You are here

Ε47

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

      Παφιανὸς Πάφιος  τῆδ̣̣̣̣̣' ὑπὸ γῆ1 λέλιμε2 
2    κωμωδὸς3  λιφθεὶς4  τὸν βιότου στέφανον .

  1. 1 τῆδ̣̣̣̣̣' ὑπὸ γῆ haesitanter scripsimus (num τῆδε ὑπὸ γῆ?); τῇδ̣̣̣̣̣' ὑπὸ γῇ Peek; τῇ[δ'] ὑπὸ γῇ Kaibel2: τῇδ' ὑπὸ γῇ cett. (τῄδ' Engel); sed vid. apogr. et app. cr. Kaibel2, cf. Engel et Boeckh – Franz (vid. infra adnot. ad titulum) ‖
  2. λέλιμε scripsimus (ita in lap., vid. apogr. et adnot. Engel Boeckh – Franz Kaibel2, cf. adnot. Welcker [«Pro λέλυμαι, a Dorvilio ad Charit. VI. 6 restituto, Gualterus habet ΛΕΛΙΜΑΙ, in secunda ΛΕΛΙΜΕ»], Kaibel1 et Peek ["ΛΕΛΙΜΕ"], et vid. infra adnot. ad titulum): λέλ[υ]με Boeckh – Franz Kaibel1, λέλυ̣̣̣̣̣με Peek, λέλυμε Hadjioannou; λέλ[υ]μαι Kaibel2 (adnotans «an κέκλιμαι?»), λέλυμαι Engel Welcker (sed κεῖμαι Muratorius)
  3. 2 κωμωδὸς in lap.: κωμῳδὸςscr. edd. omnes ‖
  4. λιφθεὶς in lap., it. edd. plerique: λειφθεὶς scr. Engel et Welcker (sed vid. adnot. eorum, et infra adnot. ad titulum et ad v. 2 s.v.)

Ὁ Παφιανὸς ὁ Πάφιος κάτω ἀπ' τὸ χῶμα τοῦτο λειώνω
ὁ κωμωδὸς ποὺ τοῦ 'λειψε τοῦ βίου τὸ στεφάνι.

Σχόλια: 

