You are here

Ε44

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

      1[ – È–È – È–È –] νεκύων κατατεθνιουσῶν2 

      3[ – È–È – È–È – È] ἀ̣̣̣̣̣ρ̣̣̣̣̣ί̣̣̣̣̣σ̣̣̣̣̣τ̣̣̣̣̣ου4 συμβίου κεδνῆς5  
      6[ – È–È – È–È – È–È – È–È –] ν̣̣̣̣̣ου̣̣̣̣̣ ἔ̣̣̣̣̣π̣̣̣̣̣ο̣̣̣̣̣υς μοι7
      8[ – È–È – È–È – È–È – È–È ]τ̣̣̣̣̣ευξα χαράξας ↓
5    9[ – È–È – È–È – È–È –] γαμετ̣̣̣̣̣ῆς ποτ' ἀκοίτης ·
      ὀ̣̣̣̣̣στέα̣̣̣̣̣10 κ̣̣̣̣̣ατθέμε[νος δ' ἐνὶ] χώ[ν]η11 λαϊνοτεύκτω12 
      Ἀρτεμίδωρος  ἐγὼ[ν] ὧ̣̣̣̣̣[δε]13 ἀμφοτέρας14 ἐκόμισσα,
      ἐλπόμενος κλυτὸς15  εἰς εὔνιδα τήνδε τεθῆναι16 .

  1. 1 (ΕΣΤΙΝ ΦΕΙΔΩ) suppl. Tsikn. ‖
  2. ΚΑΤΑΤΕΘΝΙΟΥΣΩΝ Tsikn. (κατατεθνιουσῶν pro κατατεθνηωσῶν legendum): κατατ[ε]θ̣̣̣̣̣νη̣̣̣̣̣ώ̣̣̣̣̣τ̣̣̣̣̣ω̣̣̣̣̣ν Mitf.
  3. 2 (ΑΙΔΟΙΗΣ ΓΛΑΥΚΗΣ) suppl. Tsikn. ‖
  4. ἀ̣̣̣̣̣ρ̣̣̣̣̣ί̣̣̣̣̣σ̣̣̣̣̣τ̣̣̣̣̣ου dubit. legimus; ἀρίστου Mitf.: ΑΡΙΣΗΜΟΥ Tsikn. ‖
  5. ΣΥΜΒΙΟΥ ΚΕΔΝΗΣ Tsikn.: nil post ἀρίστου Mitford
  6. 3 (ΗΝ ΔΗ ΜΟΙΡ' ΕΔΑΜΑΣΣΕ ΚΑΙ ΩΡΣΕ ΠΟ)ΝΟ(ΥΣ ΔΕΙΝ)ΟΥΣ ΜΟΙ Tsikn. ‖
  7. ]ν̣̣̣̣̣ου̣̣̣̣̣ ἔ̣̣̣̣̣π̣̣̣̣̣ο̣̣̣̣̣υς μοι dubit. scripsimus: ]μοι solum Mitford
  8. 4 (ΜΝΗΜΑ ΔΕ ΛΑΪΝΟΝ ΩΔΕ ΤΕΛΕΙΟΝ) ΕΤΕΥΞΑ ΧΑΡΑΞΑΣ Tsikn.; ]τ̣̣̣̣̣ευξα vel ]τ̣̣̣̣̣εῦξα χαράξας legendum: αὐ]τάς dubit. Mitf.
  9. 5 (ΟΦΡΑ ΦΙΛΗΣ ΦΟΙΒΗΣ ΚΥΔΡΗΣ) ΓΑΜΕΤΗΣ ΠΟΤ' ΑΚΟΙΤΗΣ Tsikn.; γαμετ̣̣̣̣̣ῆς ποτ' ἀκοίτης sine dubitatione legimus: γαμετῆς ποτὶ κοίταις Mitf.
  10. 6 ὀ̣̣̣̣̣στέα̣̣̣̣̣ legimus; ὀστέα Mitf.: (Ο)ΣΤΕΑ Tsikn. ‖
  11. κατθέμε[νος δ' ἐνὶ] χώ[ν]η dubit. Mitf. (κ̣̣̣̣̣ατθ- legimus): (ΣΥΝΘΕΙΩ Γ' ΕΙΝ ΟΥ)ΔΩ ΤΗΔ' Tsikn. ‖
  12. λαϊνοτεύκτω Mitf. (recte): ΑΙΝΟΤΕΥΚΤΩ Tsikn.
  13. 7 ἐγὼ[ν] ὧ̣̣̣̣̣[δε] nos; ΕΓΩ (ΤΗ)Δ' Tsikn.: ἐγὼ [κόνιν] Mitf. ‖
  14. ΑΜΦΟΤΕΡΑΣ Tsikn. (ἀμφοτέρας indubitanter scribendum): ἀμφοτέραις Mitf.
  15. 8 κλυτὸςMitf.: ΚΑΥΤΟΣ Tsikn. ‖
  16. ΕΙΣ ΕΥΝΙΔΑ ΤΗΝΔΕ ΤΕΘΗΝΑΙ Tsikn. (εἰς εὔνιδα τήνδε τεθῆναι sine dubitatione): εἰς ἕ̣̣̣̣̣δρ̣̣̣̣̣[α]ν̣̣̣̣̣αταῦτ'› ("On the stone ΤΗΝΔ") ἐτέθη Mitf. (falso).

