You are here

Ε59

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

   α.1 
a2 [Ὁ3 Πάφω4 βασιλεὺς ΝικοκλέϜης5βασιλῆ]ος6 Τιμάρχω7 ἶνις̣̣̣̣̣8,
     [ὁ ἱjερεὺς9 τᾶς Fανάσ(σ)ας – – – – τὸν] ναὸν κὰς τὰ ἐπινάε[jα]10
c   [– – – – – – – – – – – – – – –] Ἀρτέμιδι Ἀγροτέ[ραι].


   β.
1 [Νικοκλέης Παφίων βασιλεὺς]  υἱὸς Τιμάρχ[ου] 
       [– È–È – È–È – ναὸν ἱ]δρυσάμενος ↓
   [– È–È – È–È – È–È – È–È – ἐ]πίναια 
   [– È–È – È–È – È–È – π]εριοικοδομή̣̣̣̣̣σα̣̣̣̣̣[ς]11
5     [– È–È – È–È – Ἀρτέμιδι Ἀγ]ροτέραι .

 

  1. Titulus α (a-c) litteratura Cypria syllabica dextrorsum incisus ita legendus (vid. Hans.): [– – – – – –]-o-se· ti-ma-ra-ko· i-ni-ṣ̣̣̣̣ẹ̣̣̣̣ | [–- – – –]-na-o-nka-se· ta-e-pi-na-ẹ̣̣̣̣-[a] | [– – – – – – – –]· a-ra-te-mi-ti· a-ko-ro-te-[ra-i]. Titulus β (vv. 1-5) στοιχηδὸν litteratura alphabetica incisus est.
  2. a-c et 1-5 multa suppl. Mitf. (v. 5 Ἀρτέμιδ'), it. edd. omnes (sed lin. b solum [τὸν] etc. Mass. Hans. et v. 5 Ἀρτέμιδι Hans.); v. 2 ναὸν supplevimus, coll. supra b τὸν ] ναὸν (vid. et infra adnot. ad tit.)
  3. a (et b) ὁ Mass. SEG2 Hans.: ὀ cett. (sed ὁ βασ. Hadj.) ‖
  4. Πάφω Mass. SEG2 Hadj.; -ˉο Mitf.: -ου Hans. ‖
  5. ΝικοκλέϜης plerique: -ˉες Mitf. ‖
  6. βασιλῆ]ος plerique: -ˉε῀]ος Mitf. ‖
  7. Τιμάρχω Mass. SEG2 Hadj.; -ˉο Mitf.: -ου Hans. ‖
  8. ἶνις̣̣̣̣̣ Hans.: ἶνι[ς] Mass. Hadj.; ἶνις Mitf. SEG2
  9. b ἱjερεὺς SEG2: - Mitf. Hadj. ‖
  10. ἐπινάε[] Mitf. Hadj.; ἐπινάη[] SEG2: ἐπίναε[α] Mass. Hans. (fort. recte)
  11. 4 περιοικοδομή̣̣̣̣̣σα̣̣̣̣̣[ς] Hans. (fort. -α̣̣̣̣̣ς̣̣̣̣̣); -μήσα[ς] SEG Hadj.; -μήσας Mitf.: -μήσ[ας] Mass.

α. 
[Ὁ βασιλιὰς τῆς Πάφου Νικοκλῆς τοῦ βασιλιᾶ] Τιμάρχου ὁ γιός,
[ὁ ἱερέας τῆς Ἄνασσας (ἀφοῦ ἵδρυσε) τὸν] ναὸ καὶ τοῦ ναοῦ

             τὰ παραρτήματα
[(ἔκτισε γύρω γύρω, ἀφιέρωσε)] στὴν Ἄρτεμη τὴν Ἀγροτέρα.
β.

[Ὁ Νικοκλῆς τῶν Πάφιων βασιλιὰς] γιὸς τοῦ Τιμάρχου
    [– – – – – – – – – (ναὸ)] ἀφοῦ ἵδρυσε
[– – – – – – – – – – – (καὶ)] τοῦ ναοῦ τὰ παραρτήματα
[– – – – – – – – – –] ἔχοντας γύρω γύρω κτίσει
     [– – (ἀφιέρωσε) – –] στὴν Ἄρτεμη τὴν Ἀγροτέρα.

