You are here

E22

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

      Κρήτα μὲν πατρίς μου, ὁδοιπόρε1· τίκτε δὲ μάτηρ
           Νικώ, Σωσιάναξ2 δ' ἦ̣̣̣̣̣[ε]ν ἐμὸς γενέτας3 .
3    Πραξαγόρας  δ' ὄνομ' ἔσχον ἐπικλεές4 · ὃν πρὶν ἐπ' ἀνδρῶν
           θήκατο Λαγείδας κοίρανος  ἁγεμόνα5 .

  1. 1 sq. ὁδοιπόρε· et γενέτας. interp. Hadjioannou: ὁδοιπόρε, et γενέτας· cett. (fort. recte)
  2. 2 Σωσιάναξ plerique: Σωσειάναξ Kaibel Hoffmann Hadjioannou (et Boeckh apogr.) ‖
  3. δ' ἦ̣̣̣̣̣[ε]ν ἐ. γ. scripsimus; δ' ἦ[ε]ν . γ. vulgo: δ' [ἦεν ἐ]μὸς γ. Boeckh Cougny; δ' [ἔπλετ' ἐ]μὸς γ. Kaibel
  4. 3 ἐπικλεές· Boeckh Newton (dubitantes iteravimus): ἐπικλεές, cett. (fort. recte)
  5. 4 ἁγεμόνα Newton Nicolaou: ἡγεμόνα cett.

Ἡ Κρήτη εἶν' ἡ πατρίδα μου, ὁδοιπόρε· ἡ μάνα ποὺ μὲ γέννησε

    ἡ Νικώ, κι ὁ Σωσιάναξ ἦταν ὁ δικός μου ὁ πατέρας.

Πραξαγόρας τὸ ὄνομα ποὺ πῆρα τὸ λαμπρό· ἐμένα πρὶν

                   πολεμιστῶν

    διόρισε ὁ Λαγείδης βασιλέας ἀρχηγό.

Σχόλια: 

Ἐπίγραμμα ἐπιτύμβιο δύο μετρικὰ ἄψογων ἐλεγειακῶν διστίχων χαραγμένο σὲ πλάκα ἀπὸ Πάριο μάρμαρο ("On a convex slab of Parian marble, with a joint on all four sides. Height, 5 1/2 in.· breath, 1 ft." Newton1), ποὺ βρέθηκε πιθανῶς στὴν περιοχὴ τοῦ ἀρχαίου Κιτίου / σημερινῆς Λάρνακος (ὅπου ἀντιγράφηκε τὴν πρώτη φορά, κατὰ τὸν Newton1), κι ἀπὸ ἐκεῖ μεταφέρθηκε στὸ Βρεταννικὸ Μουσεῖο. Οἱ πρῶτοι ἐκδότες (Boeckh2, Kaibel3, Newton1, Hoffmann4) χρονολογοῦν τὸ ἐπίγραμμα στὴν ἐποχὴ τοῦ Πτολεμαίου Α΄ τοῦ Λάγου (περ. 367/6 – 283 ἢ 282 π.Χ.), θεωρώντας τὸ Λαγείδας κοίρανος τοῦ στ. 4 ὑπὸ τὴ στενή του ἔννοια (= ὁ Λάγου υἱός, βασιλεύς)· ὁ Kaibel3 προβληματίζεται ἀπὸ τὸ εἶδος τῶν γραμμάτων ("Litterae quidem vulgares ab Hammero traduntur", μὰ συντάσσεται μὲ τὴ γνώμη τοῦ Boeckh2, ἔστω καὶ μὲ ἀμφιβολίες, καὶ σημειώνει ὅτι τὰ στρατεύματα τοῦ Πτολε­μαίου πολέμησαν στὴν Κύπρο τὸ 306 π.Χ. ἐναντίον τοῦ Δημητρίου ("cf. Droysen, Hellen. I 445 sqq."). Ἀντίθετα, ὁ Peek5 χρονολογεῖ τὸ ἐπίγρ. στὶς ἀρχὲς τοῦ 2ου αἰ. π.Χ., ὅπως κι ἡ Νικολάου (EHCy6 I. 31 [1967] 21 ἀρ. 13 σημ., πβ. PPC7 T 45) μὲ κάποιες ἀμφιβολίες: "the lettering is indeed characteristic of the 2nd century B.C.1 [σημ. 1: παραπομπὴ στὸν Mitford8, Mnemosyne 6 (1938)113 σημ. 1, πρόσθες OAth9 1(1953) 153 σημ. 73, ὁ ὁποῖος ὑποστηρίζει ἀνεπιφύλακτα τὴν περίοδο τῆς βασιλείας τοῦ Πτολεμαίου Στ΄ Φιλομήτορος: 181-146 π.Χ.]. We would rather take Λαγείδας κοίρανος non in its literary meaning"). Ὅμως τὸ κριτήριο τοῦ εἴδους τῶν γραμμάτων δὲν εἶναι πάντα ἀλάνθαστο, οὔτε ἀπεριόριστης ἰσχύος· καὶ τὸ Λαγεί­δηςΛαγίδης χρησιμοποιεῖται καὶ ὑπὸ τὴν εὐρύτερη ἔννοια τῆς Δυναστείας τῶν Πτολεμαίων (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.λ.). Ἔτσι, καθὼς καὶ τὰ ἄλλα ἐσωτερικὰ καὶ ἐξωτερικὰ τεκμήρια δὲν φαίνονται νὰ ἀποκλείουν τὴ μιὰ ἀπὸ τὶς δύο ἀπόψεις, κατατάξαμε ἐδῶ τὸ ἐπίγρ. κοντὰ στὰ ἄλλα ἐπιτύμβια νεκρῶν πολεμιστῶν, μὲ ἔντονες ἀμφιβολίες. (Βλ. καὶ Lesquier InME10 86 σημ. 4 καὶ κυρίως Launey Recherches11 249-50 καὶ 806 σημ. 3, ΑΚΕΠ12 Δα΄ 89 [«4/3 αἰ. π.Χ.»] καὶ σημ. Δβ΄ 89, καὶ ἑπόμενα σχόλιά μας.)