[– – – – – – – – – – – – – –] νεκρῶν ἀποθαμένων
[– – – – – – – – – –] ἄριστου συντρόφισσας ἀγαπητῆς
[– – – – – – – – – – – – – – –] κενοῦ (;) ἔπους σὲ μένα
[– – – – – – – – – – – – –] κατασκεύασα χαράζοντας
[– – – – – – – – –] τῆς νόμιμης συζύγου κάποτε ὁμόκλινος·
τὰ ὀστᾶ δ' ἐναποθέτοντας σὲ θήκη μέσα πετροσκάλιστη
ὁ Ἀρτεμίδωρος ἐγὼ ἐδῶ τὶς δυό τους κήδεψα,
ἐλπίζοντας ἐξακουστὸς στὴν κατοικία τούτη νὰ ἀποτεθῶ.

Σχόλια: 

Ἐπίγραμμα ἐπιτύμβιο ὀκτὼ στίχων, ἀπὸ τὸν ναὸ τοῦ Ἁγ. Μάμα τῆς Μόρφου. Ἡ ἐπιγραφὴ βρέθηκε πάνω στὴ μαρμάρινη σαρκοφάγο ποὺ θεωροῦνταν «ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν τῆς Κύπρου ὡς τάφος τοῦ Ἁγίου Μάμαντος» κατὰ τὸν Σακελλαρίου (Κυπρ. Α΄1 137, βλ. καὶ Mitford2 42 σημ. 2 [μὲ παραπομπὴ στὸν R. Gunnis, Historic Cyprus, 3493], καὶ Ν. Κληρίδη4 13), ἐντοιχισμένη στὸν βόρειο τοῖχο τοῦ ναοῦ κάτω ἀπὸ τὸ ἐπίπεδο τοῦ πατώματος, τὸ 1910 (ἢ 1911) κατὰ τὸν Mitford2. Κατὰ τὸν ἴδιο, "before being once more concealed the inscription was copied by C. Thomasides, a local school-master, and a plaster-cast taken. This is now in the Cyprus Museum, and, though it does not appear to do justice to the original, until the inscription can be re-examined, is doubtless of more value than the publication of Thomasides in Φωνὴ τῆς Κύπρου". Αὐτὰ ἔγραφε τὸ 1950 ὁ Mitford2, γιὰ νὰ συμπληρώσει (σελ. 42 σημ. 2) ὅτι "Thomasides' publication I have not seen and the text is known to me only through a note in the Cyprus Museum papers". Ὑπ' αὐτὲς τὶς συνθῆκες –καὶ παρὰ τὴ συνεργασία τοῦ Mitford2 μὲ τὸν W. Peek2 στὴν ἀνάγνωση καὶ τὴν ἑρμηνεία τῆς ἐπιγραφῆς (ὅ.