Ἐπιτύμβιο ἐπίγραμμα ἀποτελούμενο ἀπὸ δύο πεντάμετρους ἐλεγειακοὺς στίχους, ὅπως πρῶτος παρατήρησε ὁ D'Orville (κατὰ τὸν Engel1). Εἶναι χαραγμένο σὲ ἕξι ἀσύμμετρες σειρὲς στὴν ἐπιγραφὴ ἀπὸ τὴ Σικελικὴ Μεσσήνη («Messanae» κατὰ τοὺς Welcker, Boeckh – Franz2, Kaibel3 [βλ. κυρίως IGIS4, σημ.], "Messana ... Orig. verschollen" κατὰ τὸν Peek, ἀλλὰ «τῶν Μεσάνων, χωριοῦ τῆς Πάφου» κατὰ τὸν Χατζηιωάννου5), χρονολογούμενη στὸν 2/3 αἰ. μ.Χ. (βλ. Peek6 καὶ Χατζηιωάν­νου5). Ἡ πρώτη ἀξιόλογη ἔκδοση εὑρίσκεται στὸ CIG ΙΙΙ2 (1877) ἀρ. 5629, ὅπου καὶ μνημονεύονται οἱ παλαιότεροι ἐκδότες καὶ καταγράφεται ἡ συμβολή τους στὴν ἀνάγνωση τῆς ἐπιγραφῆς (κυρίως τοῦ Gualteri)· ἀκολουθοῦν οἱ κριτικὲς ἐκδόσεις Kaibel (EGr3 605, καὶ IGIS4 411: μὲ τὴν παλαιότερη βιβλιογραφία) καὶ Peek6 ("Abschr. Gualterus"), καὶ ἡ ἔκδοση Χατζηιωάννου5 (ὅπου καὶ σχόλια γιὰ τὴν ὀρθογραφία τῆς ἐπιγραφῆς καὶ τὴ σύνταξη τοῦ κειμένου). Ἀπὸ τὰ ἀπόγραφα καὶ τὶς σχετικὲς παρατηρήσεις τῶν κύριων ἐκδόσεων γίνεται φανερὸ ὅτι στὴν ἐπιγραφὴ δὲν σημειώνεται τὸ παραγεγραμμένο γιῶτα, ὅτι στὸν στ. 2 (σειρὰ 4η) τὸ ΛΙΦΘЄΙΣ εἶναι βέβαιο καὶ στὸν στ. 1 (σειρὰ 3η) σχεδὸν βέβαιο τὸ ΛЄΛΙΜЄ (ἴσως Υ κατὰ τὸν Peek6, ΛЄΚΙΜΑΙ στὴν α΄ ἔκδ. ὁ Gualterus καὶ ΚЄΙΜΑΙ οἱ Luchesius καὶ Muratorius κατὰ τὸν Kaibel24, βλ. καὶ Welcker καὶ Boeckh – Franz2), ἐνῶ τὸ ΤΗΔΥΠΟΓΗ στὸν στ. 1 (σειρὰ 2η) φαίνεται ἀβέβαιο: ἀντὶ Δ ἴσως Α κατὰ λάθος στὴν ἐπιγραφή, ἴσως Є ἐπίσης μετὰ τὸ Δ (ἂν ὄχι Η, πβ. κατωτ. Ε49 στ. 5 καὶ 6), κατὰ τὸν Kaibel24 (ΤΗΑΥΠΟΓΗ apogr., ΤΗΔЄΥΠΟΓΗ Guatterus α΄ ἔκδ., ΤΗΔΗΥΠΟΤΗΓΗ Luchesius – Muratorius, βλ. καὶ κριτ. ὑπόμν. Boeckh – Franz2)· στὸν στ. 2 (σειρὰ 5η), τέλος, οἱ Guatterus καὶ Luchesius – Muratorius διάβαζαν ἀντίστοιχα ΤΟΝΖΙΟΝΤΟΝEΤE καὶ ΤΟΝΖΩΝΤΩΝCΤЄ (βλ. Kaibel24, πβ. Boeckh – Franz2 καὶ Welcker7), καὶ δὲν ἀποκλείε­ται ὄντως νὰ χαράχτηκε στὴν ἐπιγραφὴ E ἀντὶ C κατὰ λάθος καὶ δὴ κατ' ἐπίδρα­ση τοῦ ἑπόμενου E (πβ. ἀνωτ. Ε42.2 ΛΑΜΠCΤE ἀντὶ ΛΑΜΠEΤE = ΛΑΜΠEΤΑΙ, βλ. καὶ σημ. σ.λ. γιὰ τὸ Ε ἀντὶ ΑΙ, βλ. ἐπίσης ἀνωτ. Ε46 σχόλ. σ.στ. 1 σ.λ. τῆι Παφίη γιὰ τὴ μὴ σταθερὴ παρουσία τοῦ παραγεγραμμένου γιῶτα στὶς ἐπιγραφές). Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ ἐπίγραμμα εἶναι ἀξιοσημείωτο ὄχι μόνο γιὰ τὴν ὅποια ποιητική του ἀξία ἀλλὰ καὶ γιατὶ μνημονεύεται ἕνας πιθανῶς ἀξιόλογος Κύπριος κωμῳδός, ὁ Παφιανὸς Πάφιος, ποὺ στὴ μακρυνὴ Δύση διακρίνεται σὲ ποιητικοὺς ἀγῶνες καὶ κερδίζει τῆς νίκης τὸν στέφανον (ὅπως φαίνεται νὰ ὑποδηλώνεται στὸν στ. 2).

