἶναι σύνηθες φαινόμενο στὴν Ἑλληνιστικὴ Κύπρο.

τὸ Κο̣[ινὸν τὸ Κυπ]ρ̣ί̣ων: πβ. OGIS1 164 (βλ. ἀνωτ.) Ἀφροδίτηι Παφίαι | τὸ Κοινὸν τὸ Κυπρίων Ποτάμω[να] Αἰγύπτου (...) εὐνοίας χάριν (βλ. καὶ ΑΚΕΠ3 Δα΄ / Δβ΄ 16.7, 20.81, 28.21, 49.1 Ἀφροδίτηι Παφίαι | Κοινὸν Κυπρίων | Ἀπολλωνίαν Κρατεροῦ καὶ τὸν ταύτης ἄνδρα | Πατροκλέα Πατροκλέους τοὺς κτίστας τοῦ | Τυχαίου καὶ ἀρχιερεῖς διὰ βίου τῆς Τύχης | τῆς μητροπόλεως Πάφου ὑπὲρ τῆς ἰς τὴν | ἐπαρχίαν φιλο­τειμίας καὶ τῆς πρὸς τὴν | πατρίδα εὐνοίας χάριν, 177 Ἀφροδίτηι Παφίαι | Κυπρίων τὸ Κοινὸν Ῥοδοκλέα Ῥοδοκλέους τὸν | καὶ Στασικράτην, ἀρχιερασάμενον νησιωτικῶς τοῦ θεοῦ | Σεβαστοῦ Καίσαρος, τὸν αὐθαίρετον ἀγωνοθέτην τῶν | ἀχθέντων ὑπὸ τοῦ Κοινοῦ Κυπρίων πρώτως ἐν Σεβαστῆι | Πάφωι νησιωτικῶν ἱερῶν ἀγώνων πενταετηρικῶν | Καισαρογερμανικείων, ἀρετῆς χάριν κ.ἀ.).

Τὸ Κοινὸν Κυπρίων ἦταν ὁ πιὸ ἀξιόλογος θεσμὸς στὴν Κύπρο τῶν Ἑλληνιστικῶν καὶ τῶν Ρωμαϊκῶν χρόνων. Τὴν ἵδρυση καὶ λειτουργία του κατέστησε δυνατὴ ἡ ὅλη ὀργάνωση τοῦ Πτολεμαϊκοῦ βασιλείου (τοῦ ὁποίου σημαντικὸ τμῆμα ὑπῆρξε ἡ Κύπρος), μὲ τὴν ὑπαγωγὴ τῶν πόλεων τοῦ νησιοῦ στὴν κεντρικὴ πολιτικοστρατιωτικὴ ἀρχὴ ὑπὸ καθεστὼς ἡμιαυτονομίας καὶ –ὣς ἕναν μεγάλο βαθμό– αὐτοδιοίκησης (ὅπως συνέβαινε καὶ μὲ τὶς ἄλλες περιοχὲς τοῦ βασιλείου, ὅπου ἐπίσης λειτούργησαν Κοινὰ τῶν πόλεων). Καὶ παλαιότερα εἶχαν καταβληθῆ προσπάθειες –ἀπὸ τὸν Ὀνήσιλο καὶ τὸν Εὐαγόρα Α΄ τῆς Σαλαμίνας κυρίως– γιὰ συνένωση τῶν βασιλείων τῆς Κύπρου, μὲ μερικὴ ὅμως καὶ προσωρινὴ ἐπιτυχία. Ὑπὸ τὶς νέες εὐνοϊκὲς συνθῆκες, τὸ Κοινὸν Κυπρίων καλλιέργησε δεσμοὺς ἄρρηκτους ἀνάμεσα στὶς Κυπριακὲς πόλεις καὶ τοὺς πολίτες τους καὶ συνετέλεσε τὰ μέγιστα στὴν παγίωση κοινῆς Ἑλληνικῆς συνείδησης σὲ εὐρύτατη ἔκταση. Στὴν ἀρχὴ τὸ Κοινὸν Κυπρίων εἶχε θρησκευτικὸ χαρακτήρα. Ἡ κοινὴ λατρεία τῆς Ἀφροδίτης καὶ ἡ διοργάνωση ἀθλητικῶν ἀγώνων στὰ πλαίσια τῶν λατρευτικῶν ἐκδηλώσεων ἦταν τὸ κύριο πεδίο