You are here

E6

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

E6

1 Ἕ̣λενον2, τὸν συγγενῆ καὶ τροφέα | τοῦ βασιλέος  καὶ ἀρχιερέα

καὶ | στρατηγὸν τῆς νήσου , τὸ Κοι|νὸν τῶν ἐν τῶι κατὰ Κύ-

προν | γραμματείω̣ι3 περὶ τὸν Διόνυ|σον τεχνιτῶν  εὐνοίας ἕνε-|

κεν τῆς εἰς ἑαυτό.

  1. [Vid. Mitford Helenos pp. 100-1 no. 6.; Nicolaou – Mitford (: NM) ISal 6 (Pl. III.1); PRM TSal2 83 (Pl. 8); Aneziri DTZy 195-96 no. 4. Vid. etiam SEG 18 (1962) 193 no. 576 et ΑΚΕΠ Δα΄ / Δβ΄ 126.1]
  2. 1 Ἕ̣λενον scripsimus: Ἕλενον Μ. (sed vid. adnot. p. 101: "l. 1: of the first epsilon only the lower half, which is in vague outline, is legible"
  3. 3 γραμματείω̣ι dubit. legimus; -ωι NM, PRM, A.: -οι M. (et cett.).
E6

Τὸν Ἕλενο, τὸν μέγα αὐλικὸ ἀξιωματοῦχο καὶ ὁμοτράπεζο τοῦ

βασιλιᾶ καὶ ἀρχιερέα καὶ στρατηγὸ τοῦ νησιοῦ, τὸ Κοινὸν τῶν περὶ

τὸν Διόνυσο τεχνιτῶν τοῦ γραφείου τῆς Κύπρου (τιμᾶ) γιὰ τὴν εὔ-

νοιά του πρὸς αὐτό.

Σχόλια: 

Μιὰ ἀπὸ τὶς πάμπολλες τιμητικὲς ἐπιγραφὲς γιὰ τὸν Ἕλενον, ποὺ κατέχει σημαντικὰ ἀξιώματα στὴν Κύπρο ἀπὸ τὸ 120 π.Χ. περίπου μέχρι τὸ 107-106 καὶ πιθανῶς κατὰ τὸ 105 π.Χ., μὲ τρεῖς ἀνδριάντες του στὴ Σαλαμίνα καὶ ἕξι ἢ ἑπτὰ ἀναφορὲς σ' αὐτὸν στὸν ναὸ τῆς Ἀφροδίτης στὴν Παλαίπαφο νὰ μαρτυροῦν τὴν ἐξέχουσα θέση του (βλ. ΑΚυΓ21 11 Ε1 σχόλ. σ.στ. d-e [1.], μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία). Τὸν τιμοῦν, πιθανῶς ἀνάμεσα σ' ἄλλους: (Mitford2 Helenos ἀρ. 3 καὶ 8) οἱ ἱερεῖς τῆς Παφίας Ἀφροδίτης (εὐεργεσίας ἕνεκα τῆς εἰς ἑαυτούς), (5) Σαλαμινίων ἡ πόλις (ἀρετῆς ἕνεκεν καὶ εὐεργεσίας τῆς εἰς ἑαυτήν), (7) τὸ Κοινὸν τῶν ἐν τῆι νήσωι τασσομένων Κιλίκων (...) φιλαγαθίας ἕνεκεν τῆς εἰς ἑαυτό, (9) ὁ ὀνομαστὸς Σαλαμίνιος Σίμαλος (ΑΚυΓ21 σχόλ. στὸ 11 Ε1), καὶ (6, τὸ ἐδῶ) τὸ Κοι|νὸν τῶν ἐν τῶι κατὰ Κύπρον | γραμματείω̣ι περὶ τὸν Διόνυσον τεχνιτῶν (κι ὁ ἴδιος τιμᾶ ἄλλους: 1, 2, 4). Ἡ ἐδῶ ἐπιγραφή, χαραγμένη σὲ βάση ἀγάλματος, βρέθηκε κτισμένη σὲ τοῖχο στὸ χῶρο τοῦ Γυμνασίου τῆς Σαλαμῖνος ἀπὸ τὸν Β. Καραγιώργη τὸ 1954 (πλήρης περιγραφὴ ἀπὸ τὸν Mitford2 ὅ.π.). Ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ συνύπαρξη Ο καὶ Ω γιὰ τὸ ὠμέγα (ἀναντίρρητα βασιλέος [μὲ τὸ Ο –ὅπως σημειώνει ὁ Mitford2– νὰ καταλαμβάνει χῶρο ὠμέγα, κατ' αὐτὸν καὶ γραμματείοι: Ω ὅμως, πιθανῶς γραμμένο πάνω ἀπό Ο παλαιότερης ἐπιγραφῆς, δεῖγμα κι αὐτὸ κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ὅτι τὸ κείμενο τῆς ἐπιγραφῆς –ὅπως παρατηρεῖ ὁ Mitford2– δὲν εἶναι τὸ ἀρχικό], ἴσως τεκμήριο ὅτι ἡ εἰκόνα τῆς ἀπόδοσης τοῦ ō μὲ Ο ἦταν ἀκόμα οἰκεία.