Σχόλια: 

Ε59 (α, β)
Ἀναθηματικὴ ἐπιγραφὴ τριῶν σειρῶν σὲ τοπικὸ συλλαβάριο καὶ ἐπίγραμμα πεντάστιχο σὲ ἀλφαβητικὴ γραφή, χαραγμένα σὲ μαρμάρινη πλάκα ἀκρωτηρια­σμένη στὴν ἀριστερὴ πλευρὰ καὶ ἐλαφρὰ φθαρμένη στὴ δεξιὰ ἄκρη (βλ. περι­γραφὴ Mitford1 καὶ Masson2, SEG13 καὶ SEG24, Hansen5)· ἀνακαλύφθηκε τὸ 1940 στὴν περιοχὴ Λοῦκκοι τῆς Πάφου (Νέα Πάφος, σημερ. Κτῆμα), στὴν οἰκία τοῦ Θεμ. Φικάρδου, καὶ καταγράφηκε στὸ Μουσεῖο τοῦ Κτήματος (ἀρ. 357), ὅπου καὶ βρίσκεται σήμερα. Ἀνάγεται στὴν περίοδο βασιλείας τοῦ Νικοκλῆ, ὅπως καὶ τὰ ἀνωτ. Ε12 καὶ Ε13, πιθ. καὶ Ε14 (τέλη 4ου αἰ., βλ. ἀνωτ. Ε12 εἰσαγ. σημ. καὶ σημ. σ.λ. Νικόκλεες: πρὸ τοῦ 306 π.Χ. ἀναντίρρητα). Ἐκδόθηκε γιὰ πρώτη φορὰ ἀπὸ τὸν Mitford1 τὸ 1960 (μὲ φωτ. ἀρ. 19: σελ. 201), μαζὶ μὲ τὶς ἄλλες ἐπιγραφικὲς μαρτυρίες γιὰ τὸν τελευταῖο βασιλιὰ τῆς Πάφου Νικοκλῆ, καὶ μὲ πολλὰ συμπλ. στὰ ἐδῶ κενὰ κατ' ἀντιπαραβολή (ποὺ υἱοθετοῦν στὸ μέγιστό τους μέρος οἱ ἑπόμ. ἐκδότες), καὶ στὴ συνέχεια ἀπὸ τὸν Masson2 (1961)· ἀκολούθησαν οἱ ἐκδόσεις στὸ SEG3 18 (1962: SEG13) καὶ 20 (1964: SEG23), στὴν ΑΚΕΠ6 Δα΄ / Δβ΄ (1980) καὶ στὸ CEG25 (1989). Ἀναφέρεται στὴν οἰκοδόμηση ναοῦ καὶ πρόσθετων κτισμάτων πρὸς τιμὴν τῆς Ἀγροτέρας Ἀρτέμιδος ἀπὸ τὸν βασιλιὰ τῆς Πάφου (βλ. Maier – Karageorghis, Paphos7 222 κἑ.) καὶ ἀποτελεῖ μοναδικὴ Κυπριακὴ μαρτυρία γιὰ λατρεία τῆς Ἄρτεμης στὴν Πάφο ὡς Ἀγροτέρας (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.λ.). Τὸ σωζόμενο τέλος τῶν στ. 1-5 τοῦ ἐπιγρ. εὔκολα ὁδηγεῖ στὸ συμπέρασμα ὅτι τὸ μέτρο εἶναι ἐλεγειακό, ὅπως κατὰ κανόνα στὰ Κυπριακὰ ἐπιγράμματα, ἀλλὰ ὁ στ. 4 εἶναι ἑξάμετρος καὶ ὁ στ. 5 πεντάμετρος (3-4, δύο συνεχόμενοι ἑξάμ. στ.): πβ. ἀνωτ. Ε40 (1-2, ἑξάμ. στ.), πβ. ἐπίσης Ε8 (στ. 1 ἑξάμ., στ. 2-4 πεντάμ.), Ε17 (στ. 1 ἑξάμ., στ. 2-8 πεντάμ.), Ε43 (στ. 1 ἑξαμ., στ. 2-3 πεντάμ.).

