You are here

F22

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Athen. 8, 341e

Περὶ δὲ τοῦ Φιλοξένου καὶ ὁ παρωιδὸς Σώπατρος λέ-

γων φησίν·

(v. 1) Δισσαῖς γὰρ ἐν μέσαισιν  ἰχθύων φοραῖς 

         ἧσται , τὸν Αἴτνης ἐς μέσον1 λεύσσων σκοπόν2 .

  1. 4 (v. 2) ἐς μέσον A: ἔμμεσον Xydas
  2. σκύφον pro σκοπὸν dubit. prop. Schweighäuser.
Ἀθήν. 8, 341e

1Γιὰ τὸν Φιλόξενο καὶ ὁ Σώπατρος ὁ παρωδὸς μιλώντας λέει:

(στ. 1)   Γιατὶ στὸ μέσο τοῦ διπλοσερβιρίσματος ψαριῶν

            κάθεται, τῆς Αἴτνας τὸν φρουρὸ ἐνδιάμεσ' ἀτενίζοντας.

  1. [Ἡ ἑρμηνεία τοῦ κειμένου, μολονότι ἡ χειρόγραφη παράδοση δὲν φαίνεται νὰ νοσεῖ, ἐμφανίζει ἰδιαίτερες δυσκολίες. Βλ. Kaibel (: «verba quo spectent non iam intelligitur»), καὶ κατωτ. σχόλ. στὸ χωρίο.]
Σχόλια: 

Καὶ αὐτοὶ οἱ στίχοι παραδίδονται χωρὶς τὸν τίτλο τοῦ δράματος στὸ ὁποῖο ἀνήκουν (βλ. F21 καὶ F23), ἐμφανίζουν δὲ ἑρμηνευτικὰ προβλήματα σοβαρά (βλ. τὴν παρατήρηση τοῦ Kaibel1: «verba quo spectent non iam intellegitur»). Ὁ Ἀθήναιος κάνει λόγο γιὰ τὸν Φιλόξενο τὸν Κυθήριο, διθυραμβοποιὸ φημισμένο γιὰ τὴν πολυφαγία του, ὥστε νὰ ἀναφέρεται στὸ ἔργο διάφορων κωμωδιοποιῶν (βλ. 8, 341a-e, στὸ κεφάλαιο ποὺ τελειώνει μὲ τὸ ἀπόσπασμά μας). Τὸ μέτρο εἶναι ἰαμβικὸ τρίμετρο χωρὶς ἀνωμαλίες.

3 (στ. 1). δισσαῖς (...) φοραῖς: Τὸ νόημα ὁλοκληρώνεται στὸν ἑπόμενο στ. (διασκελισμός), ἐνῶ καὶ σ' αὐτὸν παρατηροῦμε ὑπερβατὸ σχῆμα. Τὸ ἐπίθ. δισσός -ή -όν (ἀττ. διττός) ἔχει συνήθως (ὅπως ἐδῶ) τὴ σημασία «διπλός» (duplex), καὶ δὲν ἀπαντᾶ στὸν Ὅμηρο. Βλ. ὅμως Σοφ. Αἴας 49 καὶ δὴ 'πὶ δισσαῖς ἦν στρατηγίσιν πύλαις καὶ Οἰδ. Κολ. 324-5 ὦ δισσὰ (...) προσφωνήμαθ' (-τα), Πινδ. Νεμ. 8.16 (26) δισσῶν σταδίων, κ.ἄ. Στὸν πληθυντικὸ χρησιμοποιεῖται ἀντὶ τοῦ δύο, συνήθως, ἐνῶ κάποτε ἔχει καὶ τὸ νόημα τοῦ «ἀμφίβολος, ἀσαφής» (βλ. LSJ92 καὶ TGrL3 σ.λ.).