τῆς εὐθύνης του, ποὺ ὅμως ἐπεκτείνεται σταδιακά. Ὀργανώνει σημαντικοὺς ἀθλητικοὺς ἀγῶνες καὶ ἔξω ἀπὸ τὰ πλαίσια τῆς λατρείας. Ἀποκτᾶ εὐεργέτες καὶ τιμᾶ σημαντικὰ πρόσωπα ἐντὸς καὶ ἐκτὸς Κύπρου –Κυπρίους καὶ μή– μὲ σχετικὰ ψηφίσματα καὶ ἀνδριάντες. Ἔχει προφανῶς δικό του ταμεῖο καὶ ἀργότερα κόβει δικά του νομίσματα. Ἐξελίσσεται, ἔτσι, σὲ ἕνα εἶδος ὁμοσπονδίας τῶν Κυπριακῶν πόλεων μὲ σημαντικὴ πολιτικὴ δύναμη, μὲ οὐσιαστικὴ ἐπιρροὴ καὶ κύρος πανελλήνιο. Μάρτυρες ἀδιάψευστοι τὰ σωζόμενα νομίσματα μὲ τὴν ἐπιγραφὴ ΚΟΙΝΟΝ ΚΥΠΡΙΩΝ (ἀνάμεσά τους καὶ νομίσματα τῆς Συλλογῆς τοῦ Πολιτιστικοῦ Ἱδρύματος τῆς Τράπεζας Κύπρου: βλ. καὶ τὶς σχετικὲς Εἰκ.) καὶ οἱ σωζόμενες σχετικὲς ἐπιγραφές, μὲ πιὸ χαρακτηριστικὴ τὴν ἐπιγραφὴ τοῦ 132 μ.Χ. τὴ χαραγμένη στὴ βάση ἀνδριάντα τοῦ αὐτοκράτορα Ἀδριανοῦ στὴν Ἀθήνα (IG5 ΙΙ2 ἀρ. 3296 / Nicolaou6 ICA12 215 ἀρ. 2 / ΑΚΕΠ3 Δα΄ ἀρ. 212): Αὐτοκράτορα Καίσαρα Τραϊανὸν Ἀδριανὸν Σεβαστὸν Ὀλύμπιον, τὸν σωτῆρα καὶ εὐεργέτην, Κυπρίων τὸ Κοινὸν διὰ πρεσβευτῶν Γ. Ἰουλίου Ῥούφου Παφίου καὶ Κλεαγέ[ν]ους τοῦ Κλεαγένους Σαλαμινίου πλειστονείκου (= -νίκου) ἐπὶ ἱερέως Κλ. Ἡρώδου (: τὸ Κοινὸν Κυπρίων συμμετέχει στὴν τελετὴ μὲ πρεσβευτές του τὸν Πάφιο Γάιο Ἰούλιο Ροῦφο καὶ τὸν πολυνίκη Σαλαμίνιον ἀθλητὴ Κλεαγένη Κλεαγένους). Ἂν συνυπολογίσουμε καὶ τὸ πλῆθος τῶν ὀνομάτων μὴ Κυπρίων Ἑλλήνων ποὺ μνημονεύονται στὶς Κυπριακὲς ἐπιγραφὲς καὶ τὶς εὔλογες σχέσεις μὲ τὰ Κοινὰ τῶν ὑπηρετούντων στὴν Κύπρο μὴ Κυπρίων στρατιωτῶν (Κοινὸν τῶν ἐν Κύπρῳ τασσομένων Ἀχαιῶν, Θρᾳκῶν, Ἰώνων, Κιλίκων, Κρητῶν, Λυκίων: βλ. ἀνωτ. Ε5 σχόλ. σ.στ. 2 κἑ.), καθίσταται πρόδηλο πόσο εὐρὺς καὶ σημαντικὸς ἦταν ὁ ρόλος ποὺ διαδραμάτισε σὲ κρίσιμους αἰῶνες τὸ Κοινὸν Κυπρίων. (Βλ. Σπυριδάκι ΜΔΛΑ7 Αα΄ 227-37 [ΚυΣπ 2, 1939, 31-44], μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία. Συνοπτικά: Βράχα ΕΚ8 56 κἑ. Βλ. καὶ Hommossany Μελέτες9 84 κἑ. γιὰ ἐπιμέρους θέματα).