π. 43 σημ. 1)– ἡ ἔκδοση τοῦ 1950 δὲν εἶναι ἰδιαίτερα ἐπιτυχής. Ἀντίθετα, εὔστοχη κατὰ τὸ πλεῖστο μέρος εἶναι ἡ ἀνάγνωση τῆς ἐπιγραφῆς ἀπὸ τὸν Ἰωάννη Τσικνόπουλο (καθηγητή-φιλόλογο στὸ Ἑλληνικὸ Γυμνάσιο Μόρφου τὸ 1958, ὅταν τὸ Κυπριακὸ Μουσεῖο προέβη σὲ «δοκιμαστικὲς ἀνασκαφὲς στὸ πάτωμα τοῦ ναοῦ»: Ν. Κληρίδης4, ὅ.π.), ὅπως φαίνεται στὴ φωτογραφία τοῦ Κυπριακοῦ Μουσείου (Φεβρ. 1958). Μὰ καὶ ἔτσι (καὶ καθὼς ἀπὸ τὸν Αὔγουστο τοῦ 1974 ἡ προσπέλαση τῆς ἐπιγραφῆς στὸν εὑρισκόμενο ὑπὸ Τουρκικὴ κατοχὴ ναὸ τοῦ Ἁγ. Μάμαντος εἶναι ἀδύνατη, κι ἡ τύχη τῆς σαρκοφάγου ἀβέβαιη), τὸ κείμενο μεγάλου μέρους τοῦ ἐπιγράμματος δὲν μπορεῖ νὰ διαβαστῆ, ἔστω κι ἂν σὲ βασικὲς γραμμὲς τὸ νόημα προβάλλει πειστικά: ὁ Ἀρτεμίδωρος (στ. 7, ἀρχή), ἔχοντας κηδέψει (στ. 6-7) τὴ σύζυγό του (στ. 2 καὶ 5) καὶ μιὰν ἄλλη ἀγαπημένη του θηλυκὴ ὕπαρξη (στ. 7 ἀμφοτέρας, πβ. στ. 1) –μάνα ἢ κόρη ἢ ἀδελφή του– κι ἔχοντας χαράξει τιμητικὴ ἐπιγραφή (στ. 4) στὴν πετροσκάλιστη θήκη (στ. 6), ἐκφράζει τὴν ἐλπίδα νὰ ἐναποτεθῆ κλυτὸς στὴν ἴδια κατοικία (στ. 8). Λανθάνουν τὰ ὀνόματα τῶν δύο νεκρῶν γυναικῶν, σὺν τοῖς ἄλλοις· ἡ φιλότιμη προσπάθεια τοῦ Ἰ. Τσικνοπούλου δὲν θὰ μποροῦσε νὰ δώσει μὲ τὰ ὑπάρχοντα στοιχεῖα συμπληρώματα βέβαια. Προβληματικὴ φαίνεται καὶ ἡ μετρικὴ μορφὴ τοῦ ἐπιγράμματος (σὲ δακτυλικὸ ἑξάμετρο, πιθανῶς), ποὺ ἀνάγεται πειστικὰ ἀπὸ τὸν Mitford2 στὶς ἀρχὲς τοῦ 3ου αἰ. μ.Χ. (θεωρεῖται δὲ ὡς προερχόμενο ἀπὸ τοὺς γειτονικοὺς Σόλους). Ἀξιοσημείωτη, τέλος, εἶναι ἡ γλώσσα, μὲ Ὁμηρικὲς ἀπηχήσεις καὶ διαλεκτικοὺς τύπους ἀλλὰ καὶ νέους σχηματισμούς. Θὰ ἐπανέλθουμε στὸ ἐπίγραμμα (ἐλπίζουμε σύντομα καὶ ὑπὸ συνθῆκες καλύτερες).