1. Παφιανὸς Πάφιος: στὸ α΄ ἡμιεπὲς τοῦ στίχου (μὲ προσωδία: – È È , – È È , – : ἐσφαλμένα σημειώνουν οἱ Boeckh – Franz2 ὅτι «Nomen Παφιανὸς nunc trisyllabum est»), μόνον ἐδῶ (βλ. καὶ LGPN8 σ.λ. Παφιανός). Τὸ ὄνομα σχηματίστηκε προφανῶς ἀπὸ τὰ Πάφος / Πάφιος κατ' ἐπίδραση μιᾶς σειρᾶς ὀνομάτων Ρωμαίων αὐτοκρατόρων καὶ ἄλλων (μερικῶν ἀπὸ τοὺς ὁποίους τὸ ὄνομα συνδέεται κατὰ κάποιον τρόπο μὲ τὴν Κύπρο, ὅπως αὐτὰ τοῦ Ὀκταβιανοῦ, τοῦ Βεσπασιανοῦ, τοῦ Τραϊανοῦ καὶ τοῦ Ἀδριανοῦ: βλ. Γεωργιάδη ΙστΚ9 100 κἑ., ΙΕΕ Στ΄10 273, κ.ἀ.) σὲ -anus / -ανός (βλ. καὶ Λουκιανός, Αἰλιανός, Λολλιανός, κ.ἄ. ὀνόματα γνωστῶν συγγρα­φέων τοῦ 2ου αἰ. μ.Χ., πβ. καὶ Κυπριανός). Ἡ ὑπόθεση αὐτὴ ἐνισχύει τὴν εἰκόνα ἑνὸς διαπρεποῦς καὶ τιμημένου στὴ Δύση ἀνθρώπου τῶν Γραμμάτων ἀπὸ τὴν Κύπρο, καὶ ἐνισχύεται σαφῶς ἀπὸ μιὰ πράξη ἀπελευθέρωσης σὲ ἐπιγραφὴ τῶν Δελφῶν μὲ τὸ ὄνομα Κύπριος Κύπριος, στὰ τέλη τοῦ 2ου αἰ. π.Χ.: ἀπελεύθερος, σῶμα ἀνδρεῖον ὧι τὸ ὄνομα Κύπριος, τὸ γένος Κύπριος (SGDI11 1749-50, Manni Fasti12 92, κ.ἀ.: βλ. PPC13 K66).

τῆδ' ὑπὸ γῆ λέλιμε: μὴ τυπικὴ φράση (πβ. ὅμως GVI6 506.1-2 [τῇ]δε καλύπτει [γῆ), ἀνορθόγραφα χαραγμένη, ἀντὶ τῆιδ(ε) ὑπὸ γῆι λέλυμαι (βλ. ἀνωτ. εἰσαγ. σημ.). Τὸ ἐδῶ λύομαι προφανῶς κατ' ἐπίδραση τῶν συχνῶν Ὁμηρικῶν ἐκφράσεων ὅπου δηλώνεται τὸ φονεύειν / ἀποθνήσκειν: λῦσέ οἱ γυῖα («κατέστη­σεν ἄτονα τὰ γόνατα αὐτοῦ, τὸν ἐφόνευσε» LSK14 σ.