Ἀπὸ τὸ Κοινὸν Κυπρίων πρέπει νὰ προέρχονται καὶ πάμπολλα ἐπιγραφικὰ κείμενα ποὺ δὲν ἀναφέρονται ὀνομαστικὰ σ' αὐτό, ὅπως τὸ πολλαπλὰ ἐνδια­φέρον κείμενο ἐπιγραφῆς τοῦ (ἢ κοντὰ στὸ) 14 μ.Χ. ποὺ βρέθηκε κοντὰ στὰ Κούκλια καὶ προέρχεται προφανῶς ἀπὸ τὸν ὀνομαστὸ ναὸ τῆς Ἀφροδίτης στὴν Παλαίπαφο (βλ. T. B. Mitford, “A Cypriot Oath of Allegiance to Tiberius”10, JRS 50 [1960] 75-79 μὲ Pl. X. / V. Karageorghis11, BCH 84 [1960] 274-75 μὲ Fig. 53 / SEG12 18 [1962] 193-94 no. 578 καὶ ἀνωτ. Πίν. 66): [Νὴ τ]̣ν ἡμετέραν Ἀκραίαν Ἀφροδίτην κα[] | τὴ̣[ν ἡμ]ετέραν Κόρην v καὶ τὸν ἡμέτερον Ὑλά|τη[ν Ἀπόλλ]ω καὶ τὸν ἡμέτερον Κε[ρ]υν̣ή̣την | ̣πόλλω v καὶ τοὺς ἡμετέρους σωτῆρας | Διοσκούρους v καὶ τὴν κοινὴν τῆς νή̣σ̣ου | Βουλαίαν Ἑστίαν v καὶ θεοὺς θεάς τε τοὺ[ς] | κοινοὺς τῆς νήσου πατρῴους v v καὶ τὸν | ἔκγονον τῆς Ἀφροδίτης Σεβαστὸν Θεὸν | Καίσαρα v v καὶ τὴν ἀέναον Ῥώμην v καὶ τοὺ[ς] | ἄλλους θεοὺς πάντας τε καὶ πάσας v αὐτο[ί] | τε καὶ οἱ ἔκγονοι ἡμῶν ὑπακ̣ούσεσθαι | πειθαρχήσειν v κατά τε γῆν καὶ κατὰ θάλαττ[αν] | εὐνοήσειν v σεβάσ<ε>σθαι [vacat] | Τιβέριον Καίσαρα Σεβαστοῦ ὑὸν Σεβασ|τὸν σὺν τῶι ἅπαντι αὐτοῦ οἴκωι v v καὶ v v | τὸν αὐτὸν ἐκείνοις φίλον τε καὶ ἐχθρὸν v | ἕξειν v μετά τε τῶν ἄλλων θεῶν μόνοις | Ῥώμῃ καὶ Τιβέριωι Καίσαρι v Σεβ̣α̣σ̣τοῦ υἱῶι̣ | Σεβαστῶι [vacat] ὑοῖ̣ς τε τοῦ | αἵματος αὐτοῦ v καὶ οὐδενὶ ̣λ̣λ̣ω̣ τῶν | πάντων v εἰσηγήσεσθαι ψηφ̣ί̣σ̣[α]σ̣[θαι] (?) | [- - - - - - -]. (Γιὰ τὶς διάφορες λατρεῖες ποὺ μνημονεύονται στὴν ἐπιγραφὴ βλ. καὶ Καραγιώργη ΕΘΗρΑΚ13· γιὰ τὴν Ἀκραίαν Ἀφροδίτην καὶ κατωτ. 14 Τ1 σχόλ. σ.στ. 9-10· γιὰ τὸν Κερυνήτην Ἀπόλλωνα πβ. ΑΚυΓ24 11 Ε17 μὲ σχόλ. καὶ ΑΚΕΠ3 Δβ΄ 17.30. [βλ. ἐπίσης ΑΚυΓ24 σ.λλ. Ἀφροδίτη, Κούρη καὶ Φερσεφόνη, Ἀπόλλων, καὶ ΑΚυΓ 1/1β´14 σ.λλ. Ἑστία καὶ Κάστωρ.] Πβ. Hammossany Μελέτες9 161 κἑ. Βλ. καὶ Rhodes – Lewis DeGrS15 452-53, μὲ περαιτέρω βιβλιογραφία.)