1. τὸν συγγενῆ καὶ τροφέα | τοῦ βασιλέος: ὁ τίτλος τοῦ συγγενοῦς (ἢ συνγενοῦς), συνοδευόμενος κατὰ κανόνα ἀπὸ τὴ γενικὴ (τοῦ) βασιλέως, εἶναι ὕψιστος τίτλος τιμῆς κατὰ τὴν Πτολεμαϊκὴ περίοδο· οἱ συγγενεῖς βασιλέως βρί­σκονται στὴν κορυφὴ τῆς ἱεραρχίας τῶν αὐλικῶν ἀξιωματούχων, κι ἀκολουθοῦν οἱ ὁμότιμοι τοῖς συγγενέσι, οἱ πρῶτοι φίλοι καὶ οἱ ἀρχισωματοφύλακες, οἱ ἁπλοὶ φίλοι, οἱ διάδοχοι (βλ. ΑΚυΓ21 11 Ε1.b σχόλ. σ.λ. ὁ συγγενὴς βασιλέως, καὶ Ε1.a σ.λ. Στόλος Θέωνος Ἀθηναῖος γιὰ τὸν τίτλο τοῦ ἀρχεδεάτρου). Τὸν τροφέα τοῦ βασιλέως, τίτλον ἰδιαίτερα τιμητικό, δὲν τὸν συναντοῦμε γιὰ ἄλλον πλὴν τοῦ Ἑλένου (Mitf.2 7, 8, ἴσως 5 καὶ 9, καὶ ἐδῶ), ἐξ ὅσων γνωρίζουμε, στὶς Κυπριακὲς ἐπιγραφές (βλ. καὶ Βράχα3 ΕΚ 48)· ὁ Mitford2 τὸν χαρακτηρίζει: (5) “Tutor of Ptolemy Alexander” (περ. 140-88 π.Χ., στὴν Κύπρο 114/3-106/5) καὶ (6-9) “Tutor of the King” (τοῦ Ἀλεξάνδρου ἢ / καὶ τοῦ Λαθύρου: βλ. ἀνωτ. σχόλ. στὸ Ε5) κι ὁ Χατζηιωάννου4 μεταφράζει «παιδαγωγὸ τοῦ βασιλιᾶ» καὶ σχολιάζει (Δβ΄ σελ. 175): «ὁ Ἕλενος ὑπῆρξε παιδαγωγὸς “τροφεὺς” τοῦ πρίγκηπα, ποὺ σὰν βασιλιὰς ἀργότερα ἔφερε τὸ ὄνομα Πτολεμαῖος Ἀλέξανδρος» (βλ. καὶ LSJ95 σ.λ. τροφεύς, 1.), καὶ ἡ ὑπόθεση αὐτὴ εἶναι εὔλογη (οἱ χρονολογικὲς ἐνδείξεις [βλ. ἀνωτ.] δὲν φαίνονται ἀπαγορευτικές, καὶ μπορεῖ νὰ παραβάλει κανεὶς τὴ σχέση Φοίνικος – Ἀχιλλέως [βλ. Ἀ. Βοσκοῦ ΜΑΦ6 47 κἑ.: MAPh26 61 κἑ.] στὸν Ὅμηρο)· πιὸ εὔλογος ὅμως φαίνεται ὁ χαρακτηρισμός του ὡς ὁμοτραπέζου (βλ. LSJ95 / LSK7 σ.λ.). Γιὰ μιὰν ἄλλη χρήση τοῦ ὅρου βλ. OGIS8 531: Ἀγ[αθῆι τύχ]ηι. Θεῷ [π]ατρῴῳ Διὶ Βονιτηνῷ Μᾶ[ρκος Αὐ]ρήλιος Ἀλέξανδρος, Γαΐου τοῦ καὶ Λ[. .]ιμίου τοῦ προστάτου καὶ γε­ νάρχου ἐκ προγόνων καὶ κτίστου τῶν ἱερῶν τόπων καὶ τροφέως ()συνκρίτου καὶ πρώτου ἄρχοντος, καταρξαμένου τῶν θεμελίων τοῦ ναοῦ, ὁ γενεάρχης καὶ προστάτης καὶ κτίστης καὶ τροφεὺς καὶ ἀρχιερεὺς τοῦ Πόντου (κ.λπ.) ἀφιέρωσεν ἐν τῷ θοσ΄ ἔτει (μὲ σημ. 5: «Eum qui frumentum civibus suis sua percunia emendum curaverit interpretatur Cagnat non incommode. Sane propter proxime superiora de delubro Iovis Boniteni potius cogitaveris quam de Amastrianorum civitate, comparaverisque Syll.2 424, 5 ὁ τροφὸς τοῦ Διδυμείου Ἀπόλλωνος (ἡ Μιλησίων πόλις). 656, 43 τῇ ἡμετέρᾳ πόλει τῇ τροφῷ τῆς ἰδίας θεοῦ τῆς Ἐφεσίας. Neque enim minus apte, quam civitas nutrix, civis nobilitate et munificentia eminens nutritor numinis fanique appellari potest. Sed cum πρώτου ἄρχοντος utique ad populum Amastrianorum spectet, hic quoque fieri potest ut verum viderit Cagnat»)· βλ. καὶ LSJ95 σ.λ. τροφεύς, 4. “one who gives free meals to the people, IGRom 3.89 (Amastris, i. A.D.), 4.1680 (Pergam.)”. Ἡ ἔννοια αὐτὴ τῆς λέξεως τροφεύς (ὅπως ἀσφαλῶς καὶ οἱ ὑπ' ἀρ. 2. καὶ 3. χρήσεις) δὲν ἁρμόζουν ἐδῶ· δύσκολα ὅμως, νομίζουμε, μπορεῖ ἐπίσης νὰ μιλᾶ κανεὶς γιὰ «παιδαγωγό» (tutor Mitf.2, LSJ95) τοῦ βασιλέως μὲ τὰ δεδομένα τῆς Πτολεμαϊκῆς περιόδου (πβ. ὅμως LSJ95 ὅ.π. 1., μὲ τὶς ἐκεῖ παραπομπές), τοὐλάχιστο γιὰ τὴν ἐδῶ περίπτωση (πβ. καὶ Βράχα3 ΕΚ 48).