1. νεκύων κατατεθνιουσῶν: ἔτσι, ἀναντίρρητα, στὴν ἐπιγραφή, ὅπως φαίνεται καθαρὰ στὴ φωτογραφία τοῦ Κυπριακοῦ Μουσείου κι ὅπως διάβαζε τὸ 1958 ὁ Ἰ. Τσικνόπουλος. Τὸ κατατεθνιουσῶν κεῖται προφανῶς ἀντὶ τοῦ ὀρθοῦ κατατεθνη­ωσῶν (ἀπὸ λάθος ἴσως τοῦ χαράκτη), μὲ προσωδία È È | – – | – – È. Πβ. τὰ Ὁμηρ. νεκύων κατατεθνηώτων (Η 409, κ 530 κ.ἀ.), νεκύων κατατεθνειώτων (Κ343 καὶ 387) κ.τ.τ., πβ. ἐπίσης καταθνητῇσι γυναιξί (ΑΚυΓ1/1β´ 5 Υ1.39 [κ.ἀ.], μὲ σχόλ.) κ.τ.τ. Ἡ μετοχὴ γιὰ πρώτη φορὰ ἐδῶ σὲ Κυπριακὸ ἐπίγραμμα, τὸ νέκυς καὶ ἀνωτ. Ε27.2 (ἀσκέπτους νεκύων εἰς θαλάμους: βλ. σχόλ. σ.λ.).

2. συμβίου κεδνῆς: νέος σχηματισμός (λίαν εὐανάγνωστος στὴν ἐπιγραφή). Τὸ ἐπίθ. κεδνὸς εἶναι Ὁμηρικό (Ω 730 ἀλόχους κεδνὰς καὶ χ 223 κεδνὴν ἄλοχον, κ8 κ.ἀ. μητέρι κεδνῇ, Ρ 28 κεδνούς τε τοκῆας κ.τ.τ.), ἀπαντᾶ δὲ μόνον ἐδῶ σὲ Κυπριακὸ ἐπίγραμμα. Τὸ σύμβιος (ἀρσ. καὶ θηλ., ἐπίθ. καὶ οὐσ.), ἀντίθετα, εἶναι μεταγενέστερο· ἀπαντᾶ ἐπίσης μόνον ἐδῶ σὲ Κυπριακὸ ἐπίγραμμα, συχνὰ ἀλλοῦ (βλ. LSJ95 / LSK6 σ.λ.).

4. ]τ̣̣ευξα χαράξας: τὸ -ευξα (ἔτευξατεῦξα) χαράξας εἶναι ἐπίσης εὐανάγνωστο. Πβ. EGr7 594 στ. 6 σελίδεσσι χαράξας καὶ 10 βωμὸν ὑπ' ἠέρι τεύξας, 627.4 σ[τ]ήλῃ τόν[δε] ἐχάραξε [λ]όγον (κ.τ.τ.), 664.4 τεύχειν οὐ τάφον, ἀλλὰ βίον, 204.1 Λάινά σοι τύμβω[ν] δωμήματα... ἔτευξα καὶ GVI8 1324.10-11 μνῆμα ... ἔτευξαν λαΐνεον (κατωτ. στ. 6 λαϊνοτεύκτω), κ.τ.τ.· πβ. ἐπίσης ἀνωτ. Ε35.1 Τὴν δυνατὴν Νέμεσί̣̣ν με θεὰν ἱδρύσατο τεύξας (μὲ σχόλ.), καὶ κατωτ. Ε53 στ. 1 (διάφ. γραφή) καὶ 5 ἔτευξεν (μὲ σχόλ.) καὶ Ε57 στ. 1 τεῦξ' καὶ 2 (διάφ. γραφὴ) ἔτευξε (μὲ σχόλ.).