a. Βλ. καὶ ICS2 6 (πβ. Mitford1 σελ. 203 ἀρ. 5) Ὁ Πάφω βασιλεὺς ΝικοκλέϜης ὁ ἱερεὺς τᾶς Ϝανάσ(σ)ας | ὁ βασιλῆος Τιμάρχω ἶνις κατέστασε τᾶι θεῶι, ICS2 7 (πβ. Mitf.1 σελ. 202 ἀρ. 1) Ὁ Πάφω βασιλεὺ[ς] | ΝικοκλέϜη[ς] | ὁ ἱyερεὺς τᾶ[ς] | Ϝανάσ(σ)ας ὁ Τιμά[ρ]|χω ἶνις τῶ Πάφω [βα]|[σι]λῆϜος κα[τέσ]|[τασε τᾶι θεῶι], ICS2 90 (πβ. Mitf.1 σελ. 203 ἀρ. 3) Ὁ Πάφω βασιλε[]ς ΝικοκλέϜης | ὁ ἱερεὺς τᾶς Ϝανάσ(σ)ας | ὁ βασιλῆ[ο]ς Τιμάρχω ἶνις | τὰς κίyονα<υ>ς? νέας | κατέστασε τᾶι θεῶι τᾷ Ἥραι, ICS2 91 (πβ. Mitf.1 σελ. 203 ἀρ. 4) Ὁ Πάφω βασιλεὺς Νικοκλέ|Ϝης ὁ ἱyερεὺς τᾶς | Ϝανάσ(σ)ας ὁ βασιλῆος | Τιμάρχω ἶνις τὰς | [• • • • • • • • •] (ἀπὸ ICS2: Nicolaou Nicocles8 17 κἑ. ἀρ. 1-4 μὲ Fig. 1-3)· πβ. καὶ EpAP 2.264 Ὁ κλεινὸς ἶνις βασιλέως Ἀμάζασπος, κ.τ.τ. Γιὰ τὸ ἶνις̣̣ βλ. ἀνωτ. Ε13.1 σημ. σ.λ. ἐκ πολυκλείτων (διάφ. γραφὴ ἶνις περιφήμων)· βλ. ἐπίσης: Ἡσύχ. σ.λ. ἶνις· υἱὸς νέος, παῖς, βρέφος, ἀπόγονος, νήπιος· Chantraine9σ.λ. ἶνις (μὲ παραπομπὲς καὶ ἐτυμολογικὲς παρα­τηρήσεις)· H. W. Smyth, "[Notes.] On Poetical Words in Cyprian Prose", AJPh10 8 (1887) 468· Masson – Mitford, ISKP11 1 (μὲ σημ. 75).

1. [Νικοκλέης Παφίων βασιλεύς]: βλ. ἀνωτ. Ε12.1 σημ. σ.λ. Νικόκλεες (πβ. Ε13 σημ. στούς στ. 3 καὶ 4, καὶ Ε14 εἰσαγ. σημ. καὶ σχόλ. σ.στ. 1-4, πβ. ἐπίσης Ε16.2 Σολίωμ βασιλέ[α], μὲ σημ.).

υἱὸς Τιμάρχ[ου]: βλ. ἀνωτ. Ε13.3 σημ. σ.λ. υἱὸν Τιμάρχου (καὶ ἀνωτ. a. σημ. γιὰ τὸ ἶνις̣̣).

2. ναὸν ἱ]δρυσάμενος: συμπληρώσαμε παραβάλλοντας πρὸς τὸ ἀνωτ. (b.) τὸν] ναὸν (βλ. καὶ ἑπόμενα, ἐκεῖ καὶ ἐδῶ). Γιὰ τὸ ἱδρύω βλ. ἀνωτ. Ε11.6 σημ. σ.λ. ἵδρυσεν τόνδε θειόν (γιὰ τὴν ἐδῶ σημασία βλ. LSK12  σ.λ. ἱδρύω ΙΙ. «ἱδρύω, στήνω, ἀνεγείρω καὶ καθιερῶ ναούς, ἀγάλματα... Μέσ., ἐγείρω δι' ἐμαυτόν, κτίζω», μὲ παραπομπές: Ἡρόδ. 6.105.3 ἱδρύσαντο ... Πανὸς ἱρόν (πβ. 1.105.3 ἱρὸν ... οἱ ἱδρυσάμενοι, καὶ Εὐρ. Ἰφ. Τ. 1453 ἐνταῦθα τεύξας ναὸν ἵδρυσαι βρέτας, κ.τ.τ.). Γιὰ τὸ ναὸς βλ. ἑπόμ. λῆμμα.