1-2. Κρήτα (...) γενέτας: Ἡ ἔμφαση στὸν τόπο καταγωγῆς τοῦ νεκροῦ πολεμιστῆ εἶναι ἀξιοπρόσεχτη· ἀκολουθεῖ ἡ ἀναφορὰ στοὺς γονεῖς (στ. 1β΄-2), ἐνῶ τὸ ὄνομα τοῦ νεκροῦ ἀνοίγει τὸ β΄ δίστιχο, ποὺ κλείνει μὲ τὸν στρατιωτικὸ τίτλο τοῦ νεκροῦ, χωρὶς καμμιὰν ἀναφορὰ στὸν τρόπο θανάτου ἢ στὴν ἡλικία του ἢ σὲ ἄλλα γεγονότα τῆς ζωῆς του. Κρῆτες ἐμφανίζονται καὶ ἀλλοῦ σὲ Κυπριακὲς ἐπιγραφές: (α΄) Μέλαν(θ)ος Κρής (Nicolaou EHCy6 I. [1967] 20 ἀρ. 12/βλ. καὶ PPC7 Μ 12: "A mercenary (?) whose epitaph was found at Amathous ...", τοῦ 3ου αἰ. π.Χ.). (β΄) Εὐφρατὶς [Δι]ασθένου Κρῆσσα (ὅ.π. Μ 11/Ε 50, ἐπιτύμβ. 3/2 αἰ. π.Χ.). (γ΄) Δίκτυ[ν, τὸν στρατηγὸν τῶν ἐν Κύπρωι τασσομένων] Κρητῶ[ν ... (OGIS13 108, PPC7 Δ 41, κ.ἀ., πβ. Mitford9, OAth 1 [1953] 148 κἑ.), πιθανῶς ἀπὸ τὴν Κρήτη, καὶ (δ΄) Ἁγίαν Δαμοθέτου Κρῆτα, τὸν ἀρχισωματοφύλακα καὶ ἐπὶ τῆς πόλεως... (OGIS13 113, PPC7 A 11, κ.ἀ.: 163-146/5 π.Χ., ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Πτολεμαίου Στ΄ τοῦ Φιλομήτορος). Μιὰ ΝΙΚΩ μνημονεύεται σὲ ἐπιτύμβια στήλη τοῦ 3ου αἰ. π.Χ. ἀπὸ τὴν Ἀμαθούντα (PPC7 N 32, 3ου αἰ. π.Χ., βλ. καὶ LGPN14 σ.λ., ὅπου ἀναφορὰ Κρητικῶν ἐπιγρ. μὲ τὸ ὄνομα, ἀνάμεσά τους καὶ δύο τοῦ 3ου αἰ. π.Χ.), κι ἕνας ΣΩΣΙΑΝΑΞ σὲ ἐπιγραφὴ ἀπὸ τοὺς Χύτρους (Myres HCC15 1921: 2ου ἢ 1ου αἰ. π.Χ., καὶ LGPN14 σ.λ.: τοῦ 3ου μᾶλλον αἰ. π.Χ.). Ἡ εἰκόνα διευρύνεται, ἔτσι, μὰ τὸ πρόβλημα χρονολόγησης τῆς ἐδῶ ἐπιγρ. δὲν ἐπιλύεται (βλ. καὶ ἑπόμενα). Γιὰ τὸ Σωσι-άναξ βλ. ἀνωτ. Ε19.1 Ἀριστ>ώ<νακτος μὲ σχόλ., γιὰ τὸ Νικώ ἀνωτ. Ε20 σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. [Ν]ικόγενες.