1-2. Ποτάμωνα Αἰγύπτου, τὸν ἀντιστρ̣̣ά̣τ̣η̣̣γ̣ον (...): βλ. ἀνωτ. κριτ. ὑπόμν. καὶ εἰσαγ. σημ. Τὸ ὄνομα Ποτάμων (πβ. ΑΚυΓ24 11 Ε29 μὲ σχόλ. σ.λ. Πολέμων) ἀπαντᾶ καὶ σὲ φιλολογικὲς πηγές, καὶ σὲ πολλὲς ἐπιγραφὲς ἀπὸ διάφορα μέρη τῆς Ἑλλάδος (βλ. LGPN16, πβ. Πόταμος, Ποτάμιλλα, Ποταμοκλῆς). Τὸ ὄνομα Αἴγυπτος, ὄχι σπάνιο (βλ. LGPN16, καὶ Αἰγυπτᾶς, Αἰγυπτία, Αἰγυπτίη, Αἰγύπτιος, Αἰγυπτίς, Αἰγυπτοῦχα), δὲν ἀπαντᾶ ἀλλοῦ στὴν Κύπρο, φαίνεται δὲ νὰ ὑποδηλώνει στενὲς σχέσεις τῶν προγόνων τοῦ Ποτάμωνος μὲ τὴν Αἴγυπτο (στὶς ὁποῖες δὲν ἀποκλείεται νὰ ὀφείλει κατὰ ἕνα μέρος τὰ σημαντικὰ ἀξιώματα μὲ τὰ ὁποῖα τιμήθηκε). (Γιὰ τὸν τίτλο τοῦ ἀντιστρατήγου: Βράχα ΕΚ8 50-51).

2. ἐπὶ τῶν μετάλλων: καθὼς ἡ Κύπρος ἦταν πάντα πλούσια σὲ μέταλλα, τὸ ἀξίωμα εἶναι ἰδιαίτερα σημαντικό. Βλ. ἀναλυτικὰ Hommossany Μελέτες9 204-45 (κυρίως 242 κἑ.), συνοπτικὰ Βράχα ΕΚ8 72-73 καὶ Nicolaou CIS17 σελ. 27.