λ. λύω ΙΙ.3) κ.τ.τ. (Δ 469 κ.ἀ.) / λύντο δὲ γυῖα Η 16, λύτο γούνατα δ 703 κ.ἀ., πβ. Η 6 καμάτῳ δ' ὑπὸγυῖα λέλυνται (στὸ τέλος ἑξάμετρου στίχου), Θ 103 σὴ δὲ βίη λέλυται κ.τ.τ., ἴσως καὶ κατ' ἐπίδραση τῶν ἐκφράσεων λῦσαι βίον: ἀποθανεῖν (Εὐρ. Ἰφ. Τ. 692) καὶ ἔλυσεν τὸ τέλος βίου (Σοφ. Οἰδ. Κολ. 1720-1, βλ. LSK14 ὅ.π. ΙΙ.4α, πβ. EGr3 150.2 ἔλυσα [βίον] στὸ τέλος πεντάμ. στ., 218.8 νόσῳ τερπνὸν ἔλυσε βίον, 312.2 λύσασα νόσων δέμας, καὶ 1068.2 πᾶν γὰρ ἀκοσμί[η]ς λέλυται νέφο[ς], κ.τ.τ.)· δὲν ἀποκλείεται ὅμως νὰ πρόκειται ἁπλῶς γιὰ τὴ γνωστὴ σημασία τοῦ τήκω / τήκομαι, «λυώνω» (Ἀριστ. Μετεωρ. 4.6.3 κἑ., βλ. LSK14 ὅ.π. ΙΙ.6). Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ ἐδῶ λέλυμαι δὲν χρειάζεται νὰ ἀντικατασταθῆ ἀπὸ τὸ συχνὸ σὲ ἐπιτύμβια ἐπιγράμματα κεῖμαι. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ὁ ἰωτακισμὸς τοῦ υ, τὸν ὁποῖο μαρτυρεῖ ἐδῶ τὸ λέλιμε τῆς ἐπιγραφῆς, εἶναι βεβαίως φαινόμενο ποὺ ὁλοκληρώθηκε κατὰ τὴ μεσαιωνικὴ περίοδο, ὅπως ὅμως σημειώνει ὁ Μπαμπινιώτης (ΣΙΕΓ15 155): τὸ φωνῆεν u (...) γιὰ πολλοὺς αἰῶνες (2/3 - 10ος αἰ. μ.Χ.) προκαλοῦσε σύγχυση στὴ γραφὴ τῶν δύο γραφημάτων (υ / ι). Γιὰ τὸ υ στὶς Κυπριακὲς ἐπιγραφὲς βλ. καὶ κατωτ. Ε49 σχόλ. σ.στ. 6 σ.λ. ὑμήλικας.