1-2. ἀρχιερέα καὶ | στρατηγὸν τῆς νήσου: βλ. ΑΚυΓ21 σχόλ. σ.στ. 11 Ε1.d-e [1.], καὶ ἀνωτ. Ε4 σχόλ. σ.στ. 2 κἑ. Ὁ στρατηγὸς εἶναι ὁ γενικὸς κυβερνήτης (“Governor”) τῆς Κύπρου ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τῆς Πτολεμαϊκῆς περιόδου (συνοπτικά: Βράχας3, ΕΚ 41 κἑ., ἀναλυτικά: Hommossany Μελέτες9 23 κἑ., 50 κἑ., κυρίως 194 κἑ. κεφ. «Στρατηγός – ἀρχιερέας», μὲ πλούσια βιβλιογραφία), ἐπιφορτισμένος καὶ μὲ ρόλο ἀρχιερέως (τίτλος ποὺ ἐμφανίζεται μ' αὐτὴ τὴν ἔννοια [βλ. καὶ ἀνωτ. σχόλ. στὸ Ε3.3 σ.λ. τοῦ τε | ἀρχιερέως̣ καὶ τῶν ἱερέων] περὶ τὸ 200 π.Χ., πιθανῶς στὰ πρῶτα χρόνια τῆς βασιλείας τοῦ Πτολεμαίου Ε΄ τοῦ Ἐπιφανοῦς), καὶ μὲ εὐρύτερα στρατιωτικὰ καθήκοντα ὡς ἀρχηγὸς ὅλων τῶν πεζικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων ποὺ στάθμευαν στὴν Κύπρο (καὶ ναύαρχος, τοὐλάχιστο ἀπὸ τὸ 146 π.Χ., αὐτοκράτωρ σὲ περιστάσεις κρίσιμες κατὰ τὴ βασιλεία τοῦ Πτολεμαίου Η΄ τοῦ Φύσκωνος).