3. Πραξαγόρας: πβ. Πράξ-ανδρος (ὁ μυθικὸς ἱδρυτὴς τῆς Λαπήθου, βλ. ΑΚυΓ16 1β´ σελ. 40 μὲ σημ. 12) καὶ Πραξί-δημος, Πράξ-ιππος, Πραξι-τέλης, Πράξων (βλ. πίν. ΑΚΕΠ12 Ε΄ σελ. 389 καὶ PPC7 Π 45-47) κ.τ.τ. γιὰ τὸ α΄ συνθ., καὶ γιὰ τὸ β΄ συνθ. ἀνωτ. Ε9.2 Πνυτ-αγόρας μὲ σχόλ. (καὶ Ε10.2 Πνυτ-αγόρω), Ε18.2 Δαμασσ-αγόρα μὲ σχόλ., κ.ἄ.

ὄνομ' (...) ἐπικλεές: ὄνομα ἔνδοξο, δοξασμένο, φημισμένο, πβ. Ἀπολλων. Ροδ. Ἀργ. 4.1472 ἐπικλεὲς ἄστυ (στὸν Ὅμηρο ρῆμα ἐπικλείω: α 351 τὴν γὰρ ἀοιδὴν μᾶλλον ἐπικλείουσ' ἄνθρωποι, καὶ κύριο ὄνομα: Μ 379 Σαρπήδοντος ἑταῖρον Ἐπικλῆα μεγάθυμον [βλ.καὶ Comm. Il.17 ad loc.: πβ. Πατρο-κλῆα κ.τ.τ.], Ἀνθ. Παλ. 11.37 [ΑΝΤΙΠΑΤΡΟΥ]. 1 Ἐπίκλεες). Τὸ ἐπίθ., στὸν στ. 3, μπορεῖ νὰ ἀναφέρεται καὶ σὲ ἐπικλεεῖς προγόνους, ἀλλὰ μᾶλλον πρέπει νὰ συνδεθῆ μόνο μὲ τὰ ἑπόμενα (ὃν... ἁγεμόνα), ποὺ τὸ ἐπεξηγοῦν, καὶ νὰ θεωρηθῆ ὅτι ταυτόχρονα ὑποδηλώνει ἔνδοξη σταδιοδρομία, ἀνδραγαθίες, ἴσως ἡρωικὸ θάνατο (πβ. κλέα ἀνδρῶν). Ἡ μεταγεν. σημασία ἐπικλεής = «ὀνομασθείς, κληθεὶς κατὰ τὸ ὄνομά τινος, τινι Ὀππ. Ἁλ. 2.130» (LSK18 σ.λ., 2.) δὲν ἁρμόζει ἐδῶ.