2. κωμωδὸς: κωμῳδός, πιθανῶς ἠθοποιὸς κωμικὸς ἢ ποιητὴς κωμῳδιῶν (βλ. ΑΚυΓ1 102 [ΑΚυΓ1β´16 139-40] μὲ σημ. 102)· "τραγουδιστὴς στοὺς «κώμους» ποὺ ἦταν διασκεδα­στικὰ τραγούδια εἴτε στὰ ἰδιωτικὰ ξεφαντώματα εἴτε στὶς γιορτὲς τοῦ Διονύσου εἴτε στὸ χορὸ τῶν κωμωδιῶν" κατὰ τὸν Χατζηιωάννου (ΑΚΕΠ Δβ΄5 107).

λιφθεὶς: πιθανῶς ἀντὶ λειφθείς, τοῦ λείπομαι (λόγω ἰωτακισμοῦ, ἴσως ὅμως καὶ κατ' ἐπίδραση τοῦ ἀορ. β΄ ἔλιπον / ἐλιπόμην). Ὅπως παρατηρεῖ ὁ Μπαμπι­νιώτης15 (ὅ.π. 118), ὁ μονοφθογγισμὸς τῆς διφθόγγου ει εἶναι ἀπὸ τὶς πρῶτες χρονολογικὰ ἁπλοποιήσεις στὸ φωνολογικὸ σύστημα τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς (ei → ē νόθος δίφθογγος → , βλ. καὶ κατωτ. Ε50 σχόλ. σ.στ. σ.λ. ἔχι). Δὲν χρειάζεται ἑπομένως νὰ διορθώσουμε σὲ ληφθείς, ὅπως πρότεινε ὁ Martorellus (βλ. CIG2 III 5629, σημ.: «Martorellus scribendum putavit ληφθείς»), μολονότι ἡ ἐδῶ σύνταξη τοῦ λειφθεὶς μὲ αἰτ., ἀντὶ τῆς συνήθους γεν. (βλ. π.χ. Πινδ. Ἰσθμ. 2.11 κτεάνων θ' ἅμα λειφθεὶς καὶ φίλων, Εὐρ. Ἴων 680 αὐτὴ δ' ἄπαις ᾖ καὶ λελειμμένη τέκνων, κ.ἄ.: βλ. LSJ917 / LSK14 σ.λ. λείπομαι Β.ΙΙ.1 [«καταλείπομαι ἄνευ τινός, ἐγκαταλείπομαι ὑπό τινος»] καὶ ΑΚΕΠ Δβ΄5 107), προβληματίζει· ἴσως ὅμως ἐδῶ μὲ μέση σημ. (βλ. CIG2 ὅ.π., «Λειφθεὶς media significatione positum est pro λιπόμενος», καὶ LSJ917 / LSK14 ὅ.π. Α.Ι.2α, «ἀφίνω ὀπίσω μου»: Αἰσχ. Χοηφ. 348 λιπὼν ἂν εὔκλειαν ἐν δόμοισιν, Ἡρόδ. 1.185.1 μνημόσυνα ἐλίπετο, κ.τ.τ.), ἢ μὲ παθ. μὲν σημασία ἀλλὰ μὲ τὴν ἔννοια «πάσχω ἔλλειψιν ἔν τινι πράγματι» LSJ917 / LSK14 ὅ.π. Β.ΙΙ.4: Σοφ. Τραχ. 936-7 ὀδυρμάτων | ἐλείπετ' οὐδέν, κ.ἄ.). Ἀπὸ τὴν ἄλλη, τὸ λιφθεὶς θὰ μποροῦσε κάλλιστα, καὶ νοηματικὰ καὶ συντακτικά, νὰ εἶναι τύπος τοῦ ρήμ. λίπτομαι, «ἀποθ., μετὰ παθ. πρκμ. λέλιμμαι· – ἐπιθυμῶ σφοδρῶς» (LSK14 σ.λ.), ποὺ συντάσ­σεται καὶ μὲ γεν. καὶ μὲ αἰτ.: Αἰσχ. Ἑπτ. 380 μάχης λελιμμένος καὶ 354-5 ξύννομον θέλων ἔχειν, | οὔτε μεῖον οὔτ' ἴσον λελιμμένος. Σ' αὐτὴ τὴν περίπτωση τὸ νόημα εἶναι πὼς ὁ Παφιανὸς ὁ Πάφιος ὁ κωμωδός, λυώνοντας κάτω ἀπὸ τὴ γῆ, ποθεῖ διακαῶς τὶς μέρες ποὺ ἀγωνιζόταν καὶ νικοῦσε καὶ στεφανωνόταν μὲ τῆς νίκης τὸν στέφανον (ἀλλιῶς, κατὰ τὸν Χατζηιωάννου5: "«ποὺ ἔμεινε χωρὶς τὸ στεφάνι τῆς ζωῆς», δηλαδὴ ὁ Παφιανὸς σὰν «κωμωδὸς» πῆρε πολλὰ στεφάνια, μὰ τώρα τοῦ ἔλειψε τὸ ἕνα καὶ σπουδαιότερο, τὸ στεφάνι τῆς ζωῆς").