2-3. τὸ Κοι|νὸν τῶν (...) περὶ τὸν Διόνυσον τεχνιτῶν: βλ. ΑΚυΓ110 σσ. 102-104 [ΑΚυΓ1β´10  140 κἑ.] (μὲ τὰ σχετικὰ χωρία, παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία), καὶ γιὰ τὴ φράση ἐν τῶι κατὰ Κύπρον | γραμματείω̣ι Hommossany Μελέτες9 84 κἑ. (γενικὰ γιὰ τὸν γραμματέα τῆς πόλεως καὶ τὸ Ἀρχεῖον τῆς Πάφου: κυρίως 95 κἑ.) καὶ Χατζηιωάννου ΑΚΕΠ4 Δβ΄ 126 γιὰ τὸ γραμματεῖον: «Ὁ Seyrig11» (BCH 51 [1927] 145) «ὑποθέτει πολὺ βάσιμα, ὅτι γραμματεῖον εἶναι ἡ ἕδρα τοῦ Συλλόγου τῶν τεχνιτῶν τοῦ θεάτρου τῆς Κύπρου, ποὺ ἦταν ἡμιαυτόνομος, γιατὶ θ' ἀποτελοῦσε κλάδο τοῦ Αἰγυπτιακοῦ Συλλόγου τῶν Διονυσιακῶν τεχνιτῶν. Θὰ μποροῦσε κανείς, γράφει ὁ Seyrig11, νὰ πῆ μὲ ἀκρίβεια “ὁ Σύλλογος τῶν Διονυσιακῶν τεχνιτῶν τοῦ γραφείου τῆς Κύπρου”» (πβ. OGIS8 [Ι.] 161 [μὲ διαφορετικὰ συμπληρώματα], μὲ σημ. 3)· ἡ περίπτωση, ὅμως, νὰ ἑρμηνεύσουμε ἐδῶ «τῶν ἐγγεγραμμένων στὸ ἀρχεῖο τῆς Κύπρου» (ἀνάμεσά τους πιθανῶς καὶ μὴ Κύπριοι, ὅπως ἴσως ὁ ποιητὴς διθυράμβων Νικαγόρας Εὐπολέμου: βλ. ΑΚυΓ110 σσ. 101-2 [ΑΚυΓ1β´10  139 κἑ.] μὲ σημ. 101, καὶ Aneziri12 DTZy 195 no. 3) δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκλειστῆ. Ἀνάμεσα στὶς πολλὲς ἄλλες ἀξιόλογες ἐπιγραφικὲς μαρτυρίες ἀπὸ τὴν Κύπρο γιὰ τὸ Κοινὸν τῶν περὶ τὸν Διόνυσον τεχνιτῶν (βλ. τώρα Aneziri12 179 κἑ., μὲ Παράρτημα γιὰ τὶς ἐπιγρ. μαρτυρίες στὶς σσ. 194–99), ἰδιαίτερα ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ ἐπιγρ. τῶν μέσων περίπου τοῦ 2ου αἰ. π.Χ. μὲ μνεία τῶν ἀρχόντων τοῦ Κοινοῦ (βλ. ΑΚυΓ110 σσ. 101 [ΑΚυΓ1β´10  140] κἑ. / Aneziri12 194 no. 1 μὲ παραπομπές): [Θεόδωρον, τῶν πρώτων φίλω]ν, τὸν [υἱὸν τὸν Σελεύκου τοῦ συγγενοῦς] | [τοῦ βασιλέως καὶ στρατηγ]οῦ καὶ ναυάρ[χου καὶ ἀρχιερέως τῆς νήσου,] | [τὸ Κοινὸν τῶν ἐν τῶι κ]ατὰ Πάφον γραμματε<ί>ω<ι> π̣ερ[ὶ τὸν Διόνυσον] | [καὶ Θεοὺς Ἐπιφανεῖς (?) τεχ]νιτ<>ν, εὐεργεσίας ἕνεκεν τῆς εἰ[ς ἑαυτό·] | [ἱερέως τοῦ δεῖνος - - - - - - - - -], ἀρχόντων Κρίτωνος κιθαρωι[δοῦ], | [- - - ca. 12 - - - ποιητοῦ σατύ]ρων, Διονυσίου ποιητοῦ τραγω(ι)-| [διῶν, ταμιεύοντος - - - ca. 9 - - -] συναγωνιστοῦ τραγικοῦ, γραμ|[ματεύοντος - - - ca. 10. - - - ποιητοῦ κωμ]ω̣(ι)διῶν. Παρὰ τὴν ἀβε­βαιότητα γιὰ τὸ ἀρχικὸ κείμενο (πβ. τὶς διάφορες ἐκδόσεις), προβάλλει ἐναργὴς ἡ εἰκόνα ποιητῶν κι ἄλλων ἀνθρώπων τοῦ θεάτρου (συντελεστῶν μιᾶς παρά­στασης) ὡς ἀρχόντων τοῦ Κοινοῦ: ἀναμφίβολα γίνεται μνεία ἑνὸς Διονυσίου ποιητοῦ τραγω(ι)[διῶν] καὶ πιθανώτατα ἑνὸς [ποιητοῦ σα]τύρων κι ἑνὸς [ποιητοῦ κωμ]ω(ι)διῶν, ἑνὸς Κρίτωνος κιθαρωι[δοῦ] κι ἑνὸς συναγωνιστοῦ τραγικοῦ (πβ. OGIS8 51.56 συναγωνισταὶ τραγικοὶ μὲ τὰ συμφραζόμενα, βλ. καὶ LSJ95 σ.λ. συναγωνιστής· δύσκολα μπορεῖ νὰ ἀποφασίσει κανεὶς ἂν πρόκειται γιὰ συναγωνιστὴ τοῦ Διονύσιου τραγικὸ ποιητή, γιὰ ἠθοποιό, ἢ –ἀκόμα– γιὰ ἕνα ἀπὸ τὰ μέλη τοῦ χοροῦ· ἡ σειρὰ [Κρίτων κιθαρῳδός / ποιητές: σατύρων – τραγῳδιῶν – κωμῳδιῶν] ὁδηγεῖ μᾶλλον στὴν πρώτη ὑπόθεση ἐδῶ). Παρεμφερὴς καὶ ἐπίσης ἀξιοσημείωτη –καὶ γιὰ τὸ ὕφος της– εἶναι καὶ ἡ ἐπιγρ. τοῦ τέλους τοῦ 2ου αἰ. π.Χ. μὲ τὸ ψήφισμα τοῦ Κοινοῦ γιὰ τὸν Ἰσίδωρον (Aneziri12 196 no. 5, μὲ παραπομπὲς [βλ. καὶ Nicolaou PPC13 I 9, καὶ 10]): [Ἀγαθῆι Τ]ύχηι· | [δεδόχθαι τῶι Κοινῶι τῶν ἐν τ]ῶι κατὰ Κύπρον γραμματείωι περὶ τὸν | [Διόνυσον τεχνιτῶν στεφαν]ῶσαί τε Ἰσίδωρον καὶ, ἀποδεξαμένους | [αὐτοῦ τὴν εὔνοιαν, ἀναθεῖνα]ι εἰκόνα γραπτὴν ὁλοσώματον ἐν τῶι | [ἱερῶι τῆς Παφίας Ἀφροδίτ]ης ἐπιγραφὴν ἔχουσαν· Ἰσίδωρον | [Ἑλένου Ἀντιοχέα (?) τή]ν̣δ̣ε τὴν ἀγομένην αὐτοῦ ἀρ[χὴ]ν ὅσιον̣ | [ἑαυτὸν παρεσχηκότα πρ]<ς> τοὺς ἀεὶ καθισταμένους ἄ̣[ρχ]ο̣ντας. | [δοῦναι δὲ τὸν ταμίαν ἐκ τῆς δι]οικήσεως ἐγλόγισμα ἀργυρίου [δρ]αχμὰς | [- ἵν' ἄγωσιν αὐτοῦ δι' αἰῶνος ἡ]μέραν ἀσύμβολον· ἵνα δὲ φανερὰ [ἦι] | [ἥ τε τοῦ κοινοῦ εὐχαριστία κα]ὶ̣ ἡ Ἰσιδώρου καλοκαγαθία, ἀναγράψαντας | [τοῦδε τοῦ ψηφίσματος τὸ ἀντί]γραφον εἰς στήλην στῆσ<α>ι.