3. ἐ]πίναια: ὅπως φαίνεται καὶ ἀπὸ τὸ [π]εριοικοδομή̣̣σα̣[ς] τοῦ στ. 4, δὲν πρόκειται γιὰ ἐπίνεια (βλ. LSJ13 Suppl. σ.λ. ἐπίναιον = "ἐπίνειον, Inscr. Cret. 4. 146", βλ. καὶ LSJ913 σ.λ. ἐπίνειον: ναύσταθμος / λιμήν, ἐπίνειο [ἀπὸ τὸ ἐπὶ + ναῦς, νεώς], βλ. ὅμως Ἡσύχ. σ.λ. ἐπινήιον· μικρὸς λιμὴν καὶ αἱ περὶ αὐτὸν στοαί), ἀλλὰ γιὰ ἐπιπρόσθετα οἰκοδομήματα γύρω ἀπὸ τὸν ναὸν τῆς Ἀρτέμιδος: βλ. Chantraine9 σ.λ. νᾱός (Δωρ., Θεσσ., Ἀττ. στοὺς Τραγ., σπάνια στὸν Πλάτ., στὸν Ξεν., σὲ ἐπιγρ. ἀπὸ τὸν 3ο αἰ. π.Χ. [προσθετέο τὸ ἐδῶ, πρὸ τοῦ 306 π.Χ.]· Λακων. νᾶFος, Αἰολ. ναῦος, Ἰων. [Ὅμ. καὶ Ἡρόδ.] νηός, Ἀττ. νεώς, στὴν Κοινὴ ναός, ὅπως καὶ σήμερα· καὶ ναοκόρος / νεωκόρος, ναοποιός, ναοφύλαξ, κ.λπ., πρόνᾱος, πρόναιον καὶ Προναία Ἀθηνᾶ· ναΐδιον καὶ ναΐσκος, ναΐσκιον καὶ ναϊσκάριον· ναεύω καὶ ναύω γιὰ ἱκέτες [Ἡσύχ. σ.λ. ναύειν· ἱκετεύειν κ.λπ.]· ρίζα νασ- [« prototype *νασϜος, cf. Björck, Alpha impurum14 326 sqq., Lejeune, Phonétique15 §§ 117, 166 »], "νηὸν ἔνασσαν « ils construisirent un temple »" κ.λπ.)· καὶ ρῆμα *ἐπιναίω, ἀόρ. ἐπενάσθην· ἐπῳκίσθη (sic) κατὰ τὸν Ἡσύχ. (βλ. καὶ LSJ913 σ.λ. *ἐπιναίω). Κατὰ τὸν ἴδιο λεξικογράφο, ναός· οἶκος, ἔνθα θεὸς προσκυνεῖται.