3. τὸν γυμνασίαρχον: ἀξίωμα σημαντικὸ ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις, βλ. καὶ ΑΚυΓ24 σχόλ. σ.στ. 11 Ε1.d-e, γιὰ γυμνασιάρχους καὶ γυμνασιαρχήσαντας, καθὼς τὰ γυμνάσια διαδραμάτισαν πρωτεύοντα ρόλο στὴν Ἑλληνιστικὴ καὶ Ρωμαϊκὴ Κύπρο καὶ συνέτειναν τὰ μέγιστα στὴν τόνωση τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ τῆς Κύπρου (βλ. ἀναλυτικὰ Hommossany Μελέτες9 109-35, κυρίως 122 κἑ. γιὰ τὴν ἐδῶ περίπτωση καὶ 135 σημ. 1 γιὰ τὶς σχέσεις μὲ τὸ Κοινὸν τῶν περὶ τὸν Διόνυσον τεχνιτῶν). Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ ὕπαρξη ἑνώσεων μελῶν τοῦ γυμνασίου, ποὺ τιμοῦν μὲ τὴ σειρά τους σημαντικὲς προσωπικότητες, ὅπως στὴν περίφημη ἐπιγραφὴ τοῦ 1ου αἰ. μ.Χ. ἀπὸ τὸ Κούριο (Mitford IKour18 76, Nicolaou ICA166 [1977] 216-17 ἀρ. 5 καὶ SEG12 27 [1977] 249-50 ἀρ. 962 bis, καὶ ἀνωτ. Πίν. 67): [Ἀγα]θ̣ῆι Τύχηι | [Ἔδοξε τῶι κ]ολληγίωι τῶν ἀπὸ γυμνασίο[υ] | [- - - - - - - - -]ν̣ τοῦ ἐπαινέσαι τε τὸν προ|[στάτην? αὐτῶ]ν Ἑλλόφιλον καὶ στεφανῶσαι | [αὐτὸν καὶ τ]οὺς υἱοὺς αὐτοῦ Ἀσκληπιάδην | [- - - - - κα]ὶ Ὀνησικλῆν τῶι τῆς ἀρετῆς | [χρυσῶι? στεφ]άνωι· αὐτοῦ δὲ Ἑλλοφίλου | [ἀναθεῖναι] ἀνδριάντα χαλκοῦν ἐν τῶι | [ἐπιφανεστά]τωι τοῦ γυμνασίου τόπωι, | [πρὸς δὲ ἀ]ναθεῖναι καὶ εἰκόνα γραπτὴν ἐν | [ἀσπιδίωι ἐ]πιχρύσωι καὶ τὰ δεδογμένα | [ταῦτα ἀναγρ]ά̣ψαντας εἰς στήλην ἀναθεῖναι | [παρὰ τῶι ἀνδ]ρ̣ιάντι, ὅπως ἡ τοῦ ἀνδρὸς ἀρετὴ | [φανερὰ ἅπασ]ιν καθεστήκηι.

  1. Dittenberger, W. (1903-1905), Orientis Graeci Inscriptiones Selectae: Supplementum Sylloges Inscriptionum Graecorum, Vols. I-II, Leipzig.a↑ b↑
  2. Mitford, T B. (1961), The Hellenistic Inscriptions of Old Paphos, ABSA 56: 1-41.a↑ b↑
  3. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑ d↑
  4. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑
  5. Inscriptiones Graecae, Vols. I-XIV, Berlin.
  6. Michaelidou-Nicolaou, I. (1963-1994), Inscriptiones Cypriae Alphabeticae”, II-XXXIII. 1962-1993, RDACa↑ b↑
  7. Σπυριδάκις, K. (1972-1974), Μελέται, Διαλέξεις, Λόγοι, Ἄρθρα, τóμ. Α΄- Γ΄, Λευκωσία.
  8. Βράχας, Φ. (1984), Ἑλληνιστικὴ Κύπρος, Ἀθήνα.a↑ b↑ c↑
  9. el Hommossany, N. (1994), Μελέτες πάνω στους θεσμούς των πόλεων της Κύπρου κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, Αθήνα.a↑ b↑ c↑ d↑
  10. Mitford, T. B. (1960), A Cypriot Oath of Allegiance to Tiberius, JRS 50: 75-79.
  11. Karageorghis, V. (1960), Chronique des fouilles et découvertes archéologiques à Chypre, BCH 84: 242-299.
  12. Supplementum Epigraphicum Graecum, Amsterdam/Leiden.a↑ b↑
  13. Καραγιώργης, Β. (1998), Ἕλληνες Θεοί καί Ἥρωες στήν Ἀρχαία Κύπρο, Αθήνα.
  14. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.
  15. Rhodes, P. J. & Lewis D. M. (1997), The Decrees of the Greek States, Oxford.
  16. Fraser, P M. (1987), A Lexicon of Greek Personal Names, Vol. I: The Aegean Islands, Cyprus, Cyrenaica, Oxford.a↑ b↑
  17. Nicolaou, I. (1971), Cypriot Inscribed Stones (Picture Book no 6), Cyprus .
  18. Mitford, T B. (1971), The Inscriptions of Kourion, Memoirs of the American Philosophical Society 83: Philadelphia.