  1. Βοσκός, Α. Ι. (1997), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 2. Ἐπίγραμμα, τóμ. 2, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑ d↑
  2. Mitford, T. B. (1959), Helenos, Governor of Cyprus, JHS 94-131.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑
  3. Βράχας, Φ. (1984), Ἑλληνιστικὴ Κύπρος, Ἀθήνα.a↑ b↑ c↑
  4. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.a↑ b↑
  5. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  6. Βοσκοῦ, Ἀ. Ἰ. (1974), Μελέαγρος – Ἀχιλλεὺς καὶ Φοῖνιξ: Συμβολὴ εἰς τὴν ἔρευναν τῆς ἑνότητος τῆς Ἰλιάδος, Σειρὰ ἐπιστημονικῶν διατριβῶν, 1 Λευκωσία.a↑ b↑
  7. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .
  8. Dittenberger, W. (1903-1905), Orientis Graeci Inscriptiones Selectae: Supplementum Sylloges Inscriptionum Graecorum, Vols. I-II, Leipzig.a↑ b↑ c↑
  9. el Hommossany, N. (1994), Μελέτες πάνω στους θεσμούς των πόλεων της Κύπρου κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, Αθήνα.a↑ b↑
  10. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  11. Seyrig, H. (1927), Inscriptions de Chypre, BCH 51: 138-154.a↑ b↑
  12. Aneziri, S. (1994), Zwischen Musen und Hof: Die dionysischen Techniten auf Zypern, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 104: Bonn. 179-198.a↑ b↑ c↑ d↑
  13. Michaelidou-Nicolaou, I. (1976), Prosopography of Ptolemaic Cyprus, Studies in Mediterranean Archaeology,vol. XLIV Göteborg .