5. Ἀρτέμιδι Ἀγ]ροτέραι: ἀνωτ. c. Ἀρτέμιδι Ἀγροτέ[ραι] (πβ. CEG25 770)· τὸ -ι δὲν συνυπολογίζεται στὸ μέτρο, ὅπως κι ἀλλοῦ σὲ ἀνάλογα παραδείγματα (βλ. ἀνωτ. Ε4 εἰσαγωγική σημ.), ὥστε δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γράψει κανεὶς Ἀρτέμιδ' (βλ. κριτ. ὑπόμν.). Ὅπως σημειώνεται καὶ ἀνωτ., ἔχουμε ἐδῶ τὴ μόνη Κυπριακὴ ἐπιγρ. μαρτυρία γιὰ τὸ ἐπίθ. τῆς Ἄρτεμης Ἀγροτέρα, ποὺ ἀπαντᾶ ἤδη στὸν Ὅμηρο: Φ 471 Ἄρτεμις ἀγροτέρη (σὲ στ. ποὺ ἀθετοῦσε ὁ Ἀρίσταρχος ὡς μὴ ἀναγκαῖο, ἀλλὰ βλ. σημ. Richardson16 στὸν στ.: Comm.16 Il. VI 94). Στὸ ἴδιο χωρίο ἡ Ἄρτεμις συνδέεται μὲ τὰ θηρία καὶ τὸ κυνήγι: Φ 470 πότνια θηρῶν καὶ 485-6 (Ἥρα πρὸς Ἄρτεμη) ἤτοι βέλτερόν ἐστι κατ' οὔρεα θῆρας ἐναίρειν | ἀγροτέρας τ' ἐλάφους ἢ κρείσσοσιν ἶφι μάχεσθαι (βλ. καὶ σημ. Richardson16 στοὺς στ., πβ. καὶ ἀνωτ. Ε58.2 σημ. σ.λ. ἕλε ... τετράκερων ἔλαφον). Αὐτὸ καὶ ἄλλα τοιαῦτα ὁδηγοῦν στὴν ἐτυμολόγηση τοῦ ἀγρότερος ἀπὸ τὸ ἀγρὸς μᾶλλον (Φ 486 κ.ἀ. ἀγροτέρας ἐλάφους, πβ. ἄγριος), ἐξηγοῦν ὅμως πῶς ἡ Ἀγροτέρα Ἄρτεμις στὴν κοινὴ συνείδηση συνδέεται μὲ τὸ ἄγρα, ὡς κυνηγός (Φ 470 πότνια θηρῶν, 485-6 θῆρας ἐναίρειν κ.λπ.)· οὕτως ἢ ἄλλως, τὰ ἀγρὸς καὶ ἄγρα ἀνάγονται πιθανῶς στὴν ἴδια ρίζα (ἄγειν = ἐλαύνειν, βλ. Hofmann – Παπαν.17 σ.λλ. ἄγρα καὶ ἀγρός, πβ. Chantraine9 σ.λ. ἀγρός), καὶ ἡ σύγχυση εἶναι συχνή· βλ. π.χ. Ἡσύχ. σ.λλ. ἀγρότας· ἀγροίκους (πβ. λλ. ἀγροῖκος· ὁ ἐν ἀγρῷ διάγων, χωρικός. ἢ ἐργάτης καὶ δραστή­ριος. ἢ ζευγηλάτης καὶ ἀγροικότατον· ἀπαιδευτότατον, κ.τ.τ.), ἀλλὰ ἀγρόται (π 218)· θηρευταί καὶ ἀγρότις· ἀγροτέρα. κυνηγός (ὡς ''countrymen'' μεταφρά­ζεται ὅμως τὸ ἀγρόται τοῦ π 218 στὸ Comm. Od.18 ΙΙ 276 [A. Hoekstra], συνδεόμενο μὲ τὸ ἀγρός καὶ μὲ ἀναφορὰ στὸ ἐπ' ἀγροῦ στὸ π 230 κ.τ.τ.)· πβ. καὶ τὸ ἐπίθ. τοῦ Ἀπόλλωνα Ἀγρέτης, ποὺ μπορεῖ νὰ σημαίνει τὸν ἀγρευτήν ἢ τὸν ἀγρότην (ἀπὸ τὸ ἄγρα ἢ τὸ ἀγρός) ἀλλὰ καὶ τὸν ἀγείροντα (ἀπὸ τὸ ἀγείρω, βλ. Chantraine9 σ.λ. ἄγρα), καὶ τὸ τοῦ Ἡσυχίου Ἄγριοι θεοί· οἱ Τιτᾶνες, κ.τ.τ. «Ἡ Ἄρτεμις ἐδῶ», σημειώνει ὁ Χατζηιωάννου6 (Δβ΄ 18.3), «φέρει τὸ ἐπίθετο Ἀγροτέρα, ποὺ εἶναι ἐκεῖνο ποὺ κατ' ἐξοχὴ προσιδιάζει στὴ θεὰ τῆς ἄγριας φύσης, ποὺ δὲν τὴν ἄγγιξε ἢ τὴν ἄλλαξε ἀνθρώπινο χέρι, ὅπως ἦταν ἡ Ἄρτεμις ἡ κυνηγὸς μέσα στ' ἄγρια δάση». Ἡ λατρεία τῆς Ἀρτέμιδος Ἀγροτέρας ἦταν εὐρύτατα διαδεδομένη [βλ. RE19 σ.λλ. Agrotera (Ἀγροτέρα, Wentzel19) καὶ Ἀγροτέρας θυσία (Stengel20), πβ. Agrotis (Ἀγρότις, Wentzel19, μὲ παραπομπὴ καὶ στὸ ἐπίγρ. Ἀντιπάτρου, Ἀνθ. Παλ. 6.111: Τὰν ἔλαφον ... κούρᾳ θῆκε παρ' ἀγρότιδι, γιὰ τὴν Ἄρτεμη), περισσότερα στὸν Farnell21, CGrS II 434 κἑ. καὶ σημ. 26 στὶς σσ. 562-63, ὅπου παράθεση τῶν σχετικῶν πηγῶν). Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Farnell21 (ὅ.π. 434) "it is important to observe that while Greek poetry and art more usually describe her as the huntress and destroyer, the older religion was more familiar with the conception of her as the protector and patroness of wild animals". (Βλ. καὶ Ἑλλ. Μυθ.22 2. 160 κἑ., βλ. ἐπίσης Roscher23 σ.λ. Artemis καὶ Kerényi24 Μυθ. 143 κἑ. κ.ἀ., καὶ γιὰ τὸ Ἄρτεμις Bechtel25 GD I 349, § 55.)