5. γαμετ̣̣ῆς ποτ' ἀκοίτης: νέος σχηματισμός. Τὸ οὐσ. ἀκοίτης («ὁ ὁμοκοίτης, σύνευνος, σύζυγος» LSK6, θηλ. ἄκοιτις) ἀπαντᾶ ἤδη στὸν Ὅμηρο (Ο 91 κ.ἀ.), τὸ ἐπίθ. ἀρχικὰ καὶ οὐσ. ἀργότερα γαμετή («ἔγγαμος γυνή, σύζυγος» LSK6, ἀρσ. οὐσ. γαμέτης μὲ ἀντίστ. θηλ. γαμέτις) στὸν Ἡσίοδο (Ἔργ. 405-6 γυναῖκά τε... | κτη­τήν, οὐ γαμετήν: βλ. καὶ σημ. West9 στὸ χωρίο), στὸν Πλάτωνα (Νόμ. 874c ἐάν τε ἀνὴρ ἐπιτύχῃ γαμετῇ γυναικὶ βιαζομένη, κτείνας τὸν βιαζόμενον ἔστω καθα­ρὸς ἐν τῷ νόμῳ, 841d γαμετῆς... γυναικὸς καὶ 868d γυναῖκα... γαμε­τήν), στὸν Αἰσχύλο (Ἱκέτ. 164 γαμετᾶς) κ.ἀ., καὶ σὲ ἐπιγράμματα (EGr7 310.2 σὺν γαμετῇ ἀλόχῳ κ.τ.τ.).

6. ὀ̣στέα̣ κ̣ατθέμε[νος δ' ἐνὶ] χώ[ν]η λαϊνοτεύκτω: εὔστοχη καὶ σχεδὸν βέβαιη ἀνάγνωση–συμπλή­ρωση Mitford2 (καὶ Peek2). Tὸ λαϊνοτεύκτω –εὐδιάκριτο στὴν ἐπιγραφή– δὲν ἀπαντᾶ ἀλλοῦ, καὶ τὸ πιθανὸ χώ[ν]η (σὲ δοτ.) δὲν φαίνεται νὰ ἔχει καὶ ἀλλοῦ τὴν ἐδῶ σημασία (βλ. Mitford2 43 σημ. 1: "λαϊνότευκτος is ἅπαξ λεγόμενον; but cf. σιδηρότευκτος and χαλκότευκτος. If χώ[ν]η is the correct reading, in the sense of 'coffin' it is without parallel"· πβ. Ἡσύχ. σ.λλ. χοάνη· χώνη, τύπος, εἰς ὃν μεταχεῖται τὸ χωνευόμενον καὶ χοάνοις (Σ 470)· τοῖς φυσητῆρσι, ταῖς χώναις, καὶ κοιλώμασιν, εἰς ἃ ἐγχεῖται τὸ χωνευόμενον, ἢ τοῖς πηλίνοις τύποις· γιὰ τὴν ἐτυμ. τῶν χῶνος, χώνη, χόανος, χοάνη βλ. Chantraine10 σ.λ. χέω, καὶ σ.λ. λᾶας [= πέτρα] γιὰ τὸ λάϊνος / λαϊνότευκτος, λα-τόμος κ.λπ.). Τὸ σχεδὸν βέβαιο κ̣̣ατθέμε[νος] = καταθέμενος, κατ' ἀποκοπὴ τοῦ τελ. φωνήεντος τῆς κατὰ πρὸ συμφώνου (Ὁμηρ. κατθέμενοι ω 190, κάτθεσαν Π 683 κ.ἀ., πβ. ἀνωτ. Ε2.9 Ἰταλὸν ἂν τέμενος (μὲ σχόλ. σ.λ. ἂν) καὶ κατωτ. Ε51.2 πὰρ τεμένει (μὲ σχόλ. σ.λ.).

7. Ἀρτεμίδωρος: ὄνομα συχνὸ στὴν Κύπρο καὶ ἀλλοῦ (βλ. ἀνωτ. Ε39.1 μὲ σχόλ. σ.λ. μάκαρ Ἀρτεμίδωρε), εὐανάγνωστο στὴν ἐπιγραφή.

ἐγὼ[ν] ὧ̣̣[δε] ἀμφοτέρας ἐκόμισσα: τὰ ἀμφοτέρας (ὄχι ἀμφοτέραις, ὅπως διαβάζει ὁ Mitford2) ἐκόμισσα (ποιητ. τύπος), εὐανάγνωστα καὶ μὲ γυμνὸν ὀφθαλ­μό), ἀποκλείουν τὸ συμπλήρωμα [κόνιν] (Mitford2). Ἡ ἀνάγνωση – συμπλήρωση ἐγὼ[ν] ὧ̣̣[δε] (μὲ Αἰολ. – Κυπρ. τύπο ἐγὼν καὶ τὸ -ε τοῦ ὧδε μὴ ὑπολογιζόμενο μετρικά, ὅπως καὶ ἀλλοῦ συχνά) φαίνεται εὔλογη καὶ πιθανή.

8. κλυτὸς: εὐδιάκριτο στὴν ἐπιγραφή, παρὰ τὴν παραπλανητικὴ ὁμοιότητα τοῦ λάμδα μὲ τὸ ἄλφα (πβ. καὶ ἀνωτ. στ. 6 λαϊνοτεύκτω). Γιὰ τὸ κλυτὸς (καὶ Ε62.5 π̣̣αρὰ κλυτὸν εἵσατο σῆμα) κ.τ.τ. στὸ Κυπρ. ἐπίγραμμα βλ. ἀνωτ. Ε18 σχόλ. σ.στ. 1 σημ. σ.λ. Ἑλλὰς ἐκλέϊζεν (μὲ περαιτέρω παραπομπές).

εἰς εὔνιδα τήνδε τεθῆναι: ἀναμφίβολα ἔτσι στὴν ἐπιγραφή (παρὰ τὸ δυσε­πίλυτο μετρικὸ πρόβλημα), μὲ τὸ εὖνις ἀντὶ τοῦ εὐνή (λέξη χρησιμοποιούμενη καὶ μὲ τὴ σημ. «ἡ ἐσχάτη κλίνη τοῦ ἀνθρώπου, ὁ τάφος»: LSK6 σ.λ., Ι.5).

  1. Σακελλάριος, Α. Α. (1890-1891), Τὰ Κυπριακά, ἤτοι Γεωγραφία, Ἱστορία καὶ Γλῶσσα τῆς Νήσου Κύπρου ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, Ἀθήνα.
  2. Mitford, T. B. (1950), New Inscriptions from Roman Cyprus, OArch 6: 1-95.a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑ h↑ i↑ j↑ k↑
  3. Gunnis, R. (1936), Historic Cyprus: A Guide to its Towns and Villages, Monasteries and Castles, London.
  4. Κληρίδης, Ν. (1963), Ὁ Μεγαλομάρτυς Ἅγιος Μάμας , Μόρφου.a↑ b↑
  5. Liddell, H G. & Scott R. (1940), A Greek-English Lexicon, 9th ed. , Oxford.
  6. Liddell, H G. & Scott R. (1980), Μέγα Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Vols. I-V, Ἀθῆναι .a↑ b↑ c↑ d↑
  7. Kaibel, G. (1878), Epigrammata Graeca ex lapidibus conlecta, Berlin.a↑ b↑
  8. Peek, W. (1955), Griechische Vers-Inschriften , Vol. I: Grab-Epigramme, Berlin.
  9. West, M L. (1978), Hesiod, Works and Days, Oxford.
  10. Chantraine, P. (1968-1980), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: Histoire de mots, Vols. 1-4, Paris.