τὸν βιότου στέφανον: στὸ β΄ ἡμιεπὲς τοῦ στ. (μὲ τὸ κ. λιφθεὶς στὸ α΄ ἡμιεπές), μόνον ἐδῶ. Πβ. EGr3 1865 (2/3 αἰ. μ.Χ., γιὰ ἀθλητή) στ. 5-6 στεφθεὶς δ' ἐν πάτρῃ τόσσους ἀνέθηκα τοκεῦσι | πρὶν στεφάνους, οὓς νῦν ἀντέλαβον τεθνεώς, 1495 ζηλοῖ σε Ἑλλὰς πᾶσα ποθεῖ θ' ἱεροῖς ἐν ἀγῶσιν, | Εὐθία, οὐκ ἀδίκως, ὃς τέχνει, οὐχὶ φύσει | ἐμ βοτρυοστεφάνωι κωμ<ω>ιδία<ι> ἡδυγέλωτι | δεύτερος ὢν τάξει πρῶτος ἔφυς <σ>οφίαι, κ.τ.τ., πβ. ἐπίσης 674.3-4 []πτ' ἐπὶ τριήκοντα χρό[ν]ους βίοτον τελεθούσῃ, | σωφροσύνης ἐρα[τ]ῆς ἀραμένῃ στέφανον, 676.1-2 τύμβον ἐμοὶ τοῦτον γαμέτης δωρήσατο Φροῦρις, | ἄξιον ἡμετέρης εὐσεβίης στέφανον (στ. 5 πιστὸν ἐμοῦ βιότου μάρτυρα σωφροσύνης), κ.ἄ. Βλ. καὶ EGr3 926.1 κἑ. (2 πλείστων ἀντιτυχὼν ἀέθλων, 7-10 [ἄσπετα δ' ἄλλων φ]ῦλ' οὐ[κ ἄ]ν τις ἀ[ρ]ι[θ]μήσειεν, | [οὓς ἀν' Ἀχαιίδα] γῆ[ν ἠ]γαγόμ[η]ν στεφάνους, | [ἀλλ' ὁπόσ' αὐλῳ]δός τε καὶ ἐγκυκλίοισι χοροῖσιν | [ὅσσα τε κωμῳδός, ταῦτα καταγράφεται, 11 ἐστεφάν[ω]σεν καὶ 13 [χὡ] στέφανος, 15 [κ]αὶ [β]ασιλεῖς δώροισι [μ'] ἐτίμησαν τὸν ἀοιδόν). Γιὰ τὴ λέξη στέφανος βλ. καὶ ἀνωτ. Ε12.2 ὑψηλὸμ πύργων ἀμφέθετο στέφανον καὶ Ε37.1 στεφάνοι<ς> ῥοδίνοις, μὲ σχόλ. (γιὰ τὴν ἐτυμ. βλ. Chantraine18 σ.λ. στέφω).

  1. Engel, W H. (1841), Kypros: Eine Monographie, Vols. I-II, Berlin .
  2. Franzius, I. Corpus Inscriptionum Graecarum, Vol. 3, Berlin.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑ h↑
  3. Kaibel, G. (1878), Epigrammata Graeca ex lapidibus conlecta, Berlin.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑
  4. Kaibel, G. (1890), Inscriptiones Italiae et Siciliae (consilio et auctoritate Academiae Litterarum Regiae Borussicae) ... Galliae Inscriptiones, Berlin.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑
  5. Χατζηϊωάννου, Κ. (1971-1992), Ἡ Ἀρχαία Κύπρος εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Πηγάς, τóμ. Α΄- Στ΄, Λευκωσία.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  6. Peek, W. (1955), Griechische Vers-Inschriften , Vol. I: Grab-Epigramme, Berlin.a↑ b↑ c↑ d↑
  7. Welcker, F. T. (1848), Epigrammatum Graecorum spicilegium tertium , RhM 6: 82-107.
  8. Fraser, P M. (1987), A Lexicon of Greek Personal Names, Vol. I: The Aegean Islands, Cyprus, Cyrenaica, Oxford.
  9. Γεωργιάδης, K. (1978), Ἱστορία τῆς Κύπρου/History of Cyprus, 2η εκδ./2nd ed., Nicosia.
  10. (1970-1979), Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τóμ. Α΄- ΙΣΤ΄, Ἀθῆναι.
  11. Collitz, H. & Bechtel F. (1884-1915), Sammlung der griechischen Dialekt-Inschriften, Göttingen.
  12. Manni, E. (1960), Festi Ellenistici e Romani (323-31 a. C.), Κώκαλος,1 Palermo.
  13. Michaelidou-Nicolaou, I. (1976), Prosopography of Ptolemaic Cyprus, Studies in Mediterranean Archaeology,vol. XLIV Göteborg .
  14. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑
  15. Μπαμπινιώτης, Γ. (1985), Συνοπτική ιστορία της ελληνικής γλώσσας: με εισαγωγή στην ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία, a↑ b↑
  16. Βοσκός, Α. Ι. (1995), Ἀρχαία Κυπριακὴ Γραμματεία: τόμ. 1. Ποίηση Ἐπική Λυρική Δραματική, τóμ. 1, Λευκωσία.
  17. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.a↑ b↑ c↑
  18. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.