Τὸ οὐσ. φορὰ ἀπαντᾶ μὲ πολλὲς σημασίες: τῆς πράξης τοῦ φέρειν καὶ φέρεσθαι, τῆς κίνησης (γιὰ οὐράνια σώματα συνήθως) καὶ μάλιστα τῆς ὁρμητικῆς (φορὰ πραγμάτων, ἡ τοῦ πλήθους φορά, κ.ἄ.), ἀλλὰ καὶ τῆς παραγωγῆς καρπῶν (φορὰ καὶ ἀφορία)· μεταφορικά, ὅπως ἐδῶ, δηλώνει καὶ τὸ πλῆθος· δηλώνει ἐπίσης τὸ φορτίο (Πλουτ. Ἀντών. 68) καὶ τὴν εἰσφορά (τῶν χρημάτων ἡ φορά, Θουκ. 1.96.2, κ.ἀ.)· βλ. ἀναλυτικὰ LSJ92 καὶ TGrL3 σ.λ., πβ. Ἡσύχ. σ.λλ. φοράν· τὸ φέρεσθαι, τὴν ὁρμήν, κίνησιν καὶ φορά· πλημμύρα (...). Στὴν περίπτωσή μας ἑπομένως καὶ ἀφοῦ γίνεται λόγος γιὰ ἰχθύων φοραῖς πιὸ πιθανὸ εἶναι νὰ πρόκειται γιὰ ψάρια ποὺ ἔχουν πιαστεῖ καὶ ποὺ προσφέρονται ὡς γεῦμα στὸν καλοφαγὰ Φιλόξενο· γίνεται μάλιστα λόγος γιὰ διπλὴ μερίδα (πβ. τὴ μετάφραση Gulick “for he sits in the midst of two helpings of fish, gazing at the midmost look-out on Aetna”). Ὁ Ξυδᾶς (ΣΣ4 66-67) ὡστόσο μιλᾶ γιὰ διπλὴ κίνηση ψαριῶν στήνοντας μιὰν ἐντελῶς διαφορετικὴ εἰκόνα τοῦ Φιλόξενου, ὁ ὁποῖος ψαρεύει, ἐνῶ «χορὸς ἰχθύων» πηγαινοέρχεται μπροστά του. Δυσκολεύεται ἔτσι νὰ ἐξηγήσει –ἐπινοώντας τὴ σκηνὴ τοῦ ψαρέματος ἀπὸ βάρκα (ὅ.π. 67)– τὴ σημασία τῆς φράσης ἐν μέσαισιν, ἡ ὁποία καὶ στηρίζει τὸ νόημα τοῦ στίχου.

ἐν μέσαισιν: Μὲ ἐπικὴ κατάληξη (ἀντὶ τοῦ μέσαις)· πβ. Σ 507 ἐν μέσσοισι, Γ 69 ἐν μέσσωι, κ.ἄ. Γιὰ τὶς διάφορες σημασίες τοῦ μέσος (ὡς «κεντρικός», σὲ σύνδεση μὲ τὸν χρόνο, τὰ πράγματα ἀλλὰ καὶ τὰ ἔμψυχα ὄντα, ἢ «μεσαῖος» ἢ «μέτριος» ἢ σὲ σχέση μὲ γραμματικὲς ἔννοιες κ.λπ.) βλ. ἀναλυτικὰ TGrL3 σ.λ., πβ. LSJ92. Ἐδῶ πρόκειται προφανῶς γιὰ τὸ «μέσον» ἑνὸς προσφερόμενου πλούσιου γεύματος μὲ ψάρια.

4 (στ. 2). ἧσται: τὸ μοναδικὸ ρῆμα τῶν δύο στίχων πρέπει νὰ ἐκληφθεῖ μὲ τὴν κυριολεκτική του σημασία ὡς τύπος παθητ. φωνῆς τοῦ ἵζω (καθίζω), γ΄ ἑνικὸ πρόσ. τοῦ ἧμαι. Ὁ Ξυδᾶς (ΣΣ4 66) θεωρεῖ δυνατὴ ἐδῶ καὶ τὴ μεταφορικὴ σημασία τοῦ τύπου, «βρίσκεται» ἢ «εἶναι ἀδρανής», ἀλλὰ αὐτὸ δὲν συμβιβάζεται εὔκολα μὲ τὴν εἰκόνα ποὺ ὁ Ἀθήναιος δίνει γιὰ τὸν Φιλόξενο, ὁ ὁποῖος ἁρμόζει ἄριστα νὰ εἶναι καθισμένος καὶ γύρω του νὰ σερβίρονται διπλὲς μερίδες φαγητοῦ. Βλ. καὶ κατωτέρω.

Αἴτνης ἐς μέσον λεύσσων σκοπόν: Τὸ νόημα ἐδῶ ἐμφανίζεται προβληματικό (βλ. ΣΣ4 67 μὲ σημ. 5), καὶ ἡ φαντασία πρέπει νὰ συνδυαστεῖ μὲ τὰ πραγματικὰ δεδομένα γιὰ νὰ προσεγγίσει κανεὶς τὴν ἰδέα τῆς ὁποίας κύρια μόνο στοιχεῖα καταγράφει ὁ ποιητής. Ἡ Αἴτνη εἶναι βεβαίως τὸ γνωστὸ Σικελικὸ ὄρος, ποὺ λόγω τῆς μεγαλοπρέπειάς του, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν ἡφαιστειακή του δράση, ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ἔχει θεωρηθεῖ ὡς Ἡφαίστου χώρα (Εὐρ. Τρ. 220-3 καὶ τὰν Αἰτναίαν Ἡφαίστου | Φοινίκας ἀντήρη χώραν, | Σικελῶν ὀρέων ματέρ', ἀκούω | καρύσσεσθαι στεφάνοις ἀρετᾶς) καὶ γενικὰ τόπος γιγάντων καὶ μυθικῶν προσώπων (βλ. ΕλλΜ5 Β΄ 38, 50, 194-95, 343). Τὸ ὄνομα Αἴτνη χρησιμοποιήθηκε καὶ σὲ παροιμιώδεις φράσεις. Ἀπὸ τὸν TGrL3 (σ.λ.) πληροφορούμαστε γι' αὐτὲς καὶ τὰ ἑξῆς: α) Στὸν Εὐρ. Ἡρακλ. 638-9 τὸ γῆρας καλεῖται ἄχθος | βαρύτερον Αἴτνας σκοπέλων (πβ. Cic. De senect. 2). β) Στὸν Φρύν. Ἀράβ. (39 Borries) ἀναφέρεται: Αἴτνη ἄνθρωπος· εἴ τις βούλοιτο ἀποσκῶψαί τινα εἰς πολυφαγίαν καὶ ἀπληστίαν καὶ ἀδηφαγίαν. εἴρηται ἀπὸ τῶν ἐν τῆι Αἴτνηι κρατήρων τοῦ πυρός. τὸ δὲ πῦρ ἀναλωτικὸν καὶ δαπανηρόν. Ἡ παρατήρηση αὐτὴ νομίζουμε πὼς βαρύνει ἀρκετὰ στὴν κατανόηση τοῦ νοήματος καὶ τοῦ συγκεκριμένου χωρίου τοῦ Σώπατρου, ὅπου ἀκριβῶς σκοπὸς εἶναι νὰ διακωμωδηθεῖ ὁ ἀδηφάγος Φιλόξενος. Δὲν φαίνεται, ἀντίθετα, νὰ εὐσταθοῦν οἱ ἑρμηνευτικὲς ἀπόπειρες τοῦ Ξυδᾶ (ΣΣ4 67-8), ὁ ὁποῖος, ἔχοντας ὡς βάση τὴν εἰκόνα τοῦ ψαρέματος, θέλει ἐπιπλέον τὸν ἥρωα νὰ «παρακολουθεῖ ἀδιάφορος τὴ δραστηριότητα τοῦ ἡφαιστείου ἀσχολούμενος μὲ θέματα σχετικὰ μὲ τὴ λαιμαργία του», ἀκολουθώντας κατὰ κάποιον τρόπο –καὶ παρὰ τὰ περὶ τοῦ ἀντιθέτου λεγόμενα– τὴν ἑρμηνεία τοῦ Schweighäuser (καὶ συζητώντας πιθανὴ διόρθωση τοῦ σκοπόν σὲ σκύφον καὶ τοῦ ἐς μέσον σὲ ἔμμε­σον), ὑποστηρίζει ὅτι «σκοπὸς Αἴτνης» εἶναι ἡ ἐπικείμενη ἔκρηξη τοῦ ἡφαιστείου, ἐνῶ «ἔμμεσος σκοπὸς» ὁ θάνατος τοῦ Φιλόξενου, λόγω τῆς ἀδιαφορίας του. Ἐὰν ὅμως συνθεωρήσουμε τὴν παραπάνω παροιμία, ὁ στίχος κατανοεῖται καὶ χωρὶς καμιὰ παρέμβαση στὸ κείμενο. Ἡ φράση ἐς μέσον εἶναι ἀντίστοιχη μὲ τὴν προηγούμενη ἐν μέσαισιν, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀποφευχθεῖ ἡ χρήση τῆς ἀρχαΐζουσας μορφῆς τῆς προθέσεως ἐς (Ξυδᾶς, ΣΣ4 68), ἀφοῦ ἤδη ἔχουμε τὴν ἀρχαϊκὴ κατάληξη στὸ μέσαισιν. Ὅσο γιὰ τὸν σκοπόν (<σκοπέω), τὸ οὐσ. λαμβάνεται μὲ τὴν ἀρχική του σημασία, δηλώνοντας αὐτὸν ποὺ ἔχει ὁριστεῖ ὡς φρουρός, παρατηρητής (πβ. Β 792 ὃς Τρώων σκοπὸς ἷζε, δ 524-6 τὸν δ' ἄρ' ἀπὸ σκοπιῆς εἶδε σκοπός, ὅν ῥα καθεῖσεν | Αἴγισθος καὶ φύλασσε δ' ὅ γ' εἰς ἐνιαυτόν, κ.ἄ.), καὶ ὄχι ἀφηρημένα, μὲ τὴν ἔννοια αὐτοῦ ποὺ ἔχει ὁριστεῖ ὡς στόχος πρὸς τὸν ὁποῖο στρεφόμαστε ἢ σκοπός (τέλος) στὸν ὁποῖο πρέπει ἐπιτυχῶς νὰ κατα­λήξουμε (περισσότερα στοὺς LSJ92 σ.λ.). Σὲ ἕναν τέτοιο παρατηρητὴ ταιριάζει ἡ σημασία τοῦ τύπου τῆς μτχ. λεύσσων τοῦ ρήμ. λεύσσω: ρίχνω τὸ βλέμμα μου σὲ κάτι, ἀτενίζω, παρατηρῶ (βλ. π.χ. θ 170-1 οἱ δέ τ' ἐς αὐτὸν | τερπόμενοι λεύσσουσιν). Πρέπει λοιπὸν νὰ μιλᾶμε κατὰ κύριο λόγο γιὰ τὸν ἀδηφάγο Φιλόξενο, ποὺ μπροστὰ στὸν σωρὸ τῶν σερβιρισμένων ψαριῶν παρατηρεῖ ἐνδιάμεσα τὸν φρουρὸ τῆς Αἴτνας, μήπως καὶ ἀναγγείλει ἐπικίνδυνη δραστηριότητα τοῦ ἡφαιστείου καὶ δὲν τὸν ἀφήσει νὰ ἀποτελειώσει τὸ ἔργο του. Μποροῦμε συμπληρωματικὰ νὰ σχηματίσουμε τὴν εἰκόνα αὐτοῦ ποὺ εἴτε εἶναι ὁ ἴδιος παχὺς λόγω τῆς ἀδηφαγίας του (Αἴτνη ἄνθρωπος) καὶ κάθεται κοιτάζοντας καὶ τὴν κοιλιά του ἕτοιμη νὰ ἐκραγεῖ σὰν τὸ ἡφαίστειο τῆς Αἴτνας ἢ ἕτοιμος νὰ καταπιεῖ κι ἄλλα ὅσα χωράει ἕνας κρατήρας (πβ. τὴν ἄποψη τοῦ Casaubon [TGrL3] «Quantum Aetnae crater capit devoraturus»), εἴτε παρατηρεῖ μὲ ἀπόλαυση τὸν σωρὸ τῶν σερβιρισμένων ἐδεσμάτων, ὁ ὁποῖος φαντάζει βουνό. Ἐπισημαίνουμε τὴν παρατήρηση τοῦ Ξυδᾶ (ΣΣ4 67 σημ. 6) ὅτι «ἡ μνεία τῆς Αἴτνας δικαιολογεῖται, ἀφοῦ, ὡς γνωστόν, ὁ Φιλόξενος ὑπῆρξε εὐνοούμενος τοῦ Διονυσίου Α΄ τῶν Συρακουσῶν».

  1. Comicorum Graecorum Fragmenta, vol. I.1: Doriensium comoedia, Mimi, Phlyaces, , Berlin, (1899)
  2. A Greek-English Lexicon, , Oxford, (1940) a↑ b↑ c↑ d↑
  3. Θησαυρὸς τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης: Thesaurus Graecae Linguae, , Volume I-IX(2), Graz , (1954) a↑ b↑ c↑ d↑ e↑
  4. Συμβολὴ στὴ μελέτη τοῦ Σώπατρου, , Ἀθήνα, (1984) a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑
  5. Ελληνική Μυθολογία, , Αθήνα , (1986)