  1. Mitford, T. B. (1960), Upublished Syllabic Inscriptions of the Cyprus Museum, OAth 3: 177-213.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  2. Masson, O. (1961), Les Inscriptions Chypriotes Syllabiques: Recueil critique et commenté, École Française d' Athènes, Études Chypriotes 1: Paris.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑
  3. Supplementum Epigraphicum Graecum, Amsterdam/Leiden.a↑ b↑ c↑ d↑
  4. Preger, T. (1891), Inscriptiones Graecae Metricae (ex scriptoribus praeter Anthologiam collectae), Leipzig.
  5. Hansen, P. A. (1989), Carmina Epigraphica Graeca (saec. IV a. C. (CEG2)), Texte und Kommentare Berlin and New York.a↑ b↑ c↑
  6. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.a↑ b↑
  7. Maier, F. G. & Karageorghis V. (1984), Paphos: History and Archaeology, Nicosia.
  8. Nicoalou-Michaelidou, I. (1976), Literary, epigraphic and numismatic evidence on Nicocles King of Paphos, Nicosia.
  9. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.a↑ b↑ c↑ d↑
  10. Smyth, H. W. (1887), [Notes.] On Poetical Words in Cyprian Prose , AJPh 467-471.
  11. Masson, O. & Mitford T. B. (1986), Les Inscriptions Syllabiques de Kouklia – Paphos, Konstanz.
  12. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .
  13. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.a↑ b↑ c↑
  14. Björck, G. (1950), Das Alpha Impurum und die tragische Kunstsprache, Uppsala.
  15. (1978), Étrennes de septantaine: Travaux de linguistique et de grammaire comparée offerts à M. Lejeune par un groupe de ses élèves, Paris.
  16. Richardson, N. & Kirk G. (1993), The Iliad: A Commentary, Vol. VI: books 21-24, Cambridge.a↑ b↑ c↑
  17. Hofmann, J B. (1974), Ἐτυμολογικὸν Λεξικὸν τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς, ἐξελληνισθὲν ὑπὸ Ἀ. Δ. Παπανικολάου, Ἀθήνα .
  18. Heubeck, A. & Hoekstra A. (1989), A Commentary on Homer's Odyssey: Volume II: Books IX-XVI, Oxford.
  19. von Pauly, A F., Wissowa G., Kroll W., Mittelhaus K. & Furchtegott Ziegler K J. (1893-1980), Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart .a↑ b↑ c↑
  20. Stengen, P. (1910), Opferbräuche der Griechen, Leipzig.
  21. Farnell, L. R. (1896-1909), The Cults of the Greek States, Vols. I-V, Oxford.a↑ b↑
  22. Κακριδῆς, Ἰ. Θ. (1986), Ελληνική Μυθολογία, Αθήνα .
  23. Roscher, W H. (1884-1937), Ausführliches Lexicon der griechischen und römischen Mythologie, Vols. I-IV and 4 Supplementa, Leipzig und Berlin .
  24. Kerenyi, K. (1974), Ἡ Μυθολογία τῶν Ἑλλήνων, Ἀθῆναι.
  25. Bechtel, F. (1921-1924), Die griechischen Dialekte, Vols. 1-3, Berlin.