3-4. ἐπ' ἀνδρῶν (...) ἁγεμόνα: ἡγεμόνα ἀνδρῶν, ἐπικεφαλῆς ἀνδρῶν, στρατιωτικὸ διοικητή. Ὁ τίτλος ἐμφανίζεται συχνὰ σὲ ἐπιγραφὲς ἀπὸ τὴν Κύπρο καὶ ἀλλοῦ, τοῦ β΄ αἰ. π.Χ. ἀλλὰ καὶ παλαιότερες καὶ μεταγενέστερες, καὶ ἔχει προκαλέσει πολλὲς συζητήσεις γιὰ τὴν ἀκριβῆ σημασία του. Πρόκειται κατὰ πᾶσαν πιθα­νότητα γιὰ τίτλο ἀντίστοιχο πρὸς τὸν ἱππάρχην (καὶ ἱππάρχης ἐπ' ἀνδρῶν), ὄχι ὅμως κατ' ἀνάγκη σὲ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὸ ἡγεμὼν ἐπὶ πόλεως (καθὼς συχνὰ τὸ ἴδιο πρόσωπο ἦταν ἐπικεφαλῆς τῆς φρουρᾶς μιᾶς πόλεως καὶ ταυτόχρονα διοικητής της), ἀλλὰ πιθανῶς σὲ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τοὺς ἔξω τάξεων ἀξιωμα­τούχους. Βλ. Lesquier InME10 83 κἑ. (μὲ παραπομπὲς καὶ βιβλιογραφία), Βράχα ΕΚ19 53 κἑ., Homossany Μελέτες20 152 κἑ. κ.ἀ. Βλ. ἐπίσης T. B. Mitford8, "Contributions to the Epigraphy of Cyprus", Mnemosyne 6 (1938) 112 κἑ. καὶ APF21 13 (1939) 34 κἑ., Meyer HPtRA22 93 κἑ. (§ 23. "Die μισθοφόροι der Insel Kypros, ihre 'Lands­mannschaften' und Offiziere") καὶ Launey Recherches11 248 κἑ. (κεφ. 2. "Les Crétois"), πβ. Fr. Heichelheim23, "Die auswärtige Bevölherung im Ptolemäerreich", Klio Beiheft 18 (Leipsig 1925) 8 κἑ. (κυρίως τὸν κατάλογο Κρητῶν ποὺ στρατολογοῦνται ὑπὸ τοὺς Πτολεμαίους, σσ. 92-93, μὲ χαρακτηριστικὴ τὴν ἀναφορὰ 39 ὀνομάτων στὰ κείμενα τῶν χρόνων τῶν πρώτων Πτολεμαίων –συμπεριλαμβανομένου τοῦ ἐδῶ Πραξαγόρα– καὶ 17 σὲ μεταγενέστερα κείμενα).

4. Λαγείδας κοίρανος: πβ. τὰ κατωτ. Ε43.1 κοίρανε Πλούτων καὶ Ε51.2 κοίρανον ἁγνείας, καὶ βλ. ἀνωτ. Ε1.4 κ[οιρανί]δ̣̣αις, ὅπου σχόλ. γιὰ τὸ κοίρανος. Τὸ Λαγείδας, μὲ τὴ στενὴ ἔννοια τοῦ γιοῦ ἢ τοῦ ἐγγονοῦ (ὅπως Αἰακίδης στὸν Ὅμηρο κ.τ.τ.) = ὁ Πτολεμαῖος Α΄ ὁ ΛάγουΣωτήρ καὶ ὁ γιὸς καὶ διάδοχός του Πτολεμαῖος Β΄ ὁ Φιλάδελφος (ὅπως στὸν Καλλίμ. ἀπόσπ. 384.40-1 Pfeiffer24 Λαγείδη... Πτολεμαῖε καὶ στὸν Θεόκρ. Εἰδύλλ. 17.14 Λαγείδας Πτολεμαῖος), ἐνῶ μὲ εὐρύτερη ἔννοια = ἀπὸ τὸ γένος τῶν Λαγ(ε)ιδῶν (ὅπως στὸν Ἀππ. Μιθρ. 17.121 Ἀπίων βασιλεὺς τοῦ Λαγιδῶν γένους κ.ἀ., στὸν Πορφύρ. Χρον. 7.6.5 Κλεοπάτρα, ὑστάτη τῆς Λαγιδῶν γενεᾶς κ.τ.τ., στὸν Στράβ. Γεωγρ. 17.1.10 καὶ συνέβη καταλυθῆναι καὶ τῶν Λαγιδῶν ἀρχὴν πολλὰ συμμείνασαν ἔτη. Πτολεμαῖος γὰρ ὁ Λάγου διεδέξατο Ἀλέξανδρον, κ.λπ.). Οὔτε αὐτὸ τὸ στοιχεῖο ἑπομένως μπορεῖ νὰ βοηθήσει καθοριστικὰ στὴ χρονολόγηση τοῦ ἐπιγράμματος. Βλ. RE25 σ.λ. Lagos 1, καὶ προηγούμενα.

ἁγεμόνα: Δωρ. τύπος τοῦ ἡγεμόνα (ποὺ ἔχουν ἐδῶ πολλοὶ ἐκδότες), ὁ ὁποῖος συμβαδίζει μὲ τοὺς ἀνωτ. τύπους Κρήτα, μάτηρ (πβ.κατωτ. Ε26.6, Ε41.3, Ε43.3, ἀλλὰ μὲ η ἀντὶ α Ε23.7 καὶ Ε61.3), γενέτας (πβ. Ε26.6 καὶ Ε41.3, ἀλλὰ -τηι Ε31.10) καὶ Λαγείδας, ποὺ «εἶναι τόσο τῆς Κρητικῆς ὅσο καὶ τῆς Κυπριακῆς διαλέκτου» (ΑΚΕΠ12 Δβ΄ 89). Ἡ ἐπιμονὴ στοὺς τύπους μὲ α ὀφείλεται κατὰ πᾶσαν πιθανότητα στὴν περίπτωση (Κρητικὸς ποὺ θάβεται στὴν Κύπρο), καὶ ἑπομένως δὲν μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει ἰσχυρὸ τεκμήριο πρώιμης χρονολόγησης (πβ. καὶ τὶς ἀνωτ. παραπομπὲς σὲ ἑπόμενα Κυπριακὰ ἐπιγράμματα).

  1. Newton, C. T. Newton, C T. (ed.) (1874-1916), The Collection of Ancient Greek Inscriptions in the British Museum, parts I-IV2, Oxford.a↑ b↑ c↑
  2. Boeckhius, A. (1843), Corpus Inscriptionum Graecorum, Vol. 2, Berlin.a↑ b↑
  3. Kaibel, G. (1878), Epigrammata Graeca ex lapidibus conlecta, Berlin.a↑ b↑
  4. Hoffmann, E. (1893), Sylloge Epigrammatum Graecorum quae ante medium saeculum a. Chr. n. tertium incisa ad nos pervenerunt, Halle.
  5. Hansen, P. A. (1983), Carmina Epigraphica Graeca (saeculorum VIII - V a. Chr. n.), Texte und Kommentare Berlin and New York.
  6. Michaelidou-Nicolaou, I. (1967), The Ethnics in Hellenistic Cyprus, I. "The epitaphs", ΚυΣπ 31: 15-36.a↑ b↑
  7. Michaelidou-Nicolaou, I. (1976), Prosopography of Ptolemaic Cyprus, Studies in Mediterranean Archaeology,vol. XLIV Göteborg .a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  8. Mitford, T. B. (1938), Contributions to the Epigraphy of Cyprus: Some Pre-Roman Inscriptions from Kouklia, Mnemosyne 6: 103-120.a↑ b↑
  9. Mitford, T B. (1953), Seleucus and Theodotus, OAth 1: 130-171.a↑ b↑
  10. Lesquier, J. (1911), Les Institutions militaires de l'Égypte sous les Lagides, Paris.a↑ b↑
  11. Launey, M. (1949-1950), Recherches sur les armées Hellénistiques, Vols. I-II, Paris.a↑ b↑
  12. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑
  13. Dittenberger, W. (1903-1905), Orientis Graeci Inscriptiones Selectae: Supplementum Sylloges Inscriptionum Graecorum, Vols. I-II, Leipzig.a↑ b↑
  14. Fraser, P M. (1987), A Lexicon of Greek Personal Names, Vol. I: The Aegean Islands, Cyprus, Cyrenaica, Oxford.a↑ b↑
  15. Myres, J. L. (1914), Handbook of the Cesnola Collection of Antiquities from Cyprus, New York.
  16. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.
  17. Hainsworth, B. & Kirk G. S. (1993), The Iliad: A Commentary, Vol. III: books 9-12, Cambridge.
  18. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .
  19. Βράχας, Φ. (1984), Ἑλληνιστικὴ Κύπρος, Ἀθήνα.
  20. el Hommossany, N. (1994), Μελέτες πάνω στους θεσμούς των πόλεων της Κύπρου κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, Αθήνα.
  21. Mitford, T. B. (1939), Contributions to the Epigraphy of Cyprus , APF 13: 13-38.
  22. Meyer, P. M. (1900), Das Heerwesen der Ptolemäer und Römer in Ägypten, Leipzig.
  23. Heichelheim, F. (1925), Die auswärtige Bevölkerung im Ptolemäerreich, Klio Beiheft,18 Leipzig.
  24. Pfeiffer, R. (1949-1953), Scholia in Callimachum (Scholia vetera), Oxford.
  25. von Pauly, A F., Wissowa G., Kroll W., Mittelhaus K. & Furchtegott Ziegler K J. (1893-1980), Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart .